Kapsam ve teklif

Açılış sahnesi

Çarşamba sabahı, Gürgenli'nin yönetim katındaki küçük bir oda. Esra stüdyonun iki sayfalık teklifini yazdırmış, elinde kırmızı bir kalem. İlk sayfa işi anlatıyor: çapa makinesi ailesi için grafik sistem, renk ve yazı karakteri kuralları, makine üstü uygulama. İkinci sayfada bedel ve üç cümle duruyor: «Üç tur revizyon dahildir. Ana dosyalar teslim edilir. Ek uygulamalar ayrıca fiyatlandırılır.»

Esra her cümlenin altını çiziyor ve yanına bir soru yazıyor. Revizyon turu ne demek: stüdyo üç kez mi değiştirecek, biz üç kez mi geri bildirim vereceğiz? Ana dosyalar hangileri? Ek uygulama nedir: geçen hafta çıkardığı kullanım dökümündeki on beş satırın kaçı «ana», kaçı «ek»?

Şule Hanım'ı arıyor. Şule Hanım teklifi okuyup gülüyor: «İyi bir teklif. Ama üç cümlesinin her biri, işin ortasında bir faturaya dönüşebilir. Bunları şimdi konuşursanız ucuza konuşursunuz.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste tasarım ortağı seçildi; bu ders o ortağın teklifini okumayı anlatıyor. Bir teklif yalnız bir fiyat değildir: neyin yapılacağını, kaç kez değiştirileceğini, neyin teslim edileceğini ve neyin sonradan ayrıca fiyatlanacağını söyler. Önce Türk Borçlar Kanunu'nun eser sözleşmesi hükümlerinin bedel konusunda neyi ayırdığını okuyacağız: götürü bedel ile yaklaşık bedel. Sonra bir teklifin dört gizli yerini, yani kapsamı, revizyonu, teslimi ve sonradan doğan işleri, bir pastaneden bir otel zincirine uzanan örneklerde göreceğiz. Teslim dosyalarının teknik ayrıntısını Marka Akademisi'nin üretim ve teslim dosyaları dersi (M14-D03) anlatıyor; bu ders o dosyaların teklife nasıl yazılacağıyla ilgileniyor.

Kanıt ne diyor

Bir tasarım teklifinin bedel kısmı, kanunun bir eseri meydana getirme karşılığında ödenen bedeli nasıl düzenlediğiyle birlikte okunduğunda anlam kazanır.

Bu hükmün bir teklif için anlamı şudur: götürü bedel, kapsamı yazılmış işin bedelidir. Kapsam belirsizse, iki taraf aynı bedeli farklı işler için ödendiğini düşünebilir. Esra'nın «ana dosyalar» sorusu tam burada önem kazanır.

Bedelin yaklaşık olarak belirlendiği durumlar için kanun başka bir yol çizer.

Kanun böylece teklifleri iki türe ayırmış olur. Götürü bedelli bir teklifin güvencesi, kapsamın açık yazılmasına bağlıdır. Yaklaşık bedelli bir teklif ise işin nasıl büyüyebileceğini baştan kabul eder ve aşımın nasıl yönetileceğini yazmayı gerektirir.

Sahada

Kapsam: ne yapılacak

Kapsamın en sık sorunu, bir kelimenin iki tarafa iki farklı şey anlatmasıdır. «Kimlik sistemi», «ana dosyalar», «temel uygulamalar» gibi ifadeler ısmarlayanın aklında geniş, tasarımcının aklında dar bir liste çağırabilir.

Revizyon: kaç kez değişecek

«Üç tur revizyon» ifadesi her iki taraf için farklı bir hesap çağırabilir. Tasarımcı için bir tur, toplu bir geri bildirimin bir kez uygulanmasıdır. Ismarlayan için ise her yeni görüş bir tur gibi görünebilir.

Bedel türü ve sonradan doğan işler

Teklifin bedeli götürü mü yaklaşık mı belirlenmiş, bu çoğu zaman tek bir kelimeyle anlaşılır: «sabit bedel», «tahmini bedel», «yaklaşık». Kanunun iki hükmü bu iki türe farklı sonuçlar bağlar.

Gri alan

Bir tasarım işinin hukuken neye benzediği, sözleşmeye bakılmadan söylenemez. Bir kimlik tasarımı sözleşmesi çoğu zaman bir eserin meydana getirilmesine yönelik görünür, ama danışmanlık, sürekli hizmet ya da fikir ve sanat eserleri üzerindeki hakların devri gibi unsurlar da taşıyabilir; hangi hükümlerin uygulanacağı somut sözleşmenin içeriğine göre değerlendirilir. Kanundaki «aşırı ölçüde aşılma» ve «öngörülemeyen durum» ifadeleri de yoruma açıktır ve uyuşmazlıkta mahkemenin takdirine kalır. Bu yüzden bu derste anlatılan hükümler bir teklifi okurken neye dikkat edileceğini gösterir; bir uyuşmazlıkta hangi hakkın doğduğunu söylemez. Bedeli yüksek, süresi uzun ya da birden çok aşamalı bir tasarım işinde teklifi imzalamadan önce sözleşmeyi bir hukukçuya okutmak gerekir. Tasarımın kullanım ve devir hakları da teklifin parçasıdır ve kendi kurallarına tabidir; sıradaki ders yalnız bu konuya ayrılmış.

Senin markanda

Bir tasarım teklifi aldığında, onu üç kalemle oku. Birincisiyle kapsamdaki her kalemi kendi kullanım dökümünle karşılaştır ve dökümde olup teklifte olmayan her satırı işaretle; o satırlar ya kapsama girmeli ya da ayrıca fiyatlanmalı. İkincisiyle revizyon tanımını oku: bir tur neyi kapsıyor, geri bildirimi kim topluyor, kaç tur dahil? Üçüncüsüyle bedelin türüne bak: sabit mi, tahmini mi, ve tahminiyse aşım nasıl bildirilecek? Bir şirkette tasarım işlerini satın alan ekipteysen, teklifi imzalamadan önce kimliği kullanacak her birimin bir temsilcisine kapsamı okut; ürün, satış ya da ihracat ekibinin aklındaki bir uygulama teklifte yoksa, onu imzadan önce konuşmak imzadan sonra konuşmaktan ucuzdur. Teklifi hazırlayan taraf olarak çalışıyorsan, kapsamı başlıklarla değil listelerle yaz ve kapsam dışında kalan en olası iki üç işi açıkça «dahil değildir» diye ekle; müşteri bunu bir sınırlama olarak değil, bir açıklık olarak okur.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir tasarım teklifi yalnız bir fiyat değildir; neyin yapılacağını, kaç kez değiştirileceğini, neyin teslim edileceğini ve neyin sonradan ayrıca fiyatlanacağını söyler. Türk Borçlar Kanunu götürü bedel ile yaklaşık bedeli ayırır: götürü bedelde yüklenici kapsamı yazılmış işi o bedelle yapmakla yükümlüdür; yaklaşık bedel ise işsahibinin kusuru olmadan aşırı ölçüde aşılırsa işsahibine sözleşmeden dönme imkânı verir. Götürü bedelin verdiği güvence, kapsamın açıklığıyla sınırlıdır. Revizyon turunun tanımı ve geri bildirimi kimin toplayacağı yazılmazsa turlar erken tükenir. Kapsam değişebilir; sorun, değişikliğin yazılmadan yapılmasıdır.

Sonraki derse köprü

Esra kırmızı kalemle işaretlediği teklifi stüdyoya geri gönderirken ikinci sayfanın en altında bir cümle daha görüyor: «Teslim edilen tasarımların kullanım hakkı işsahibine verilir.» Kullanım hakkı vermek, tasarımı Gürgenli'ye devretmek mi demek? Stüdyo bu grafikleri başka bir müşteri için de kullanabilir mi? Ya stüdyonun kullandığı yazı karakteri? M01-D04 bu cümlenin arkasındaki hukuku açıyor: tasarımın mali haklarının sözleşmeyle devri nasıl yazılır, ve devri yazılmamış bir logo ne kadar risk taşır?

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre bedel götürü olarak belirlenmişse ne olur?

• A) Yüklenici, eser fazla emek gerektirdiğinde her zaman bedelin artırılmasını isteyebilir.
• B) İşsahibi, eser az emek gerektirdiğinde bedelden indirim isteyebilir.
• C) Yüklenici eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür; fazla emek gerekse de artış isteyemez, az emek gerekse de işsahibi bedelin tamamını öder.
• D) Bedel her durumda eserin değerine göre yeniden hesaplanır.

Cevap: C. Götürü bedele ilişkin madde bunu söyler. Öngörülemeyen durumlarda hâkimden uyarlama istenebilir, ama bu genel kural değil istisnadır.

Soru 2 · Senaryo

Bir pastane «logo ve kurumsal kimlik» için götürü bedelle anlaşıyor; sonra kutuların da yeni kimliğe geçirilmesini istiyor, tasarımcı ambalajın kapsamda olmadığını söylüyor. Bu uyuşmazlığın kaynağı nedir?

• A) Götürü bedelin yasal olmaması.
• B) Kapsamın bir liste yerine yoruma açık bir başlıkla yazılması.
• C) Tasarımcının ambalaj tasarımı bilmemesi.
• D) Revizyon sayısının az olması.

Cevap: B. Götürü bedel, kapsamı yazılmış işin bedelidir. «Kurumsal kimlik» gibi bir başlık iki tarafa farklı listeler çağırabilir; kapsam teslimleri tek tek saymalıdır.

Soru 3 · Tuzak

Kanunun yaklaşık bedelin aşılmasına ilişkin hükmü hakkında hangisi doğrudur?

• A) Yaklaşık bedel ne kadar aşılırsa aşılsın işsahibinin hiçbir hakkı yoktur.
• B) Yaklaşık bedelin işsahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılırsa işsahibi sözleşmeden dönebilir; aşım işsahibinin kendi kararlarından doğuyorsa durum farklı değerlendirilebilir.
• C) Yaklaşık bedel her zaman götürü bedel gibi sabittir.
• D) Yaklaşık bedelin aşılması yalnız yükleniciye fesih hakkı verir.

Cevap: B. Hüküm işsahibinin kusuru olmayan aşırı aşımlardan söz eder. «Aşırı ölçüde» ifadesinin ne anlama geldiği somut olayda yorumlanır.

Soru 4 · Uygulama

Bir teklifte «üç tur revizyon dahildir» yazıyor; şirketin içinde dört ayrı kişi görüş verecek. Turların erken tükenmemesi için ne yapılmalıdır?

• A) Görüşlerin her birini ayrı bir tur olarak göndermek.
• B) Revizyon sayısını sınırsız yapmayı talep etmek ve bedeli değiştirmemek.
• C) Revizyonları hiç kullanmamak.
• D) Her turda görüşleri şirket içinde tek bir kişinin toplayıp tek bir belge olarak göndermesini ve bir turun tanımını teklife yazmayı sağlamak.

Cevap: D. Bir tur, toplu bir geri bildirimin bir kez uygulanmasıdır. Geri bildirimi kimin toplayacağı yazılmazsa, ayrı ayrı gelen görüşler turları hızla tüketir.