Sade dil

Açılış sahnesi

Çanakkale, Ezine, çarşamba sabahı. Kıyı Enerji'nin rüzgâr santralinde müdür Gülten Hanım, yakındaki köyün muhtarına gönderilecek bir yazının taslağını okuyor. Köylüler geçen ay türbinlerin gece gürültüsünden şikâyet etmişti; şirket bağımsız bir ölçüm yaptırmış. Taslak genel müdürlükten gelmiş: «İlgi (a) sayılı yazınız ile tarafımıza iletilmiş olan hususlar mezkûr santral sahasında müteakiben yapılan akustik ölçüm çalışmaları neticesinde değerlendirmeye alınmış olup, tespit edilen değerlerin ilgili mevzuatta belirlenen sınır değerlerin altında kaldığı görülmüş, bununla birlikte gece saatlerinde 3 ve 7 numaralı ünitelerde işletme parametrelerinin optimize edilmesine karar verilmiştir.»

Gülten Hanım cümlenin sonuna kadar gelip başa dönüyor. Muhtarın bu yazıyı kahvede köylülere okuyacağını biliyor. Yazının asıl söylediği iki şey var: ölçülen gürültü yasal sınırın altında; ama şirket yine de iki türbini gece daha yavaş çalıştıracak. Bu iki bilgi, altmış küsur kelimelik tek bir cümlenin içinde kayboluyor. Gülten Hanım kalemi alıp yeniden yazmaya başlıyor: «Muhtar Bey, köyünüzden gelen gürültü şikâyeti üzerine ölçüm yaptırdık.» Sade yazmak, burada bir üslup tercihi değil, bir köyün şirkete güvenip güvenmeyeceği meselesi.

Bu derste ne olacak

Türkçe iş yazışmalarında iki ayrı karmaşıklık kaynağı var: resmî yazışmadan gelen eski ve edilgen bir dil, bir de İngilizceden gelen iş jargonu. İkisi de yazara bir ciddiyet, bir uzmanlık hissi verir. Önce bu hissin okurda nasıl karşılık bulduğunu ölçen iki çalışmayı okuyacağız: biri karmaşık kelimelerin yazar hakkındaki yargıyı nasıl etkilediğini, öteki okurların basit ve karmaşık başlıklar arasında nasıl seçim yaptığını inceliyor. Sonra sade dilin üç aracını, kısa cümleyi, bilinen kelimeyi ve kimin ne yapacağını söyleyen cümleyi, sahadan örneklerle göreceğiz. Ardından sadeliğin basitlikle aynı şey olmadığını, teknik bir terimin ne zaman gerekli olduğunu konuşacağız.

Kanıt ne diyor

Karmaşık kelimeler yazara bir ciddiyet hissi verir; deneyler okurun bunu farklı gördüğünü gösteriyor.

İkinci çalışmanın son bulgusu, bir önceki dersten tanıdık bir şeyi söylüyor: yazan kişi, kendi metnini okur gibi okuyamıyor. Genel müdürlükte o yazıyı hazırlayan uzman için cümle düzgündü; çünkü «mezkûr» ve «müteakiben» onun her gün kullandığı kelimelerdi.

Sahada

Kısa cümle

Sade dilin ilk aracı kısa cümledir. Türkçede yüklem sonda olduğu için uzun bir cümlede okur, ne olduğunu ancak cümlenin sonunda öğrenir ve o zamana kadar her şeyi aklında tutmak zorundadır. Gülten Hanım'ın taslaktaki tek cümlesi, sade bir yazıda dört cümle olur: ne yaptık, ne bulduk, buna rağmen ne yapacağız, ne zaman.

Bilinen kelime

İş Türkçesinde iki tür «bilinmeyen kelime» var. Birincisi resmî yazışmadan gelen ve günlük hayatta kullanılmayan kelimeler: mezkûr, müteakip, tanzim, ifa, tevdi. İkincisi İngilizceden gelen jargon: aksiyon almak, son tarihi «deadline» diye yazmak, bir işi «follow-up» etmek. İkisi de bir okur grubu için tanıdık, başka bir grup için yabancıdır.

Kim ne yapacak

Sade dilin üçüncü aracı, cümlenin öznesini görünür kılmaktır. Türkçe resmî yazışma edilgen çatıyı sever: «yapılması gerekmektedir», «sağlanmalıdır», «karar verilmiştir». Bu cümleler kimin yapacağını, kimin karar verdiğini söylemez; ve bir talimatta kimin yapacağı belli değilse, çoğu zaman kimse yapmaz.

Sade, basit değil

Sade yazmak, her şeyi basitleştirmek ya da teknik terimleri yasaklamak değildir. Okurun bir terimi bilmesi gerekiyorsa terim kalır; ama ilk geçtiği yerde açıklanır. Sadelik, okurun anlaması için gereken her şeyin metinde olması ve gerekmeyen hiçbir şeyin olmamasıdır.

Gülten Hanım'ın mektubu

Gülten Hanım'ın yeniden yazdığı mektup altı cümle: «Muhtar Bey, köyünüzden gelen gürültü şikâyeti üzerine bağımsız bir firmaya ölçüm yaptırdık. Ölçülen gece gürültüsü, yasal sınırın altında çıktı. Buna rağmen köye en yakın iki türbini, 3 ve 7 numarayı, bu ayın on beşinden itibaren gece on ile sabah altı arasında daha yavaş çalıştıracağız. Bu, gece gürültüsünü azaltacak. Ölçüm raporunu isteyen herkese verebiliriz. Bir sorun olursa beni şu numaradan arayabilirsiniz.» Mektup genel müdürlüğe onaya gidiyor; hukuk birimi yalnız bir kelimeyi değiştiriyor, «yasal sınır» yerine ölçümün hangi mevzuata göre yapıldığını gösteren bir dipnot ekliyor. Muhtar mektubu kahvede okuyor ve iki hafta sonra santrale bir teşekkür telefonu geliyor.

Gri alan

Sade dilin sınırları her zaman net değildir. Bazı metinlerde, örneğin sözleşmelerde ve mevzuata dayanan yazılarda, kelime seçimi hukuki bir sonuç doğurabilir ve sadeleştirme yanlışlıkla anlamı değiştirebilir; bu yüzden bu tür metinlerde sadeleştirme hukuk birimiyle birlikte yapılmalıdır. Hangi kelimenin «bilinen» sayılacağı da okura göre değişir: bir mühendis için sıradan olan bir terim bir köylü için yabancıdır, ve bir metnin birden çok okuru varsa herkese aynı anda uygun bir dil bulmak zor olabilir. Araştırma tarafında da belirsizlikler var: karmaşıklığın etkisini gösteren deneyler çoğunlukla öğrencilerle, kısa metinlerle ve haber başlıklarıyla yapıldı; Türkçe iş yazışmasında, özellikle resmî yazışma geleneğinin güçlü olduğu kurumlarda, okurların sade dile nasıl tepki verdiği bu iki çalışmanın kapsamı dışında. Bazı kurumlarda sade bir yazı «yeterince resmî değil» diye geri çevrilebilir; bu, araştırmadan çok kurum kültürüyle ilgili tartışmalı bir soru.

Senin işinde

Bir sonraki önemli metnini yazdıktan sonra üç tarama yap. Birincisi cümle taraması: yirmi beş kelimeyi aşan her cümleyi işaretle ve ikiye bölünüp bölünemeyeceğine bak; Türkçede yüklem sonda olduğu için uzun cümle okurdan daha çok bellek ister. İkincisi kelime taraması: okurun günlük hayatta kullanmadığı her resmî kelimeyi ve her İngilizce jargonu işaretle; «mezkûr» yerine «bu», «aksiyon almak» yerine «yapmak», «deadline» yerine «son tarih» yetmiyor mu? Teknik bir terim gerekliyse bırak, ama ilk geçtiği yerde açıkla. Üçüncüsü özne taraması: «yapılmalıdır», «sağlanmalıdır», «karar verilmiştir» gibi her edilgen cümleye «kim?» diye sor ve cevabı cümleye yaz. Bir talimat yazıyorsan, bu üçüncü tarama bir kazayı önleyebilir. Sözleşme ya da mevzuata dayanan bir metin yazıyorsan, sadeleştirmeyi tek başına yapma; anlamın değişmediğini hukuk birimiyle doğrula. Ve bir metni yazdıktan sonra «çok sade oldu, ciddi durmuyor» diye düşünürsen, araştırmanın okurların sade metne daha çok dikkat ettiğini bulduğunu hatırla.

Kendin dene

Aklında kalsın

Sade dil, okurun bir metni ilk okuyuşta bulup anlayıp kullanabileceği biçimde yazmaktır. Deneyler gereksiz karmaşık kelimelerin okurun yazarı daha az zeki bulmasıyla ilişkili olduğunu ve etkiyi okuma akıcılığının açıkladığını gösterdi; çevrim içi okurlar basit yazılmış başlıklara daha çok dikkat etti, profesyonel yazarlar ise bu örüntüyü göstermedi. Sade dilin üç aracı var: kısa cümle, bilinen kelime ve kimin ne yapacağını söyleyen etken cümle. Sade, basit değildir: okurun bilmesi gereken teknik terim kalır ve açıklanır. Sözleşme ve mevzuata dayanan metinlerde sadeleştirme hukuk birimiyle birlikte yapılır.

Sonraki derse köprü

Gülten Hanım'ın mektubu sade ve sıralıydı; ama bir e-posta, bir mektuptan farklı bir yere düşer: yüzlerce başka iletinin arasına. Bir e-postanın konu satırını, isteğini, son tarihini ve kimden ne beklendiğini açıkça yazmayı M01-D04 anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Gereksiz karmaşık kelimeler üzerine yapılan deneylerde ne bulundu?

• A) Karmaşık kelimeler yazarı her zaman daha zeki gösterdi.
• B) Karmaşıklığın yazar hakkındaki yargıya hiçbir etkisi olmadı.
• C) Yalnız düşük kaliteli metinlerde karmaşıklık olumsuz etkiledi.
• D) Karmaşıklık, okurun yazarı daha az zeki bulmasıyla ilişkili çıktı ve etkiyi okuma akıcılığı açıkladı.

Cevap: D. Beş deneyde karmaşıklık ile yazara biçilen zekâ arasında olumsuz bir ilişki bulundu; bu ilişki metnin özgün kalitesinden bağımsızdı ve okuma akıcılığıyla açıklandı.

Soru 2 · Senaryo

Bir bakım prosedüründe «Bakım öncesinde ana vananın kapatılması sağlanmalıdır» yazıyor ve bir gece kimse vanayı kapatmıyor. Bu cümle sade dil ilkelerine göre nasıl düzeltilmeli?

• A) Cümleyi daha resmî bir dille yazmak.
• B) Kimin ne yapacağını söyleyen etken cümlelere çevirmek: «Vardiya amiri ana vanayı kapatır. Teknisyen kontrol eder.»
• C) Cümleye bir uyarı işareti eklemek.
• D) Cümleyi prosedürün sonuna taşımak.

Cevap: B. Edilgen çatı kimin yapacağını söylemez; bir talimatta kimin yapacağı belli değilse çoğu zaman kimse yapmaz. Öznesi görünür etken cümle bu belirsizliği kaldırır.

Soru 3 · Tuzak

Bir yazılım şirketi, bir bankaya sunacağı teknik şartnamede «uçtan uca şifreleme» ve «yük dengeleme» gibi terimleri kullanıyor. Bir çalışan «sade dil gereği bu terimleri çıkaralım» diyor. Bu öneri hakkında hangisi söylenebilir?

• A) Haklıdır; sade dil teknik terimleri yasaklar.
• B) Terimlerin hepsi İngilizceye çevrilmelidir.
• C) Terimler okurun bilmesi gereken bilgiyi taşıyorsa kalmalı ve ilk geçtiği yerde açıklanmalıdır; sade, basit demek değildir.
• D) Şartname hiç okunmayacağı için önemi yoktur.

Cevap: C. Sadelik, gerekmeyen karmaşıklığı çıkarmaktır, gereken bilgiyi değil. Teknik okur için gerekli terimler kalır; teknik olmayan okurlar için kısa bir açıklama eklenir.

Soru 4 · Uygulama

Bir insan kaynakları duyurusunda «shift planına ilişkin feedback'lerinizi deadline'a kadar team lead'inize iletmeniz rica olunur» yazıyor ve depo çalışanlarının çoğu ne yapacağını anlamıyor. En uygun yeniden yazım hangisidir?

• A) «Yeni vardiya planı hakkındaki görüşünüzü cuma akşamına kadar ekip şefinize söyleyin.»
• B) «Vardiya planına dair geri bildirimlerinizin zamanında iletilmesi rica olunur.»
• C) «Lütfen shift feedback'lerinizi gönderiniz.»
• D) Duyuruyu İngilizce yazmak.

Cevap: A. Bilinen kelimeler, açık bir son tarih ve kimin neyi kime söyleyeceğini belirten etken bir cümle, okurun ne yapacağını ilk okuyuşta anlamasını sağlar.