İş sözleşmesi

Açılış sahnesi

Merkez İK'nın ortak klasöründe tek bir sözleşme şablonu var: «İş Sözleşmesi – Genel». Melike bu şablonu üç yıldır herkesin kullandığını öğreniyor: fabrikadaki vardiya işçisi, yazılım şirketinde evden çalışan mühendis, otelde altı ay çalışacak garson ve düğün sezonunda yalnız hafta sonları çağrılan banket görevlisi aynı metni imzalamış. Şablonun ikinci maddesi «işçi işverenin gösterdiği yerde çalışır», beşinci maddesi «sözleşme süresizdir» diyor.

Fabrikaya yeni gelen iki işçiden biri süresiz, öteki yoğun sipariş dönemi için altı aylığına çalışacak. Melike ikisi için de şablonu açıyor, sonra duruyor ve Aslı Hanım'a yazıyor: «Altı aylık işçiye "sözleşme süresizdir" yazan bir metin imzalatırsam ne olur?» Cevap kısa geliyor: «Altı ay sonra elinde süresiz bir işçi olur. Gel, şablonları birlikte açalım.»

Bu derste ne olacak

Bir iş sözleşmesi, çalışanın şirketle ilişkisinin hukuki iskeletidir. Bu derste önce iş sözleşmesinin ne olduğunu ve hangi şekle bağlı olduğunu okuyacağız. Sonra kanunun saydığı türlere bakacağız: belirli ve belirsiz süreli, tam ve kısmi süreli, çağrı üzerine çalışma ve uzaktan çalışma. Her türün İK için bir sorusu var: hangi koşulda kullanılabilir ve yanlış türü seçmek neye mal olur? Son olarak yazılı sözleşmenin yanında, işe alım sırasında verilen yazısız sözlerin de bir sözleşme gibi işlediğini gösteren bir çalışmaya bakacağız.

Kanıt ne diyor

Sözleşme türü bir şablon seçimi değildir; çalışanın hangi haklara sahip olduğunu ve sözleşmenin nasıl biteceğini belirler.

Sahada

Doğru tür, doğru madde

Esnek türlerin kuralları

Dört şablon

Hafta sonunda ortak klasörde «İş Sözleşmesi – Genel» yerine dört şablon duruyor: belirsiz süreli tam zamanlı, belirli süreli (nedeni ve bitiş tarihiyle), çağrı üzerine çalışma (haftalık süre ve çağrı kurallarıyla) ve uzaktan çalışma (yer, ekipman ve iletişimle). Her şablonun başında Aslı Hanım'ın tek satırlık bir notu var: bu şablon hangi durumda kullanılır ve hangi durumda kullanılmaz. Melike eski şablonu silmiyor; adını «Kullanma» olarak değiştirip arşive kaldırıyor.

Gri alan

Türler arasındaki çizgi bazen bulanıklaşır. Bir otelin sezonu, belirli süreli sözleşme için objektif bir neden midir, yoksa her yıl tekrarlanan bir iş olduğu için süresiz bir ilişki mi kurar? Cevap işin süresine, kışın ne olduğuna ve somut olayın ayrıntısına bağlıdır, tartışmalıdır; bu ders yargı uygulamasının yerini tutmaz. «Esaslı neden» kavramı da yoruma açıktır; bir proje, bir sipariş artışı ya da bir izin vekâleti farklı ağırlık taşıyabilir. Uzaktan çalışmada giderlerin kime ait olduğu, sözleşmede açıkça yazılmadığında belirsiz kalır. Psikolojik sözleşme ise hukukun dışında durur: Robinson ve Rousseau'nun çalışması küçük bir örneklemle ve belirli bir meslek grubunda yapıldı; görüşmede söylenen hangi cümlenin çalışanın gözünde bir söze dönüştüğünü önceden bilmek mümkün değildir. Son olarak, yazılı sözleşme her şeyi çözmez: iyi yazılmış bir sözleşme, uygulamada farklı yaşanan bir ilişkiyi kâğıt üzerinde düzeltemez; mahkeme kâğıda değil, ilişkinin gerçekte nasıl yürüdüğüne de bakabilir.

Senin işinde

Bir sözleşme hazırlarken önce işin kendisine bak: bu iş süresiz mi, yoksa bir süreye ya da bir işin bitmesine mi bağlı? Haftada kaç saat ve nerede yapılacak? Tür bu sorulara göre seçilir, eldeki şablona göre değil. Belirli süreli bir sözleşme yazıyorsan bitiş tarihini ve nedenini açıkça yaz; nedeni olmayan bir süre tartışmaya açıktır. Bir sözleşmeyi yeniliyorsan, nedenin hâlâ geçerli olup olmadığını sor. Bir çalışan sözleşmesiz işe başladıysa, çalışma koşullarını gösteren belgeyi gecikmeden ver ve bunu bir kural hâline getir. Çağrı üzerine ya da uzaktan çalışma kullanıyorsan, kanunun bu türler için istediklerini sözleşmeye yaz: süre, çağrı zamanı, yer, ekipman, iletişim. Görüşmede bir terfi, bir ücret artışı ya da bir çalışma biçimi vaat etmeden önce, onu tutup tutamayacağını sor; vaat ettiğin şeyi teklif mektubuna yaz. Çalışan olarak da imzaladığın sözleşmenin türünü bil ve sana söylenen bir şey yazılı değilse, yazılı olarak sor.

Kendin dene

Aklında kalsın

İş sözleşmesi bir tarafın bağımlı olarak iş görmeyi, ötekinin ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Bir yıl ve daha uzun süreli sözleşme yazılı yapılır; yazılı sözleşme yoksa işveren iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren bir belge verir. Belirli süreli sözleşme objektif bir koşula ve yazılı şekle bağlıdır ve esaslı neden olmadan zincirleme yapılamaz. Kısmi süreli, çağrı üzerine ve uzaktan çalışma kendi kurallarına sahiptir; çağrı üzerine çalışmada süre yazılmamışsa haftada yirmi saat sayılır. Görüşmede verilen yazısız sözler de çalışanın gözünde bir sözleşmedir.

Sonraki derse köprü

Fabrikanın yeni süresiz işçisinin sözleşmesine Aslı Hanım bir madde daha ekliyor: «İlk iki ay deneme süresidir.» Melike bu maddenin ne işe yaradığını ve iki ayın neden iki ay olduğunu soruyor. M01-D04 deneme süresinin neyi sağladığını, sınırını ve bu sürede sözleşmenin nasıl sona erebileceğini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

İş Kanunu'na göre belirli süreli iş sözleşmesi hangi koşulla kurulur?

• A) İşverenin tek taraflı kararıyla, hiçbir koşul aranmadan.
• B) Belirli süreli işlerde ya da bir işin tamamlanması gibi objektif bir koşula bağlı olarak ve yazılı şekilde.
• C) Yalnız sözlü olarak.
• D) Yalnız bir yıldan uzun işlerde.

Cevap: B. Belirli süreli sözleşme objektif bir koşul ve yazılı şekil ister; süreye bağlanmamış ilişki belirsiz süreli sayılır.

Soru 2 · Senaryo

Bir otel düğün sezonunda banket görevlilerini telefonla çağırıyor; sözleşmelerde haftalık çalışma süresi yazmıyor. Bu düzenin bir sonucu nedir?

• A) Görevliler yalnız çağrıldıkları saatlerin ücretini alır.
• B) Sözleşmeler geçersizdir.
• C) Süre belirlenmediği için haftada yirmi saat kararlaştırılmış sayılır ve görevliler çağrılmasalar da bu süre için ücrete hak kazanır.
• D) Otel istediği zaman, önceden haber vermeden çağırabilir.

Cevap: C. Kanun çağrı üzerine çalışmada süre yazılmamışsa haftalık yirmi saati esas alır; çağrı da kural olarak dört gün önce yapılır.

Soru 3 · Tuzak

Bir İK uzmanı «garsonlarla her sezon yeni bir altı aylık sözleşme yapıyoruz, o yüzden hepsi her zaman belirli süreli çalışandır» diyor. Bu uzman neyi gözden kaçırıyor?

• A) Hiçbir eksiği yoktur.
• B) Belirli süreli sözleşme hiçbir zaman yenilenemez.
• C) Sezon hiçbir koşulda objektif bir neden olamaz.
• D) Zincirleme sözleşme ancak esaslı bir nedene dayanırsa belirli süreli kalır; nedeni ortadan kalkmış, örneğin kışın da çalışan bir garsonun ilişkisi süresiz sayılabilir.

Cevap: D. Her yenilemede nedenin hâlâ geçerli olup olmadığına bakılır; esaslı neden yoksa sözleşme baştan süresiz kabul edilir.

Soru 4 · Uygulama

Bir yazılım şirketinde evden çalışan mühendislerin sözleşmesinde «işçi işverenin gösterdiği yerde çalışır» yazıyor ve internet giderinin kime ait olduğu düzenlenmemiş. İK ne yapmalıdır?

• A) Uzaktan çalışmaya özgü bir yazılı sözleşme hazırlamak; işin yerini, süresini, işverenin sağladığı ekipmanı, giderleri ve iletişimi açıkça düzenlemek.
• B) Mevcut şablonu olduğu gibi bırakmak.
• C) Mühendislerin ofise dönmesini istemek.
• D) Giderleri sözlü olarak konuşmakla yetinmek.

Cevap: A. Kanun uzaktan çalışmayı yazılı bir ilişki olarak tanımlar ve sözleşmede işin yeri, ekipman ve iletişim gibi konuların düzenlenmesini ister.