İK ne iş yapar

Açılış sahnesi

Pazartesi, saat dokuz buçuk. Melike merkez İK biriminde sekizinci ayını doldururken telefonuna aynı yarım saatte üç mesaj düşüyor. Birincisi Antalya'daki otelden: bir garsonun maaşından fazla kesinti yapılmış, adam resepsiyonda bekliyor. İkincisi Kayseri'deki fabrikadan, gece vardiyası amiri Bayram Usta'dan: «İki kişi lazım, yarın başlasın. Geçen ay aldıklarımızın ikisi de gitti.» Üçüncüsü Ankara'daki yazılım şirketinden, ekip lideri Ceren'den: en iyi mühendislerinden biri istifa mektubunu masaya koymuş, Ceren bir karşı teklif yapmak için onay istiyor.

Melike üç mesajı İK direktörü Şenol Bey'e gösteriyor. Şenol Bey önce gülümsüyor, sonra ciddileşiyor: «Bu üç mesaj İK'nın üç ayrı işi. Birincisini bugün çözeriz. İkincisini ve üçüncüsünü bugün çözersek, gelecek ay aynı mesajlar yine gelir.»

Bu derste ne olacak

İnsan kaynakları dışarıdan bakıldığında bir bordro ve dosya birimi gibi görünür. Bu derste İK'nın üç işini ayıracağız: bir hizmet işi, bir kontrol işi ve bir sistem kurma işi. Sonra çalışanın şirkete girdiği ilandan çıktığı güne kadar uzanan yolculuğunu bu akademinin haritası olarak çizeceğiz. Kanıt bölümünde, İK uygulamalarıyla şirket sonuçları arasındaki ilişkiyi yaklaşık bin şirkette inceleyen erken bir çalışmayı ve doksan iki çalışmanın sonucunu tek bir tahmine indiren bir meta-analize bakacağız. Sahada bölümü Melike'nin üç mesajını Akasya'nın dört biriminde izliyor.

Kanıt ne diyor

Bir şirketin yöneticisi İK'ya genellikle bir soru sorar: «Bu birim bize ne kazandırıyor?» Araştırma bu soruya iki on yıldır cevap arıyor ve verdiği cevap hem cesaret verici hem ihtiyatlı.

Sahada

Üç iş, tek birim

Kontrol de bir İK işidir

Melike'nin haritası

Akşam Melike bir kâğıda yatay bir çizgi çiziyor ve üzerine durakları yazıyor: ilan, başvuru, görüşme, teklif, sözleşme, ilk gün, ilk doksan gün, performans, gelişim, ücret, ayrılış. Sonra sabahki üç mesajı bu çizgiye yerleştiriyor. Garsonun kesintisi «ücret» durağında, Bayram Usta'nın iki işçisi «ilan» ile «ilk doksan gün» arasında, Ceren'in mühendisi «ayrılış» durağında; ama onun hikâyesi «gelişim» ve «ücret» duraklarında başlamış. Şenol Bey kâğıda bakıp başını sallıyor: «Bu akademi bu çizginin her durağını tek tek ele alacak.»

Gri alan

İK'nın şirkete kattığı değeri ölçmek tartışmalıdır. İK uygulamaları ile şirket performansı arasındaki ilişkiyi gösteren çalışmaların çoğu, uygulamaların performansı mı artırdığını yoksa iyi giden şirketlerin bu uygulamalara mı daha çok kaynak ayırdığını kesin olarak ayıramaz; nedenselliğin yönü belirsizdir. Hangi uygulamaların «yüksek performanslı» sayılacağı da çalışmadan çalışmaya değişir. Bir başka tartışma İK'nın kime hizmet ettiğidir: İK hem işverenin bir birimi hem çalışanların başvurduğu yerdir ve bu iki rol bazen çatışır. Fazla çalışma planına itiraz eden bir İK direktörü, aynı gün bir disiplin dosyasında işverenin tarafında durabilir; bu çelişki değil, ama çalışanın gözünde güveni zor bir denge gerektirir. Son olarak, Kayseri'deki bir fabrika ile Ankara'daki bir yazılım şirketinin İK ihtiyacı aynı değildir; bir sistemin bir birimde işe yaraması, ötekinde de işe yarayacağı anlamına gelmez. Meta-analizin imalat ile hizmet arasında bulduğu fark da buna işaret eder.

Senin işinde

İK'dan bir şey istediğinde, ya da İK'daysan senden bir şey istendiğinde, talebin üç işten hangisine ait olduğunu düşün. Bir belge, bir bordro düzeltmesi ya da bir izin hesabı bir hizmet işidir; hızlı ve doğru yapılmalıdır. Bir planın kanuna ya da şirket kurallarına uyup uymadığı bir kontrol işidir; bir yöneticiye hayır demek gerekebilir ve bu bir engel değil bir korumadır. «İki kişi lazım» ya da «şu çalışanı tutalım» gibi bir talep ise çoğu zaman bir sistem sorusunu saklar: aynı talep daha önce de geldi mi, bir örüntü var mı? Bir yöneticiysen İK'ya yalnız bir talep değil, bir bağlam da götür: bu pozisyondan son bir yılda kaç kişi ayrıldı, ekipte kim neyi bekliyor? Tek bir uygulamayı, bir ücret artışını, bir eğitimi ya da bir ödülü, bütün sorunun çözümü gibi görme; uygulamaların birbirini desteklemesi gerekir. Çalışan olarak da İK'nın hem şirketin kurallarını hem senin kanuni haklarını gözettiğini bil; bir sorunun varsa önce yazılı bir kayıtla başvur.

Kendin dene

Aklında kalsın

İK'nın üç işi vardır: bordro ve belge gibi hizmet işi, kanuna ve kurallara uyumu sağlayan kontrol işi ve işe alımdan ayrılışa kadar uzanan uygulamaları bir sistem olarak kurma işi. Araştırmalar İK uygulamaları ile çalışan devri, verimlilik ve finansal performans arasında bir ilişki buldu; bir meta-analiz genel ilişkiyi .20 düzeyinde tahmin etti ve uygulamalar bir sistem olarak ele alındığında daha güçlü olduğunu gösterdi. Bu ilişki gerçektir, ama kârı kendiliğinden getirmez. Tekrar eden bir talep çoğu zaman bir sistem sorusunu saklar.

Sonraki derse köprü

Bayram Usta ertesi sabah iki işçi için bir not daha gönderiyor: «Erkek olsun, otuzu geçmesin, buralı olsun.» Melike notu okuyunca bir ilanın ilk cümlesinin bile hukuki bir soru olduğunu fark ediyor. M01-D02 iş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet ya da inanç gibi sebeplerle ayrım yapmanın neden yasak olduğunu ve eşit işe eşit ücret ilkesini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bu derse göre İK'nın üç işi hangileridir?

• A) Bordro, sigorta ve vergi.
• B) Hizmet işi, kontrol işi ve uygulamaları bir sistem olarak kurma işi.
• C) İşe alım, işten çıkarma ve eğitim.
• D) Yalnız çalışanların şikâyetlerini dinlemek.

Cevap: B. İK bordro ve belge gibi hizmetleri yürütür, kurallara uyumu denetler ve çalışan yolculuğunun uygulamalarını birbirini destekleyecek biçimde kurar.

Soru 2 · Senaryo

Bir vardiya amiri «iki kişi lazım, yarın başlasın; geçen ay aldıklarımızın ikisi de gitti» diyor. İK'nın ilk tepkisi ne olmalıdır?

• A) İki kişiyi bulmakla yetinmek.
• B) Talebi reddetmek.
• C) İki kişiyi bulurken aynı salondan son aylarda kaç kişinin ilk ay içinde ayrıldığına ve nedenine de bakmak.
• D) Amire daha az işçiyle çalışmasını söylemek.

Cevap: C. Tekrar eden bir talep bir sistem sorununa işaret eder; hizmet işi yapılırken nedeni de sorulmalıdır.

Soru 3 · Tuzak

Bir yönetici «araştırmalar İK uygulamalarının kârı artırdığını kanıtladı, o hâlde bütün uygulamaları hemen başlatalım» diyor. Bu görüşün eksiği nedir?

• A) Araştırmalar hiçbir ilişki bulmamıştır.
• B) İK uygulamaları yalnız hizmet şirketlerinde işe yarar.
• C) Araştırmalar yalnız ücret artışını incelemiştir.
• D) Bulunan ilişki orta düzeydedir ve çoğu çalışma nedenselliği tek başına göstermez; etki uygulamaların birbirini desteklediği bir sistemde daha güçlüdür.

Cevap: D. İlişki gerçektir ama bir garanti değildir; uygulamalar tek tek değil, bir sistem olarak tasarlanmalıdır.

Soru 4 · Uygulama

Bir üretim müdürü üç hafta boyunca herkesin her gün dört saat fazla çalışmasını istiyor ve plan bazı işçiler için kanuni sınırı aşıyor. İK ne yapmalıdır?

• A) Planı kanuna uygun hâle getirmek için itiraz etmek ve sınırı aşmayan bir alternatif, örneğin ek vardiya ya da geçici işçi, önermek.
• B) Üretim müdürünün kararı olduğu için planı olduğu gibi uygulamak.
• C) İşçilere fazla çalışmayı reddetmelerini söylemek.
• D) Fazla çalışmayı kayda geçirmemek.

Cevap: A. Kontrol İK'nın işidir; itiraz bir engel değil, hem şirketi hem çalışanı koruyan bir adımdır ve bir alternatifle birlikte yapılmalıdır.