Yaş farkı olan çiftler

Açılış sahnesi

Gülnur kırk altı yaşında, Efehan otuz üç. Dört yıldır birlikteler, iki yıldır aynı evde yaşıyorlar. Gülnur bir yayınevinde editör, Efehan bir bisiklet atölyesi işletiyor. Kuzeninin nişanında masaya oturdukları anda Gülnur'un teyzesi sesini alçaltmadan soruyor: "Oğlum, annen ne diyor bu işe?"

Efehan gülümseyip geçiştiriyor. Eve dönerken arabada uzun bir sessizlik oluyor. Sonunda Gülnur konuşuyor: "Teyzem değil beni üzen. Benim de aklımdan geçiyor. On yıl sonra ben elli altı olacağım, sen kırk üç. Çocuk istersen ne olacak? Ben emekli olunca sen hâlâ dükkânda olacaksın."

Efehan direksiyonu sıkıyor. "Bunları bana hiç sormadın," diyor. "Hep başkalarının ağzından sordun."

Aynı masada, Gülnur'un öbür tarafında, kendisinden on beş yaş büyük bir adamla evli bir kuzeni oturuyordu. Ona kimse annesinin ne dediğini sormadı.

Bu derste ne olacak

Belirgin yaş farkı olan çiftler hakkında yaygın iki beklenti var: Bu ilişkilerin kısa süreceği ve içlerinde bir tarafın ötekini "idare ettiği". Bu derste bu beklentilerin nereden geldiğini, araştırmaların neyi gerçekten ölçtüğünü ve iki tablonun nerede örtüşüp nerede ayrıldığını karşılaştıracağız.

Önce yaş farkını açıklamaya çalışan iki geniş bakışa, evrimsel ve toplumsal-kültürel açıklamaya bakacağız. Ardından çevrenin onaylamamasının bağlılık üzerindeki etkisini, hangi yaş düzeninde kimin daha memnun olduğunu ve memnuniyetin yıllar içindeki seyrini ele alacağız. Konu yalnız yetişkinler arasındaki ilişkilerdir.

Sıfır noktası

İki kişi arasındaki yaş farkı kendi başına bir sayıdır. Ona anlam yükleyen, o sayının bir toplumda neyi çağrıştırdığıdır. M02-D03'te benzer eş seçimini konuşurken yaşın da insanların birbirine benzeyen kişilerle eşleştiği özelliklerden biri olduğunu görmüştük. Çoğu çiftte eşler arasındaki fark birkaç yılı geçmez. Bu yüzden belirgin bir fark göze batar ve hemen bir açıklama aranır.

Mekanizma

Önyargının arkasındaki iki açıklama

Yaş farkını açıklamaya çalışan iki geniş bakış var. Evrimsel açıklama, eş seçiminde yaşın üreme ile bağlantılı nitelikler yüzünden çok önemli olduğunu öne sürer. Toplumsal-kültürel açıklama ise kadınlar ve erkekler için farklı yazılmış rollerin, kazanç ve statü farklarının ve yaşa dair normların kimin kiminle eşleşeceğini biçimlendirdiğini savunur. M02-D05 ideal eş tercihlerindeki cinsiyet farklarını tartışırken Temel Psikoloji M04-D09'a göndermişti; oradaki evrimsel tartışma burada da geçerli.

Bu kartın ayrıntısı önemli. Ortalamada erkeklerin daha genç kadınlarla evlenmesi, birçok yerde tekrarlanan bir gözlem. Bu gözlemin nedeni ise ayrı bir tartışmanın konusu: Aynı örüntüyü, erkeklerin tarihsel olarak daha geç ekonomik bağımsızlık kazanması ve evlilikte "sağlayıcı" rolüne yerleştirilmesi de doğurabilir. İki açıklama aynı ortalamayı öngördüğü için ortalamaya bakarak aralarında seçim yapılamaz. Ayrışma, ortalamadan sapan çiftlere bakıldığında başlar.

Çevre onaylamadığında

Yaş farkı olan çiftlerin sık karşılaştığı şeylerden biri, ailenin ve arkadaşların ilişkiyi ciddiye almaması ya da açıkça karşı çıkmasıdır. M05-D02'de bağlılığın memnuniyet, alternatifler ve yatırımlardan birlikte doğduğunu öne süren yatırım modelini görmüştük. Çevrenin onaylamaması bu üç parçadan hangisine dokunuyor?

Bu bulgu çift yönlü okunmalı. Çevrenin onaylamaması ilişkiyi zayıflatan bir etken olarak görünüyor; ama aynı kişiler genel olarak daha bağlı. Yazarların yorumuna göre bağlılık, "başka seçeneğim yok" duygusunun güçlenmesiyle korunuyor olabilir. Bu da M05-D02'nin uyardığı gönülsüz bağımlılığa yakın bir zemine işaret ediyor: Bağlılık sürüyor ama her zaman memnuniyetten beslenmiyor.

Kim daha memnun?

Yaygın önyargıya göre, özellikle kadının büyük olduğu ilişkiler en kırılgan olanlardır. Bu beklentiyi doğrudan sınayan az sayıda çalışma var.

Bulgunun ikinci yarısı da dikkat istiyor. Bağlılığı açıklayan bilinen etkenler yaş farkı olan çiftlerde daha az şey açıkladı. Yazarlar bunu, bu ilişkileri ayakta tutan şeyin geleneksel ölçülerin dışında kalan etkenler de olabileceği biçiminde yorumluyor. Hangi etkenler olduğu bu çalışmanın cevapladığı bir soru değil.

Yıllar içinde memnuniyet

Tek bir zamanda ölçülen memnuniyet, ilişkinin seyri hakkında az şey söyler. Aynı çiftleri yıllarca izleyen panel verisi bu yüzden önemli.

Bu kartın ilk yarısı yaygın önyargıyla örtüşmüyor: Kadınlar da kendilerinden genç eşlerle daha memnun. Lehmiller ve Agnew'in 2008'de kadınlarda bulduğu tablo, bambaşka bir ülkede ve bambaşka bir yöntemle benzer bir yöne işaret ediyor. İkinci yarı ise önyargıya kısmen hak veriyor gibi: Fark büyüdükçe memnuniyet zamanla daha hızlı aşınıyor. Bu iki sonuç birbirini çürütmüyor. Biri başlangıcı, öbürü seyri anlatıyor.

"Olumsuz şok" bir işten çıkarılma, bir hastalık, bir maddi kayıp olabilir. Yaşları farklı iki kişi böyle bir olayla hayatlarının farklı evrelerinde karşılaşıyor. M10-D11'de ortak emekliliğin iki eşin gününü aynı anda değiştirdiğini görmüştük; yaş farkı büyükse emeklilik çoğu zaman ortak değil, ardışık yaşanır. M10-D12'nin anlattığı dulluk etkisi de yaş farkı olan bir çiftte genç eş için daha uzun bir yalnızlık dönemi anlamına gelebilir.

Usta katmanı

Bir terapist yaş farkı olan bir çifti dinlerken iki tuzaktan kaçınmaya çalışır. Birincisi, farkı her sorunun açıklaması saymaktır: Çiftin tartışmaları belki ev işleri ya da para üzerinedir ve yaşla bir ilgisi yoktur. İkincisi ise farkı görmezden gelmektir: Hayat evrelerinin ayrışması, emeklilik, çocuk isteği, bakım beklentisi gibi konular gerçekten farklı bir zaman çizelgesi üzerinde yaşanıyor olabilir. Terapistin işi, yaşın hangi konuşmada ön planda olduğunu, hangisinde arka planda kaldığını çiftle birlikte ayırmaktır.

Yaş farkı bazen bir güç farkıyla da iç içe geçebilir. M13-D01'in güç dengesizliği dediği örüntü, yaşın gelir, deneyim ya da sosyal bağlantı farkıyla birleştiği ve kararların sürekli büyük eşin istediği yönde verildiği ilişkilerde ortaya çıkabilir; genç eş itiraz ettiğinde "sen daha bilmezsin" türünden cümlelerle susturuluyorsa terapistin dikkati yaştan çok bu örüntüye kaymalıdır. Bu tür bir tablo yaş farkı olan ilişkilerin geneline ait bir özellik değildir; yaşıt çiftlerde de görülür ve tersine yaş farkı olan pek çok ilişkide hiç görünmez. Örüntü bir eşin kendini kısıtlanmış ya da tehdit altında hissetmesine varıyorsa, terapist ortak seanslara devam etmeden önce her eşin özgürce konuşabileceği bir zemin olup olmadığını tartar; şiddet ve kontrol modülü bu konuyu ayrıntısıyla ele aldı.

Kanıtın sınırı

Bu konudaki kanıtın sınırı geniştir. Lehmiller ve Agnew'in 2008 çalışması yalnız kadınlardan veri topladı ve tek bir çalışmaydı; 2006 çalışması yaş farkını diğer onaylanmayan ilişki türlerinden ayırarak raporlamıyor. Lee ve McKinnish'in verisi geniş ve boylamsal, ama tek bir ülkeden geliyor ve ayrılığı değil memnuniyeti ölçüyor. Evrimsel derleme bir örüntüyü güçlü biçimde belgeliyor, ama o örüntünün nedeni tartışmalı olmaya devam ediyor. Aktarılan çalışmalar karşı cinsten çiftlerle sınırlı; aynı cinsiyetten çiftlerde yaş farkının nasıl işlediği burada sınanmadı. Bu bulguları Türkiye'deki çiftlere genellemek için de dikkat gerekir: Ortalama ilk evlenme yaşı, aile onayının ağırlığı ve kuşaklar arası ilişkiler (M01-D06) farklı işlediği için çevre onayının etkisi burada daha güçlü ya da daha zayıf olabilir; bunu ölçen bir veri elimizde değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Belirgin bir yaş farkı, ilişkiyi önceden belirleyen bir kader değil; hayat evrelerinin ne zaman ayrışacağını önceden bildiren bir takvimdir. Önyargı farkı her şeyin açıklaması sayar, araştırma ise farkın belirli konularda ve belirli zamanlarda iş gördüğünü gösterir.

Sonraki derse köprü

Yaş farkı olan çiftlerde önyargının bir kısmı, eşlerden birinin günün birinde ötekine bakım vereceği beklentisinden besleniyordu. Bazı çiftlerde bu soru uzak bir gelecekte değil, ilişkinin ilk gününden beri masada: Eşlerden biri bedeninin ya da duyularının farklı işlediği bir hayat sürüyor ve çevre, onu sevgili olarak değil bakılacak biri olarak görüyor. Toplumun koyduğu engeller ilişkinin içine nasıl giriyor; bir eş hem sevgili hem destek olduğunda iki rol birbirine nasıl yer açıyor? Engellilik ve ilişki.