LGBTİ+ çiftler ve azınlık stresi

Açılış sahnesi

Tunç küçük bir ameliyattan çıkalı iki saat olmuş. Baran koridorda, elinde Tunç'un telefonu ve gözlüğüyle bekliyor. Hemşire kapıyı aralayıp soruyor: "Hastanın yakını mısınız?" Baran bir an duraksıyor, sonra "Arkadaşıyım," diyor. Hemşire başını sallıyor, doktorun bilgiyi aileye vereceğini söylüyor. Yarım saat sonra Tunç'un ağabeyi geliyor, içeri alınıyor, ameliyatın nasıl geçtiğini Baran ondan öğreniyor.

Üç gün sonra evdeler. Tunç kanepede, Baran mutfakta. Tunç sakin bir sesle soruyor: "Neden arkadaşım dedin?" Baran tabağı biraz sert bırakıyor. "Orada ne yapsaydım, koridorda tartışma mı çıkarsaydım? Senin için bekliyordum." Tunç "Biliyorum," diyor, "ama altı yıldır birlikteyiz ve bir koridorda yokmuşuz gibi oldu."

O akşam konu bulaşık makinesine, oradan Baran'ın işten geç gelmesine kayıyor. Gece ikisi de geç uyuyor. Ertesi sabah Baran şunu düşünüyor: Kavga ettikleri şey gerçekten bulaşık mıydı, yoksa hastane koridorunda başlayan bir şey eve kadar mı taşındı?

Bu derste ne olacak

M01-D01'deki Deniz ile Aslı'nın hikâyesinde bir aile bir ilişkiyi "ev arkadaşlığı" diye adlandırıyordu ve bu konuya ayrıca döneceğimizi söylemiştik. Bu ders o sözün karşılığı. LGBTİ+ çiftler ilişki biliminin bütün konularını, yakınlığı, çatışmayı, ev işini, bağlılığı, herkes gibi yaşıyor. Farklı olan, bunları yaşadıkları toplumsal ortam.

Önce bu ortamın ürettiği stresin kaynağını açıkça koyacağız: Kaynak kişinin kimliği değil, o kimliğe yöneltilen damgalama ve ayrımcılık. Sonra bu stresin tek tek kişilerden çiftin ortak hayatına nasıl taşındığına bakacağız. Ardından hangi stres türünün ilişki kalitesiyle daha güçlü bağ kurduğunu ve bu çiftlerin ilişki kalitesi üzerine yapılan karşılaştırmaların ne bulduğunu konuşacağız.

Sıfır noktası

Bir ilişki her zaman bir çevrenin içinde yaşanır. Komşular, aile, iş yeri, devlet daireleri ve hastane koridorları bir çiftin görünür olup olmadığını, nasıl adlandırıldığını belirler. Çoğu çift için bu çevre fark edilmez; bir eli tutmak, bir sevgiliyi "eşim" diye tanıtmak ya da bir düğüne birlikte gitmek düşünülmeden yapılır. Aynı davranış başka bir çift için küçük bir hesap gerektirir.

Bu iki durumda kimse bağırmadı, kimse açıkça kötü davranmadı. Ama her ikisinde de çift, öteki çiftlerin taşımadığı bir yükü taşıdı. İlişki bilimi bu yükü azınlık stresi adıyla inceliyor. Terapi S03-P03-D02 bu kavramın adını koymuştu; Terapi S03-P03-D04 de kişinin kime, ne zaman açılacağına dair her ortamda yeniden verdiği söyleme kararını anlatmıştı. Bu ders aynı yükü bireyden çifte genişletiyor.

Mekanizma

Stresin kaynağı: muamele, kimlik değil

Azınlık stresi fikrini bir model olarak toparlayan çalışmalardan biri, cinsel azınlıklarda ruh sağlığı sorunlarının neden daha sık görüldüğü sorusundan yola çıktı. Cevap kişinin içine değil, çevresine bakıyordu.

Bu çerçevenin en önemli cümlesi şu: Sorunun kaynağı kişinin yönelimi değil, kişinin içinde yaşadığı toplumsal ortam. Aynı kişi damgalamanın az olduğu bir çevrede bu yükü daha az taşır. Bu yüzden azınlık stresinden söz etmek, LGBTİ+ kişileri ya da ilişkilerini kırılgan ilan etmek anlamına gelmiyor; tersine, yükün nereden geldiğini adresine teslim ediyor.

Stres çiftin içine nasıl girer

Meyer'in modeli kişiyi anlatıyordu. İlişki araştırmacıları sonradan şunu sordu: İki kişi birlikte damgalandığında ne olur? Bir partnerin taşıdığı yük ötekinin hayatına nasıl karışır?

Bu çerçeveden üç kavram çıkıyor.

Açılıştaki koridor bu üçünü birden gösteriyor. Hemşirenin Baran'ı yakın saymaması çift düzeyinde bir olay. Baran'ın "arkadaşıyım" demesi onun bireysel kararıydı, ama Tunç'un hayatına dokundu. Üç gün sonra bulaşık makinesi yüzünden çıkan kavga da büyük olasılıkla koridorun eve uzanmış hâli.

Hangi yük ilişkiye daha çok dokunuyor

Azınlık stresinin her bileşeni ilişkiyi aynı ölçüde etkiliyor mu? Bu soruya en geniş cevabı veren çalışma, ABD'de aynı cinsiyetten evliliğin ülke çapında yasallaşmasından önceki araştırmaları birleştirdi.

İçselleştirilmiş homofobi, Terapi S00-P01-D09'un içselleştirilmiş damgalama adıyla anlattığı sürecin bu alandaki biçimi: kişinin çevresinden öğrendiği olumsuz yargıları kendi yönelimine ve ilişkisine yöneltmesi. Burada önemli bir ayrıntı var. Bu yük de dışarıdan doğuyor; kişi onu kendi icat etmedi, büyüdüğü çevreden devraldı. İçeride taşınıyor olması kaynağını değiştirmiyor.

Bu bağı tek başına gösteren bir çalışmada, 396 lezbiyen, gey ve biseksüel kişiden oluşan çeşitli bir topluluk örnekleminde, içselleştirilmiş homofobi ilişki sorunlarıyla bağlantılı çıktı; bu bağ açıklık düzeyinden ve toplulukla bağlılıktan bağımsızdı ve depresif belirtiler üzerinden işliyordu (Frost ve Meyer, 2009). Mohr ve Daly'nin öğrenci örnekleminde de içselleştirilmiş olumsuzluğun başlangıç düzeyi, sonraki haftalarda ilişkiye duyulan çekim ve doyumdaki düşüşle birlikte gidiyordu.

İlişki kalitesi: karşılaştırmalar ne buldu

Bütün bu stres, LGBTİ+ çiftlerin ilişkilerinin daha zayıf olduğu anlamına mı geliyor? Karşılaştırmalı çalışmalar başka bir tablo çiziyor.

M07-D12'de Kurdek'in daha eski bir çalışmasından ev işinin bölüşümüne bakmıştık. 2004 çalışmasının asıl mesajı bir sıralama değil, bir benzerlik: Çatışmayı, doyumu ve bağlılığı belirleyen süreçler cinsiyet bileşiminden bağımsız olarak benzer işliyor. Bu serinin önceki modüllerinde anlatılanların büyük bölümü bu çiftler için de geçerli.

Usta katmanı

Terapistin bakışında bu dersin iki dengesi var. Birincisi, ilişkiyi sorunun kaynağı saymamak: Bir LGBTİ+ çift bir anlaşmazlık için başvurduğunda, onu öteki çiftlerden farklı bir tür olarak değil, aynı süreçleri farklı bir toplumsal bağlamda yaşayan bir çift olarak görmek. İkincisi, o bağlamı da görmezden gelmemek: Evdeki kavganın konusu bulaşık olabilir, ama gücü bir hastane koridorundan, bir kira görüşmesinden ya da bir aile ziyaretinden geliyor olabilir. Stres çoğalması bu ikinci dengeyi kurmak için bir araç.

Son olarak terapist kendi varsayımlarına da bakar. Bir çiftin "kimin erkek, kimin kadın olduğunu" düşünmek, ilişki terimlerini heteroseksüel kalıptan çevirmeye çalışmak ya da her başvuruda kimlik meselesini ilk gündem saymak, Meyer'in modelindeki önyargı olaylarının küçük bir biçimini terapi odasına taşır.

Kanıtın sınırı

Bu alandaki çalışmaların önemli bir kısmı, katılmaya istekli ve ilişkisini görünür kılmaya hazır kişilerden geliyor; M14-D01'deki temsil açığı bu alanda iyice büyüyor. Gizli yaşayan çiftler araştırmaya daha az katılıyor, bu yüzden azınlık stresinin en ağır olduğu ilişkiler büyük olasılıkla en az ölçülenler. Kurdek'in ve Balsam ve arkadaşlarının karşılaştırmalarında gruplar çocuk sahibi olma, ilişki süresi ve resmî statü bakımından da farklıydı; bu koşulların farklara katkısı netleşmiş değil. Cao ve arkadaşlarının meta-analizi ABD'deki yasal değişiklikten önceki bir döneme ait ve birleştirdiği çalışmalar ilişkisel. LeBlanc ve arkadaşlarının çift düzeyindeki stres kavramı kuramsal bir öneri. Kadın ve erkek çiftler arasındaki farklar, biseksüel, trans ve interseks kişilerin ilişkileri ise bu kaynaklarda ayrıca incelenmiyor. Özetlerinde ülkesi belirtilen iki çalışma ABD'den; damgalamanın biçimi ve yoğunluğu ülkeden ülkeye değiştiği için bu bulguların Türkiye'de yaşayan çiftlere nasıl genellenebileceği bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Azınlık stresi kimlikten doğmuyor; damgalama, önyargı ve ayrımcılığın kurduğu bir toplumsal ortamdan doğuyor.

Bu yük yalnız kişide kalmıyor: İlişkinin kendisi damgalanabiliyor, bir partnerin yükü ötekine geçebiliyor, dışarıda başlayan bir olay evde yeni gerginlikler doğurabiliyor.

Birleştirilen araştırmalarda ilişki iyi oluşuyla en güçlü bağ, kişinin dışarıdan devraldığı olumsuz yargıları kendine yöneltmesinde görüldü.

Karşılaştırmalı çalışmalar, LGBTİ+ çiftlerin ilişki işleyişinin genel olarak öteki çiftlerle benzer süreçlerle yürüdüğünü, bazı ölçümlerde daha iyi çıktığını gösteriyor.

Evdeki bir kavganın konusu ile kaynağı farklı olabilir; ikisini ayırmak, sorunu ilişkide değil bağlamda arayabilmeyi sağlıyor.

Sonraki derse köprü

LeBlanc ve arkadaşları çift düzeyindeki stres çerçevesini yalnız aynı cinsiyetten çiftler için kurmadılar; aynı yapının ırklar arası, inançlar arası ve yaşları belirgin biçimde ayrışan çiftlere de uygulanabileceğini yazdılar. Bu son grupta damgalama başka bir yerden geliyor: Çevre bir ilişkiyi partnerlerin cinsiyetine değil, doğum yıllarının arasındaki mesafeye bakarak yargılıyor. "Para için", "baba arıyor", "uzun sürmez" gibi hazır cümleler hızla kuruluyor. Bu cümlelerin hangisinin araştırmada bir karşılığı var, hangisi yalnız bir önyargı? Bir sonraki adımda bu çiftlere dair yargıları bulgularla yan yana koyacağız. Yaş farkı olan çiftler.