İnançlar arası çiftler

Açılış sahnesi

Şebnem ile Daniel'in kızı Ada iki yaşına bastı. Şebnem İzmir'de, Ramazan'da sofraya oturulan saatin evin en kalabalık saati olduğu bir ailede büyüdü; kendisi her gün oruç tutmuyor ama iftar sofrasının kokusunu hâlâ çocukluğu sayıyor. Daniel Lyon'da, Noel gecesi büyükannesinin elinden tutup kiliseye giden bir çocuktu; bugün ayine yalnız ailesini ziyaret ettiğinde gidiyor. İstanbul'da tanıştıklarında ikisi de bu farkın üzerinde pek durmadı.

Bu hafta iki koli geldi. Birinde Daniel'in annesinden dantelli beyaz bir vaftiz giysisi ve "yazın Lyon'a gelince kilisede küçük bir tören yaparız" diyen bir not vardı. Öbüründe Şebnem'in annesinden küçük bir seccade ve Ada'nın odasına asılacak bir dua levhası.

Akşam iki koli salonun ortasında açık duruyor. Daniel "annem bunu çok istiyor, bir giysi sonuçta" diyor. Şebnem "benim annem de çok istiyor" diye cevap veriyor ve ikisi de bir an susuyor. Kavga etmiyorlar; ama ikisinin de aklına aynı şey takılıyor: Ada'nın neye inanarak büyüyeceği sorusunu bugüne kadar hiç birlikte sormamışlar. Hangi inancın doğru olduğu değil, bu evin nasıl bir ev olacağı sorusu bu.

Bu derste ne olacak

Bu ders, inancı ya da inanç düzeyi farklı olan eşlerin üç ortak sorusunu ele alıyor: geniş aileden gelen beklenti, takvimi ve sofrayı belirleyen ritüeller, çocuğun hangi inançla ya da inançlar arasında büyüyeceği. Hiçbir inancın ya da inançsızlığın daha doğru olduğunu tartışmıyoruz; dinî hükümler ve evlilik hukuku da bu dersin konusu değil.

Önce araştırmaların hangi farkı ölçtüğüne bakacağız, çünkü "farklı dinden olmak" ile "farklı dindarlıkta olmak" aynı şey çıkmıyor. Sonra ritüelleri, aile baskısını ve çocuk sorusunu sırayla açacağız. Aynı dinden ama biri dindar, öbürü dindar olmayan çiftler de bu dersin içinde.

Sıfır noktası

İnanç bir çiftin hayatında üç ayrı katmanda görünür. Birincisi kimlik: Kişi kendini hangi geleneğe ait sayıyor, ya da hiçbirine saymıyor. İkincisi pratik: İbadete ne sıklıkla katılıyor, neyi yiyor, hangi günü özel sayıyor. Üçüncüsü anlam: Hayatın, ölümün, ahlakın, çocuğa aktarılacak değerlerin kaynağını nerede görüyor. İki eş bu katmanların birinde ayrışıp ötekilerde buluşabilir. Aynı camiye ya da kiliseye kayıtlı iki kişi pratikte birbirinden çok uzak olabilir; iki farklı gelenekten gelen iki kişi ise sofrada ve takvimde şaşırtıcı biçimde örtüşebilir.

Mekanizma

Hangi fark sayılır

Araştırmacılar uzun süre çiftleri basit bir soruyla ayırdı: Eşler aynı dinden ya da mezhepten mi? Bu ayrımın bir adı var.

Ancak eşlerin hangi kategoriye girdiği, evin içinde neyin tartışıldığını her zaman açıklamıyor.

Bu bulguya göre Şebnem ile Daniel'in farklı geleneklerden gelmesi belki en az belirleyici bilgi; neyin ne sıklıkla yapılacağı ve neye ne anlam yükleneceği daha çok iş görüyor olabilir.

Başka bir veri setinde, başka bir sonuç ölçüsüyle bakıldığında resim değişti.

İki bulguyu yan yana koymak bir şey öğretiyor: Gündelik sürtünmeyi belirleyen fark ile evliliğin uzun vadede ayakta kalmasıyla ilişkili fark aynı olmayabilir.

Ritüel ve takvim

İnanç farkı en çok takvimde ve sofrada görünür: hangi günün tatil sayılacağı, hangi yemeğin pişeceği, kimlerin davet edileceği her yıl yeniden verilen küçük kararlardır. M05-D11'de ritüelin bir alışkanlığa anlam yükleyen tekrar olduğunu görmüştük; dinî günler o anlamın aileden, çocukluktan ve topluluktan hazır geldiği ritüellerdir.

Myers'ın bulgusu dinî benzerliği sabit bir değer gibi değil, dönemle ve kuşakla değişen bir ağırlık olarak gösteriyor.

Mahoney'nin 2010'daki gözden geçirmesi bu alana başka bir çerçeve önerdi.

Mahoney'ye göre din aile ilişkilerinde iyi yönde de kötü yönde de işleyebilir; ortak dua bir çift için bağ, bir başkası için dayatma olabilir.

İki aile, iki beklenti

İnanç farkının en yüksek sesi çoğu zaman çiftin kendisinden değil, aileden gelir. Bir annenin vaftiz isteği ya da bir halanın bayram sorusu, eşleri ailesiyle partneri arasına sıkıştırır. M10-D05 bu sıkışmanın adını sadakat çatışması olarak koymuş, çiftin kendi kararlarını koruyan çizgiyi de çift sınırı diye anlatmıştı.

Vaaler ve arkadaşlarının bulgusunda dikkat çeken, riskin bir eşin "ne kadar dindar" olduğundan çok iki eş arasındaki dengesizlikle ilişkili çıkması. Asimetrinin yönü cinsiyetle bağlantılıydı; bunun nedenini veri sınamıyor.

Çocuk hangi inançla büyüyecek

Şebnem ile Daniel'in salonundaki iki koli aslında tek bir sorunun iki cevabı: Ada neye inanarak büyüyecek? M10-D06 çocuğu büyütmeye dair kararlar üzerine yaşanan anlaşmazlığı çocuk yetiştirme çatışması adıyla ayırmıştı; M10-D04 de iki yetişkinin aynı çocuk için birbirini nasıl desteklediğini eş ebeveynlik diye anlatmıştı. İnanç sorusu bu ikisinin kesiştiği yerde duruyor.

Petts ve Knoester'in bulgusu dikkatli okunmayı istiyor. Bir ebeveynin dinî bağı olmaması çalışmada "mesafe" ölçüsünün bir parçasıydı; bu, inançsızlığın çocuğa zarar verdiği anlamına gelmiyor. Bulgunun gösterdiği, mesafenin büyük olduğu evlerde çatışmanın da daha sık görüldüğü ve çocuk sonuçlarının bir kısmının bu tabloyla birlikte değiştiği.

Usta katmanı

Uygulayıcı için ilk zorluk tarafsızlıktır; çift, terapistin inancını tahmin edip onu kendi tarafına çekmek isteyebilir. Terapistin işi bir inancı savunmak değil, her eşin neyi neden önemsediğini öbürünün anlayacağı bir dille söylemesine yardım etmektir. Dinî bir konuda bilgi gerekiyorsa bunu uydurmaz; çiftin kendi topluluğundaki güvendiği kişilere yönelmesini önerebilir. M14-D02'nin kültür farkları için konuştuğu tarafsızlık burada daha hassas.

Aile baskısı bazen bir eşin hareket alanını daraltan tehditlere dönüşür: evden atılmakla, mirastan dışlanmakla ya da daha ağır sonuçlarla korkutulmak gibi. O noktada inanç farkını konuşmak bekleyebilir; önce o eşin aile içindeki riskinin ne kadar büyük olduğu tartılır ve ortak görüşmelerin biçimi bu tartıya göre kurulur.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki kartların çoğu, mezhep kategorilerinin büyük ölçüde Hristiyan kiliselerine göre kurulduğu ulusal anketlerden geliyor; M14-D01'in anlattığı örneklem sorunu burada da geçerli. Farklı dinlerden eşlerin, inançsız ve dindar eşlerin ya da bir dinî azınlık içinde yaşayan çiftlerin deneyimi bu verilerde ya ayrı bir grup olarak incelenmemiş ya da küçük kalmış. Çalışmaların çoğu ilk evliliğini yapmış, aynı evde yaşayan karşı cinsten çiftlerle sınırlı; nikâhsız birlikte yaşayan, ikinci evliliğini yapan ya da aynı cinsiyetten çiftlere genellemek doğru olmaz. Bulguların hemen hepsi ilişkisel; dinî farkın çatışmaya mı yol açtığı, yoksa çatışan çiftlerin inanç pratiğinde mi uzaklaştığı tartışmaya açık. Türkiye'de inanç ve dindarlık farkı olan çiftleri izleyen, özetine ulaşıp aktarabileceğimiz bir çalışma bulamadık; buradaki kalıpların bu ülkenin aile yapısında tekrarlanıp tekrarlanmayacağı bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Eşlerin farklı dinden ya da mezhepten olması ile pratikte ve anlamda farklı olmaları ayrı şeyler; gündelik sürtünme daha çok ikincisinde görünüyor.

Aynı dinden olup dindarlıkta ayrışan çiftler de inanç farkı yaşar; bu fark çoğu zaman yakınlık sorusu olarak görünür.

Dinî benzerlik ile evlilik kalitesi arasındaki bağ dönemden döneme değişebiliyor.

Aile baskısı inanç farkını yalnız bir tercih değil, bir miras sorusu hâline getirir; çiftin önce kendi aralarında ne istediğini netleştirmesi işe yarayabilir.

İki inanç arasında büyüyen çocuk için asıl risk inanç farkının kendisinden çok, bu farkın etrafında evde ne kadar çatışma yaşandığıyla ilgili olabilir.

Sonraki derse köprü

Şebnem ile Daniel'e baskı kendi annelerinden geliyordu. Bazı çiftler ise baskıyı aileden değil, içinde yaşadıkları toplumun kendisinden duyar: ilişkilerinin görünür olmasından, el ele yürümekten, bir hastane formunda "eşim" diye yazamamaktan. Bir azınlık olarak yaşamanın gündelik yükü bir ilişkinin içine nasıl sızar, ve buna rağmen bu çiftlerin ilişki kalitesi hakkında araştırmalar ne söylüyor? LGBTİ+ çiftler ve azınlık stresi.