Birlikte duygu düzenleme

Açılış sahnesi

Leyla bir tahlil sonucunu bekliyor. Doktor "Cuma günü konuşuruz" demiş, bugün salı. Gece yarısı, yatakta uyuyamıyor; telefonunda aynı aramayı üçüncü kez yapıyor. Kaan yanına geliyor ve işe koyuluyor: Bu tür sonuçların çoğunun temiz çıktığını, doktorun ses tonunun rahat olduğunu, perşembe akşamı bir de başka bir doktora sorabileceklerini art arda sıralıyor. Konuşurken o da hızlanıyor; ayağa kalkıyor, odada gidip geliyor, "Bak, bunu da yapabiliriz" diye yeni bir plan ekliyor. Yarım saat sonra Leyla'nın kalbi daha hızlı atıyor. Kaan da artık uyuyamayacak kadar tetikte.

Ertesi gece Kaan başka bir şey yapıyor; aslında daha az şey yapıyor. Yatağın kenarına oturuyor, Leyla'nın elini alıyor ve bir süre hiçbir şey söylemiyor. Sonra yavaş bir sesle "Korkuyorsun" diyor; soru gibi değil, gördüğü bir şeyi söyler gibi. Leyla ağlıyor. On dakika sonra ikisinin de nefesi yavaşlamış. Sonuç hâlâ cuma günü gelecek; ama o gece ikisi de uyuyor.

İki gece arasında Kaan'ın sevgisi değişmedi. Değişen, kendi gerginliğini Leyla'nın gerginliğine eklemesi ya da ondan ayırabilmesiydi. Bu ders o farka bakıyor.

Bu derste ne olacak

Bu ders yeni bir modülü açıyor. M08, eşlerin birbirinin duygularını yalnızca anlamadığını, aynı zamanda değiştirdiğini; ve dışarıdan gelen yüklerin, bireysel zorlukların ilişkiyle karşılıklı nasıl etkileştiğini ele alacak. İlk adım temel: Bir eşin duygusu ötekinin elinde nasıl yatışır, nasıl alevlenir?

Önce kendi duygusunu düzenlemek ile bir başkasının duygusunu düzenlemek arasındaki ayrımı kuran bir çerçeveye bakacağız. Sonra iki kişinin duygularının bir sistem gibi birlikte inip çıkmasını tanımlayan bir öneriyi, ardından eşlerin gündelik ruh hâllerinin ve stres hormonlarının birbirini izlediğini gösteren bir günlük çalışmasını ele alacağız. Son olarak yakınlığın bedeni nasıl düzenlediğini ve bir ayrılığın bu düzeni nasıl bozduğunu tartışan bir kuramsal incelemeye geçeceğiz. M07 boyunca çatışmanın içindeki duyguları konuştuk; burada duygunun kendisi, kavga olsun olmasın, ilişkinin ortak malzemesi.

Sıfır noktası

Duyguyu kendi başına yönetmenin yollarını Terapi S01-P02-D09 ayrıntılı biçimde işledi: bir durumdan uzak durmak, dikkati çevirmek, anlamı yeniden kurmak ya da dışa vurumu kısmak. Terapi S08-P01-D03 ise bu yollardan anlamı yeniden kurmayı, bir düşüncenin kâğıt üzerinde nasıl tartıldığını gösterdi. O derslerin ortak varsayımı şuydu: Duyguyu düzenleyen, duyguyu yaşayan kişinin kendisi.

İlişkide bu varsayım eksik kalıyor. İnsanlar bunaldıklarında çoğu zaman yalnız başa çıkmayı seçmiyor; birine dönüyor. M03-D08 kişinin belli bir duygu için belli bir kişiye başvurmasının adını koymuştu; M04-D07 ise bir eşin elini tutmanın tehdit altındaki beynin tepkisini nasıl yumuşattığını gösteren deneyi aktarmıştı. Bu derste soru şu: Bu başvuru gerçekleştiğinde iki kişinin arasında ne oluyor?

Mekanizma

Kimin duygusu, kimin elinde

Duygu düzenleme araştırmaları uzun süre kişinin kendi içinde olup bitene baktı: yeniden değerlendirme, bastırma, dikkat. Zaki ve Williams bu tablonun insanların gerçek hayatta yaptığı şeyi kaçırdığını savundu ve dağınık duran bulguları tek bir çerçevede topladı.

Bu çerçeve, açılış sahnesine iki soru sordurur. Birincisi: Leyla Kaan'a döndüğünde kimin duygusu düzenleniyordu? Görünürde Leyla'nınki. Ama Kaan'ın ilk gece yaptığı uzun plan listesi, büyük ölçüde onun kendi çaresizliğini yatıştırma girişimiydi; Leyla'nın korkusu karşısında bir şey yapmadan durmak Kaan'a dayanılmaz gelmişti. İkincisi: Düzenleme Kaan'ın belirli bir karşılığına mı bağlıydı? İkinci gece Leyla'yı rahatlatan şeylerin bir kısmı, Kaan'ın "Korkuyorsun" demesi gibi, onun karşılığına bağlıydı; bir kısmı ise, korkuyu yüksek sesle ifade etmek gibi, kim dinlerse dinlesin işe yarayabilirdi.

İki kişilik bir sistem

M07-D06, bir tartışmada eşlerin bedensel tepkilerinin birbirini izleyebildiğini adlandırmıştı. Butler ve Randall bir adım daha atıyor ve bu izlemenin her biçiminin aynı şey olmadığını söylüyor. Onların derdi, alanda gevşek kullanılan bir sözcüğe kesin bir tanım vermek.

Bu tanımdaki iki ayrıntı önemli. Birincisi, bağ iki yönlü: Yalnızca biri ötekini sakinleştirmiyor, ikisi de birbirine göre ayar yapıyor. İkincisi, sonuç denge: İki kişinin duygularının birlikte hareket etmesi tek başına iyi bir şey değil. Birlikte yükselen ve hiç inmeyen bir çift de "bağlantılı", ama düzenlenmiş değil. Açılış sahnesinin ilk gecesi bunun bir örneğiydi: Leyla'nın kaygısı Kaan'ı hızlandırdı, Kaan'ın hızı Leyla'yı daha da gerdi. İki duygu birbirine bağlıydı; ama sistem dengeye değil, tırmanışa gidiyordu.

Alevlendirme: duygunun eşten eşe geçmesi

Karşılıklı düzenleme dengeye götüren bağsa, ters yönde çalışan bağ da var. Bir eşin gerginliği ötekine geçer ve geri döner. Bu geçişin gündelik hayatta ne kadar yaygın olduğunu evdeki sıradan günlerden ölçen bir çalışma, bu bölümün dayanağı.

Saxbe ve Repetti'nin bulgusunun en çok düşündüren yanı bir asimetri: Olumsuz ruh hâli eşten eşe geçiyordu, olumlu ruh hâli geçmiyordu. Evde gergin biri ötekini gerebiliyor; ama neşeli biri aynı güçle ötekini neşelendiremiyor. İkinci önemli yan, evlilik doyumunun koruyucu görünmesi: Doyumu yüksek çiftlerde bir eşin kötü ruh hâli ötekine daha az geçiyordu. Bu bulgu ilişkisel; doyumun bulaşmayı mı azalttığını, yoksa daha az bulaşmanın mı doyumu artırdığını söylemiyor.

Yakınlığın bedendeki izi

Buraya kadar anlık duygulardan söz ettik. Sbarra ve Hazan daha uzun bir zaman dilimine bakıyor: Yıllar süren bir bağ, iki kişinin bedenlerinin nasıl çalıştığını değiştirir mi; ve o bağ koptuğunda ne olur?

Bu çerçeve dersin ana ayrımını tamamlıyor. Bir ilişkide insanlar duygularının bir kısmını eşlerine "emanet" ediyor; ve bu, bir zaaf değil, bağlanmanın olağan işleyişi. M03-D10'da öz düzenlemeyi kişinin kendi kapasitesi olarak görmüştük. Sbarra ve Hazan'a göre ikisi birbirinin alternatifi değil: İyi bir bağın içinde karşılıklı düzenleme çalışırken, bağ koptuğunda kişinin yeniden kendi düzenlemesine dönmesi gerekiyor. Sağlıklı bir ilişki, ikisinin birlikte var olabildiği bir ilişki.

Usta katmanı

Terapistin bakışından, bu dersin en işe yarar ayrımı "kim kimin duygusunu düzenliyor" sorusu. Reeck, Ames ve Ochsner 2016'da bir başkasının duygusunu düzenlemeyi bir döngü olarak tarif etti: Düzenleyen kişi önce ötekinin duygusunu fark ediyor, bir şey yapmaya karar veriyor ve bir yol seçiyor; hedef alınan kişi ise bu girişimi kendi süreçlerinden geçirerek yaşıyor. Bu döngünün her basamağı bir çiftte kırılabilir. Kimi eş ötekinin duygusunu hiç fark etmiyor, kimi fark ediyor ama kendi rahatsızlığından dolayı aceleyle müdahale ediyor, kimi doğru yolu seçiyor ama zamanlama yanlış.

Terapist bir çiftin döngüsünü çözümlerken genellikle şu soruyu sorar: "Eşinizin o hâlini gördüğünüzde, siz içinizde ne hissettiniz?" Yanıt çoğu zaman yatıştırma girişiminin kimin için yapıldığını ortaya çıkarır. Açılış sahnesindeki Kaan'ın ilk gecesi, kendi kaygısını Leyla'nın kaygısına eklemişti; ikinci gece Kaan önce kendi bedenini yavaşlattı, sonra Leyla'ya döndü. Kendi düzenlemesi ile ötekini düzenleme girişimi arasındaki bu sıra, terapide sık çalışılan bir sıra.

Bir sınır da gözetilmeli. Bir eşin ötekinin duygularını sürekli denetlemeye, ne hissedeceğini belirlemeye ya da korkuyla yönetmeye çalıştığı ilişkiler, bu dersin anlattığı karşılıklı düzenleme değil. Böyle bir tabloda terapist önce kimin güvende olduğunu ayrıca sorar; birlikte yapılan çift çalışması, bu soru yanıtlanmadan başlayacak iş değil.

Kanıtın sınırı

Bu derste aktarılan dört kaynağın üçü kuramsal: Zaki ve Williams bir sınıflandırma, Butler ve Randall bir tanım, Sbarra ve Hazan bir bütünleştirici çerçeve öneriyor. Bunlar birçok bulguyu düzene sokuyor ama kendi başlarına bir önerme sınamıyor. Tek doğrudan veri, otuz evli çiftle yapılmış bir günlük çalışmasından geliyor; bu da ilişkisel bir tasarım, yani bir eşin ruh hâlinin ötekini değiştirdiğini değil, ikisinin birlikte hareket ettiğini gösteriyor. Bulgunun daha geniş örneklemlerde, farklı yaşlarda ya da aynı cinsiyetten çiftlerde tekrarlanıp tekrarlanmadığını bu derste aktarmadım.

Ayrıca karşılıklı düzenlemenin uzun vadede ilişkiyi güçlendirip güçlendirmediği, ya da tek yönlü bir düzenlemenin ne zaman yük hâline geldiği büyük ölçüde bilinmiyor; Butler ve Randall bu soruları açıkça yanıtlanmamış olarak bırakıyor. Kültür boyutu da açık: Duygunun ne kadar açıkça paylaşılacağı, kime dönüleceği toplumdan topluma değişiyor; Türk çiftlerinin bu süreçlerini ölçen bir veriye dayanmadan konuştuğumuzu not etmek gerekiyor. Bu yüzden derste anlatılanlar, sınırları çizilmiş bir harita olarak okunmalı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Duygu yalnızca onu yaşayan kişinin içinde düzenlenmiyor; ilişkide bir eş ötekinin duygusunu yatıştırabilir ya da alevlendirebilir.

Bir eş ötekini sakinleştirmeye çalışırken çoğu zaman kendi rahatsızlığını da yatıştırıyor; ikisini ayırt etmek, müdahalenin kimin için yapıldığını görmeyi sağlar.

İki kişinin duygularının birlikte hareket etmesi tek başına iyi değil; karşılıklı düzenleme ancak bu bağ iki tarafı da dengeye taşıdığında ortaya çıkar.

Bir günlük çalışmasında eşlerin gerginliği birbirine geçerken neşeleri geçmedi; evlilik doyumu yüksek olanlarda bu geçiş daha zayıftı.

Eşe yaslanmak bağlanmanın olağan bir parçası; ama bağ koptuğunda ya da tek kanal tükendiğinde kendi başına düzenleyebilme becerisi de gerekiyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste duyguları genel olarak ele aldık: kaygı, üzüntü, gerginlik, bir eşten ötekine nasıl geçtiğini ve nasıl yatıştığını. Ama ilişkide en kolay alevlenen ve yatıştırılması en zor görünen bir duygu var. O duygu bir şeyin yanlış gittiğine dair bir işaret mi, yoksa bir tehdit mi; ifade edildiğinde ne zaman bir saldırıya dönüşüyor; ve onu "boşaltmak" gerçekten işe yarıyor mu? Sıradaki ders bu sorulara, tek bir duygunun içinden bakıyor: Öfke ilişkide.