Alternatiflerin çekiciliği

Açılış sahnesi

Dört yıldır evli bir adam, şirketine yeni katılan bir meslektaşıyla aynı projede çalışmaya başlıyor. Kadın zeki, esprili, adamın anlattığı her şeyi merakla dinliyor. İlk haftalarda adam bunu pek düşünmüyor. Bir akşam eve dönerken arabada, gün içinde onunla yaptığı bir sohbeti kafasında tekrar tekrar canlandırdığını fark ediyor.

Eve vardığında eşi mutfakta, yorgun, telefonla annesiyle konuşuyor. Adam bir an ikisini karşılaştırdığını fark edip rahatsız oluyor. O gece uzun süre uyuyamıyor; bir şey yapmamış, kimseye bir şey söylememiş. Ama içinde bir şeyin kıpırdadığını biliyor.

Ertesi sabah adam, bir arkadaşının yıllar önce söylediği bir sözü hatırlıyor: "Evli olmak gözlerini kapatmak demek değil; gözlerini nereye çevireceğini seçmek demek." Bu ders, bağlı insanların çekici alternatiflerle karşılaştığında zihinlerinde neler olduğunu ve ilişkilerini korumak için farkında olmadan ne yaptıklarını ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce yatırım modelindeki alternatiflerin niteliği öğesine geri dönüp, bağlılığı yüksek insanların alternatifleri nasıl algıladığına bakacağız. Ardından iki koruma düzeneğini göreceğiz: alternatiflere daha az dikkat etmek ve onları daha az çekici bulmak. Sonra bu düzeneklerin kadınlarda ve erkeklerde farklı işleyebildiğini gösteren bir deney dizisine ve çekiciliği gerçekten görmeyle onu söylemenin farkına geçeceğiz. Son olarak bu düzeneklerin sınırlarını ve bir alternatifin bir ilişki için gerçek bir tehdide dönüştüğü durumları konuşacağız.

Bu ders, bağlı birinin başka birini çekici bulmasının bir ihanet olduğunu söylemiyor. Çekim, insan olmanın bir parçası. Araştırmaların incelediği, bu çekimin karşısında zihnin ne yaptığı.

Sıfır noktası

M05-D01'de alternatiflerin karşılaştırma düzeyini, M05-D02'de de alternatiflerin niteliğinin bağlılığın üç dayanağından biri olduğunu görmüştük: Alternatifler ne kadar çekici görünürse, bağlılık o kadar zayıflıyor. M04-D11'de ise kaçınma puanı yüksek kişilerin alternatiflere daha çok ilgi gösterdiğini ve bu ilişkinin düşük bağlılık üzerinden işlediğini öğrenmiştik.

Bu ders aynı ilişkiye ters yönden bakıyor. Alternatifler bağlılığı etkiliyor; ama bağlılık da alternatiflerin nasıl göründüğünü etkiliyor olabilir mi?

Mekanizma

Bağlılık alternatifleri değersizleştirir

Bu düzeneği sınayan bir çalışma dizisi, bağlılığı yüksek insanların alternatifleri, özellikle de çekici ve tehdit oluşturan alternatifleri daha düşük değerlendirip değerlendirmediğine baktı.

Bu bulgunun en ilginç yanı, değersizleştirmenin tehditle birlikte artması. Bağlı insanlar her çekici kişiyi küçümsemiyor; asıl, ilişkileri için gerçek bir tehdit oluşturabilecek, çok çekici ve ulaşılabilir birini değerlendirirken bunu yapıyorlar. Bu, değersizleştirmenin rastgele bir önyargı değil, ilişkiyi korumaya yönelik bir tepki olduğunu düşündürüyor.

Bağlılık dikkati yönlendirir

Değersizleştirme, bir alternatifi fark ettikten sonra gelen bir yargı. Bir başka düzenek ise daha önce işliyor: Bağlı insanlar alternatifleri belki baştan daha az fark ediyor.

Bu çalışmanın en dikkat çekici sonucu, ilişkinin bitmesini alternatiflere yüksek dikkatten daha iyi öngören hiçbir ölçümün çıkmaması. Yazarın kendi benzetmesiyle, öteki bahçenin çimi daha yeşil olsa bile, mutlu bahçıvanlar bunu fark etme olasılığı daha düşük olanlar.

Görmek ile söylemek

Değersizleştirme bir algı farkı mı, yoksa bir yargı farkı mı? Bağlı insanlar alternatifleri gerçekten daha az çekici mi görüyor, yoksa onları gördükten sonra değerlendirmelerini mi düşürüyor?

Bu bulgu, değersizleştirmenin nasıl işlediğine dair önemli bir ipucu veriyor. Bağlı insanların bedeni, çekici birini gördüğünde bekâr insanlarınkiyle aynı tepkiyi veriyor; fark, o tepkinin ardından gelen yorumda. Değersizleştirme bir görme körlüğü değil, gördükten sonra yapılan bir yeniden ayarlama.

Kadınlar ve erkekler farklı mı tepki veriyor?

Bir deney dizisi, çekici bir alternatifin varlığının ilişkiyi koruma eğilimini kadınlarda ve erkeklerde farklı etkileyebileceğini gösterdi.

Bu çalışmanın son bulgusu klinik açıdan özellikle umut verici. Erkeklerde, "ilişkim tehdit altındaysa onu savunurum" türünden bir eylem planı önceden kurulduğunda, kadınlarda kendiliğinden görülen ilişkiyi savunma tepkisi ortaya çıkabildi. Bu, ilişkiyi koruma tepkisinin yalnızca bir eğilim değil, öğrenilebilir ve önceden hazırlanabilir bir şey olduğunu düşündürüyor.

Kültürel bir sınama

Bu düzeneklerin Batı dışındaki bağlamlarda nasıl işlediğine dair bir çalışma Çin'de yapıldı.

Bu bulgu, ilişkiyi koruma düzeneklerinin iki yönlü olabileceğini gösteriyor: Bir yandan olası alternatiflerden uzak durmak, öte yandan olası rakiplere karşı tetikte olmak. M03-D07'de konuştuğumuz kıskançlıkla akraba bir eğilim burada ölçülebilir bir dikkat farkı olarak beliriyor; ama bu çalışma kıskançlığı değil, yalnızca dikkatin nereye gittiğini ölçtü.

Usta katmanı

Klinik açıdan bu derste anlatılan düzenekler, sadakatsizlik ve alternatiflerle ilgili konuşmalara daha az suçlayıcı bir zemin sunuyor. Bir danışan "başka birini çekici buldum, bu ne demek?" diye sorduğunda, cevap çoğu zaman "ilişkin bitiyor" değil. Bağlı insanlar da çekici alternatifleri fark ediyor ve onlara bedensel tepki veriyor; fark, o tepkinin ardından ne olduğunda.

Terapide yararlı olabilecek bir ayrım, alternatife dikkat ile alternatifle etkileşim arasındaki ayrım. Bir kişinin bir başkasını çekici bulması bir şey; o kişiyle düzenli olarak yalnız vakit geçirmek, ona ilişkisinden yakınmak ya da ilişkisini ondan saklamak bambaşka bir şey. İkinci tür davranışlar, alternatifin dikkatini canlı tutuyor ve değersizleştirme düzeneğini zayıflatıyor.

Bir başka klinik nokta, alternatiflere yüksek dikkatin bir neden mi yoksa bir belirti mi olduğu. Miller'ın çalışmasında alternatiflere dikkat, ilişkinin bitmesini en iyi öngören etkendi; ama bu dikkat, zaten yıpranmış bir ilişkinin işareti de olabilir. Terapide bir danışanın alternatiflere ilgisinin arttığını fark etmek, ona bu ilgiyi bastırmasını söylemekten çok, ilişkisinde neyin eksik kaldığını sormak için bir fırsat.

Kanıtın sınırı

Bu derste aktarılan çalışmaların çoğu laboratuvar ortamında, fotoğraflarla, varsayımsal senaryolarla ya da kısa etkileşimlerle yapıldı. Bir fotoğrafa bakma süresi ya da bir senaryoya verilen tepki, gerçek hayatta tanıdık ve ulaşılabilir bir alternatifle aylarca süren bir ilişkiden çok farklı. Laboratuvardaki düzeneklerin gündelik hayata ne ölçüde taşındığı belirsiz.

Örneklemlerin çoğu genç ve flört eden katılımcılardan oluşuyor. Uzun süreli evliliklerde, ileri yaşlarda ve farklı cinsel yönelimlerdeki çiftlerde bu düzeneklerin nasıl işlediğine dair kanıt sınırlı. Kadın ve erkek farkını gösteren deney dizisi de tek bir araştırma grubundan geliyor ve başka gruplarca tekrarlanması gerekiyor.

Göz bebeği çalışması ve Çin'deki dikkat çalışması küçük örneklemlerle yapıldı ve her ikisi de tek bir ölçüm yöntemine dayanıyor. Bu çalışmalar ilginç ipuçları veriyor ama kesin sonuçlar için daha büyük ve tekrarlanmış çalışmalar gerekiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bağlılık alternatiflerin nasıl göründüğünü etkiliyor: Bağlılığı yüksek kişiler alternatifleri, özellikle çok çekici ve tehdit oluşturan alternatifleri daha düşük değerlendiriyor ve bu eğilim memnuniyetten çok bağlılıkla ilişkili.

Bir flört çalışmasında, ilişkinin iki ay içinde bitmesini alternatiflere yüksek dikkatten daha iyi öngören bir etken çıkmadı; dikkatsizlik bir sürdürme düzeneği olabilir.

Bağlı ve bekâr insanların bedenleri çekici birine aynı tepkiyi veriyor; fark, o tepkinin ardından yapılan yeniden değerlendirmede.

Çekici bir alternatif hatırlatıldığında kadınlar ortalamada ilişkiyi savunma, erkekler eşlerine daha az hoşgörü gösterme eğilimindeydi; ama erkeklerde bu tepki önceden kurulan bir eylem planıyla değiştirilebildi.

Bir alternatifi fark etmek bir ihanet değil; asıl soru, o fark edişin ardından ne yapıldığı ve ilişkide neyin eksik kaldığı.

Sonraki derse köprü

Bu derste ilişkiyi koruyan düzeneklerin bir kısmının ilişkinin dışına, yani alternatiflere ve rakiplere yönelik olduğunu gördük. Ama bir ilişkiyi en çok koruyan şey belki dışarıdakilere nasıl bakıldığı değil, içerideki iki kişinin birbirini nasıl gördüğü. Bir kişi eşinin onu gerçekten anladığını, değer verdiğini ve önemsediğini hissettiğinde ne değişiyor? Modülün beşinci dersi bu algıya ayrıldı: Duyarlılık algısı.