Yatırım modeli

Açılış sahnesi

Altı yıllık bir ilişkinin ortasında bir kadın, en yakın arkadaşıyla bir kafede oturuyor. Son bir yıldır sevgilisiyle aralarında bir şeylerin soğuduğunu anlatıyor: daha az konuşuyorlar, daha az gülüyorlar. Arkadaşı soruyor: "Peki neden hâlâ birliktesiniz?" Kadın bir süre düşünüyor ve cevap vermeye başlıyor.

"Birlikte bir ev tuttuk, eşyaları birlikte aldık. Bütün arkadaşlarımız ortak; ayrılırsak kimin kime kalacağını bile bilmiyorum. Annesi beni kızı gibi seviyor. Ve üç yıl sonra evlenip bir çocuk sahibi olmayı planlamıştık; bütün o planı ne yapacağım?" Biraz duruyor. "Bir de... otuz dört yaşındayım. Yeniden birini bulup bunların hepsini baştan kurmak, bilmiyorum."

Arkadaşı fark ediyor ki kadının saydığı nedenlerin hiçbiri "onu seviyorum" değil. Ama hepsi gerçek nedenler. Bu ders, bir ilişkiye bağlılığın memnuniyetten nasıl farklı olduğunu ve bağlılığın neyle beslendiğini açıklayan modeli ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce yatırım modelinin temel fikrini tanıyacağız: bağlılığın memnuniyet, alternatiflerin niteliği ve ilişkiye yapılan yatırımlardan birlikte doğduğu fikrini. Ardından bu modeli zaman içinde izleyen bir çalışmayla bağlılığın nasıl büyüyüp nasıl aşındığını, onlarca çalışmayı birleştiren bir meta-analizle de modelin ne kadar güçlü olduğunu göreceğiz. Sonra yatırımın tek bir şey olmadığını, geçmişte yapılanlar ile gelecek için planlananların farklı işlediğini konuşacağız. Son olarak modelin en zor uygulamasına, insanların istismar içeren ilişkilerde neden kaldığına bakacağız.

M05-D01'de memnuniyet ile bağımlılığın farklı şeyler olduğunu ve bağlılığın bir ilişkinin bitip bitmeyeceğini güçlü biçimde öngördüğünü görmüştük. Bu ders, o bağlılığın nereden geldiğini açıyor.

Sıfır noktası

M05-D01'deki karşılıklı bağımlılık kuramı, insanların bir ilişkiyi iki ölçüyle değerlendirdiğini söylüyordu: memnuniyeti belirleyen karşılaştırma düzeyi ve bağımlılığı belirleyen alternatiflerin karşılaştırma düzeyi. Caryl Rusbult bu çerçeveye üçüncü bir öğe ekledi ve bu üç öğenin ortak ürünü olarak bir kavram tanımladı.

Yatırımın modeldeki özel yeri şu: Memnuniyet ve alternatifler, ilişkinin şimdi ne sunduğunu ve dışarıda ne olduğunu anlatıyor. Yatırım ise geçmişe bakıyor; ilişki bittiğinde neyin kaybedileceğini. Açılış sahnesindeki kadının saydığı ortak ev, ortak arkadaşlar ve sevgilisinin annesiyle kurduğu bağ, bu tür yatırımlar.

Mekanizma

Bağlılık zamanla nasıl büyür ve aşınır?

Modelin önemli sınamalarından biri, flört eden çiftleri zaman içinde tekrar tekrar ölçen bir çalışmaydı.

Bu bulgunun iki ayrıntısı özellikle dikkat çekici. Birincisi, maliyetlerin memnuniyet ve bağlılık üzerinde belirgin bir etkisi olmaması; kalanların ilişkilerinde maliyetler hafifçe artmış bile. İnsanlar ilişkide neyin iyi gittiğine, neyin kötü gittiğinden daha çok tepki veriyor gibi görünüyor. İkincisi, eşi tarafından terk edilenlerin durumu: Memnuniyetleri çok artmamış ama yatırım yapmayı sürdürmüş ve alternatiflerini kaybetmişler. Bu kişiler, kendilerini bir ilişkiye giderek daha fazla bağlarken ilişkinin onlara verdiği şey artmıyordu.

Modelin gücü

Yatırım modeli onlarca çalışmada sınandı ve bu sınamalar bir meta-analizde bir araya getirildi.

Üçte iki, sosyal bilimlerde çok yüksek bir oran. Ama bu oranı okurken bir şeyi unutmamak gerekiyor: Memnuniyet, alternatifler ve bağlılık çoğu zaman aynı kişiden, aynı anda ve benzer sorularla ölçülüyor. Bu ölçüm biçimi aradaki ilişkileri olduğundan biraz daha güçlü gösterebilir.

M05-D01'deki ayrılık meta-analiziyle bu bulgu arasında görünür bir gerilim var. O meta-analizde yatırımlar ayrılığın yalnızca ılımlı bir öngörücüsüydü; bağlılık ise en güçlülerden biri. Yatırım modeli bu gerilimi kendi yapısıyla açıklıyor: Yatırım ayrılığı doğrudan değil, bağlılık üzerinden etkiliyor. Bir ilişkiye yapılan yatırım, kişinin ilişkiye bağlılığını artırdığı ölçüde ayrılığı azaltıyor.

Modelin ölçümü de ayrıca sınandı.

Yatırımın türleri

Yatırım modelinin ilk biçimlerinde yatırım, geçmişte ilişkiye konmuş şeyler olarak tanımlanıyordu. Sonraki bir çalışma, yatırımı türlerine ayırarak inceledi.

Bu bulgu açılış sahnesine yeni bir katman ekliyor. Kadının saydığı şeylerin bir kısmı somut ve geçmişte yapılmış yatırımlar: ortak ev, birlikte alınan eşyalar. Ama belki en ağır olanı somut olmayan ve geleceğe dönük bir yatırımdı: "Üç yıl sonra evlenip bir çocuk sahibi olmayı planlamıştık." Ayrılık yalnızca geçmişi değil, birlikte hayal edilmiş bir geleceği de kaybetmek demek.

Gönülsüz bağımlılık

Yatırım modelinin en zor uygulaması, insanların istismar içeren ilişkilerde neden kaldığı sorusuna yönelik oldu.

Bu bulgu, istismar içeren ilişkilerde kalan kişilere sıkça yöneltilen bir soruyu, yani "neden gitmiyor?" sorusunu, başka bir açıdan görmeyi sağlıyor. Kalmayı açıklayan şeyler arasında ekonomik bağımsızlığın olmaması, evlilik ve çocuklar gibi yatırımlar öne çıkıyor. Bu yüzden destek, yalnızca kişiyi ayrılmaya ikna etmek değil, onun alternatiflerini somut olarak güçlendirmek anlamına da geliyor.

İstismar ya da şiddet içeren bir ilişki, bir modelin sınadığı bir örnek olmanın çok ötesinde bir tehlike. Böyle bir durumda öncelik güvenlik. Türkiye'de Aile, Kadın, Çocuk ve Engelli Sosyal Destek Hattı 183 numarada; acil bir tehlike varsa 112 aranabilir. Akademinin M13 modülü şiddet ve kontrol konusunu ayrıca ele alıyor.

Usta katmanı

Klinik açıdan yatırım modeli, bir çiftin ilişkide kalma ya da ayrılma kararını bir duygu meselesi olmaktan çıkarıp konuşulabilir parçalara ayırıyor. "Onu seviyor muyum?" sorusu cevaplanması zor ve çoğu zaman suçluluk yüklü bir soru. "Bu ilişkiden ne kadar memnunum, dışarıda ne görüyorum, bu ilişkiye ne bağladım?" soruları ise daha somut ve daha az yargılayıcı.

Modelin üç öğesi farklı müdahale yönlerine işaret ediyor. Memnuniyeti artırmak, ilişkinin sunduğu ödülleri çoğaltmayı gerektiriyor; bu modülün sonraki dersleri bunun yollarını ele alıyor. Alternatiflere dikkat, M05-D04'te ayrıca konuşulacak. Yatırım ise iki yüzlü: Hem bir ilişkiyi kriz anlarında ayakta tutan bir çapa, hem de kişiyi artık kendisine iyi gelmeyen bir ilişkide tutan bir ağırlık olabiliyor.

Klinisyenin dikkat etmesi gereken bir nokta, iki eşin bağlılık düzeyleri arasındaki fark. Bir eşin bağlılığı çok yüksek, ötekinin çok düşükse, M05-D01'de konuştuğumuz güç farkı burada da ortaya çıkıyor: Daha az bağlı olan, ilişkinin kurallarını fiilen daha çok belirliyor. Bu farkı görünür kılmak, çiftin daha dengeli bir ilişki kurmasının ilk adımı olabilir.

Kanıtın sınırı

Yatırım modelinin desteği güçlü, ama bu desteğin büyük kısmı kesitsel öz bildirim çalışmalarından geliyor. Memnuniyet, alternatifler, yatırım ve bağlılık genellikle aynı anda ve aynı kişiden ölçülüyor; bu durum aralarındaki ilişkiyi şişirebilir ve neden-sonuç yönünü belirsiz bırakıyor. Örneğin bağlılığı yüksek biri, alternatiflerini zaten daha az çekici görüyor olabilir.

Boylamsal çalışmalar bu sınırı kısmen aşıyor, ama sayıları daha az ve çoğu flört eden genç çiftlerle yapıldı. Evli çiftlerde, uzun ilişkilerde ve farklı kültürlerde modelin nasıl işlediğine dair kanıt daha sınırlı; meta-analizin düzenleyici etkenlerin çok az fark yarattığını bulması umut verici ama her bağlamı kapsamıyor.

Sığınma evi çalışması tek bir kurumdan ve sığınma evine ulaşabilmiş kadınlardan geliyor. Bu kadınlar, istismar içeren ilişkilerde yaşayan herkesi temsil etmiyor; sığınma evine hiç ulaşamayanların durumu bu veriden çıkarılamaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yatırım modeline göre bağlılık üç etkenden birlikte doğuyor: memnuniyet ne kadar yüksek, alternatiflerin niteliği ne kadar düşük ve ilişkiye yapılan yatırım ne kadar büyükse bağlılık o kadar güçlü.

Bir meta-analizde bu üç etken birlikte bağlılıktaki değişkenliğin yaklaşık üçte ikisini açıkladı; bağlılık da ilişkinin bitmesini öngördü.

Flört ilişkilerini izleyen bir çalışmada ödüller memnuniyeti artırdı ama maliyetler belirgin bir etki yapmadı; eşi tarafından terk edilenler yoğun yatırımı sürdürürken alternatiflerini kaybetti.

Somut olmayan ve gelecek için planlanan yatırımlar, bağlılığın ve ilişkinin sürmesinin özellikle güçlü öngörücüleri; ayrılıkta kaybedilen şey birlikte hayal edilmiş bir gelecek de olabiliyor.

Model, insanların istismar içeren ilişkilerde neden kalabildiğini de açıklıyor: zayıf ekonomik alternatifler ve büyük yatırımlar bağlılığı artırıyor; bu yüzden destek, alternatifleri somut olarak güçlendirmeyi de içeriyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste bağlılığın, kriz anlarında ilişkiyi ayakta tutan bir çapa olabileceğini gördük. Bağlılığı yüksek insanlar, bazen ilişki için kendi tercihlerinden de vazgeçiyor: istemedikleri bir şehre taşınıyor, istedikleri bir akşamı bırakıyorlar. Bu vazgeçiş ne zaman ilişkiyi güçlendiriyor, ne zaman vazgeçeni tüketiyor? Bir sonraki ders bu soruya ayrıldı: Bağlılık ve fedakârlık.