Bir kanunu okumak

Açılış

Funda Tekirdağ'da bir tekstil fabrikasında kalite kontrol sorumlusu. Ev sahibinden gelen mesajda "Kanuna göre beş yıl doldu, kirayı istediğim kadar artırabilirim" yazıyor. Funda o akşam ilk kez bir kanun metni açıyor. Türk Borçlar Kanunu'nun kira bedelini düzenleyen maddesini buluyor, ilk cümleyi okuyor, ikinci cümlede kayboluyor, üçüncüsünde "beş yıl" sözcüğünü görünce telefonu bırakıyor. Ev sahibi haklı gibi.

Oysa Funda'nın okuduğu cümle, aynı maddenin dört paragrafından yalnız biriydi. Kalanını ve maddenin çevresindeki maddeleri okumadan vardığı sonuç, kanunun söylediğinden epey farklıydı. Bu ders bir kanun metnini baştan sona okumak için değil, ondan doğru bir cevap çıkarmak için gereken birkaç alışkanlığı anlatıyor.

Tek fikir

Bir kanun maddesi tek bir cümle değildir; fıkraları, bentleri, tanımları ve komşu maddeleriyle birlikte okunur. Kanunun bir sözcüğe verdiği anlam, o sözcüğün gündelik anlamından farklı olabilir.

Kural ne diyor

Funda'nın açtığı madde şuydu.

Funda'nın gördüğü "beş yıl" üçüncü fıkradaydı. Fıkra beş yıl sonra kiranın serbest kaldığını değil, yeni bedelin emsallere bakılarak ve hakkaniyete göre, gerektiğinde mahkemece belirleneceğini söylüyordu. "İstediğim kadar" ifadesinin maddede bir karşılığı yoktu.

İkinci örnek, kanunların başında duran tanımlar maddesidir. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun gündelik bir sözcüğü dar ve kesin bir anlamda kullanır.

Gündelik dilde market alışverişi yapan herkes tüketicidir. Kanunun dilinde ise dükkânı için alet alan bir esnaf, o alışverişte tüketici sayılmayabilir; ikinci el eşyasını komşusuna satan bir emekli de satıcı sayılmaz. Bir kanunu okurken ilk bakılacak yerlerden biri bu yüzden tanımlar maddesidir.

Üçüncü örnek, kanunun sonunda durur. Türk Borçlar Kanunu'na 2022 ve 2023'te konut kiraları için birer geçici madde eklendi.

Nasıl işler

Bir kanun maddesinden bir soruya cevap çıkarmak, aşağıdaki adımlarla daha güvenli olur.

1. Kanunu resmî kaynağından bul. mevzuat.gov.tr'de arama kutusuna kanunun adını ya da numarasını yaz ve sonuçlar arasında "Kanunlar" türündeki kaydı aç. Bir blogdaki, forumdaki ya da eski bir PDF'teki kopya yerine bu metni kullan; o kopyalar değişiklikleri izlemeyebilir. Metnin hangi tarihte güncellendiği konusu bir sonraki dersin konusu.

2. Önce tanımlar maddesine bak. Birçok kanun ilk birkaç maddesinde amaç, kapsam ve tanımlar başlıklarını taşır. Sorunda geçen sözcük orada tanımlanmışsa kanunun geri kalanında o sözcük yalnız o anlamda kullanılır. Türk Borçlar Kanunu gibi bazı eski ve geniş kanunlarda ayrı bir tanımlar maddesi bulunmaz; o zaman sözcüğün anlamı ilgili maddenin kendisinden ve çevresinden çıkar.

3. Maddeyi bütün fıkralarıyla oku ve hangi fıkranın senin durumuna uyduğunu belirle. Kira örneğinde birinci fıkra anlaşmayı, ikincisi anlaşma yokluğunu, üçüncüsü beş yılı geçen sözleşmeleri, dördüncüsü yabancı parayı düzenliyordu. Durumuna uymayan bir fıkradan sonuç çıkarmak, Funda'nın düştüğü hatanın kendisidir.

4. Komşu maddeleri oku. Maddeler başlıklar altında gruplanır ve bir maddenin sınırı çoğu zaman bir öncekinde ya da bir sonrakinde yazılıdır. Türk Borçlar Kanunu'nun 343. maddesi, kira bedelinin belirlenmesi dışında kiracı aleyhine değişiklik yapılamayacağını söyler. 345. maddesi ise kira bedelinin belirlenmesine ilişkin davanın her zaman açılabileceğini, ama mahkemenin belirleyeceği bedelin yeni dönemin başından itibaren geçerli olması için davanın yeni dönemin başlangıcından en geç otuz gün önce açılması ya da kiraya verenin bu süre içinde artışı yazılı olarak bildirmiş olması gerektiğini anlatır. 344'ü bu iki komşusu olmadan okuyan kişi, kuralın bir yarısını kaçırır.

5. Kanunun sonundaki geçici maddelere bak ve tarihlerini kontrol et. Geçici madde senin olayının tarihini kapsıyor mu? Kapsamıyorsa, o madde başkalarının kira dönemi için yazılmıştır.

6. Okuduğunu bir cümleyle yaz: "6098 sayılı kanunun 344. maddesinin üçüncü fıkrasına göre…" diye başlayan bir cümle. Cümleyi kuramıyorsan, hangi fıkranın sana uyduğundan henüz emin değilsin demektir.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Yarım sayfalık bir okuma notu: kanun numarası ve adı, madde numarası, fıkra sayısı, sana uyan fıkra, komşu iki maddenin başlığı, tanımlar maddesinde ilgili bir tanım varsa onun bent harfi, geçici madde varsa tarih aralığı ve "… maddesinin … fıkrasına göre" diye başlayan tek cümle.

Sınır

Bu ders bir maddenin ne dediğini görmeyi öğretiyor; aynı maddenin mahkemelerde nasıl yorumlandığını değil. Hakkaniyet, emsal kira bedeli ya da ticari amaç gibi ifadelerin somut bir olayda nereye düştüğü çoğu zaman yargı kararlarıyla şekillenmiştir ve bunları metinden tek başına çıkarmak mümkün değildir. Kanun metni bir başka kanuna, bir yönetmeliğe ya da bir Cumhurbaşkanlığı kararına gönderme yapıyorsa, o metin de okunmadan cevap tamamlanmaz. Okuduğun maddeye dayanarak bir ihtar çekmeyi ya da dava açmayı düşünüyorsan, okuma notunu bir avukata göstermek iyi bir başlangıçtır; notun hazır olması görüşmeyi de kısaltır. Avukat ücretini ödeyemiyorsan, il barolarının adli yardım bürosu gelir durumunu belgeleyen kişiler için ücretsiz avukat atayabilir.

Kapanış

1. Bir maddeyi bütün fıkralarıyla okumak ve durumuna uyan fıkrayı belirlemek, ilk cümleden sonuç çıkarmanın yol açtığı hataların çoğunu önler.
2. Tanımlar maddesi bir sözcüğe kanunun verdiği anlamı söyler ve kanunun sana uygulanıp uygulanmayacağını çoğu zaman o belirler.
3. Komşu maddeler bir kuralın sınırını ve süresini taşır; geçici maddeler ise yalnız kendi tarih aralığında uygulanır.

Üç soru

1. Bir mobilya atölyesi, işinde kullanmak için bir zımpara makinesi satın aldı. Atölye sahibi bu alışverişte Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'daki anlamıyla tüketici midir?
2. Kira sözleşmen yedi yıldır sürüyor ve ev sahibin yeni kira bedelini tek başına belirlediğini söylüyor. Türk Borçlar Kanunu'nun 344. maddesinin hangi fıkrasına bakarsın ve fıkra ne der?
3. Bir haber sitesinde, kira artışlarını sınırlayan bir hükmün Türk Borçlar Kanunu'nda yazılı olduğunu okudun. Bu hükmün bugün senin kira dönemine uygulanıp uygulanmadığını nasıl anlarsın?

Yanıtlar

Birinci soruda atölye sahibi bu alışverişte tüketici sayılmaz. Kanunun tanımlar maddesi tüketiciyi ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden kişi olarak tanımlar; makine iş için alınmıştır. "Ben de sonuçta bir alıcıyım" düşüncesi çekicidir, çünkü gündelik dilde öyledir; ama kanun sözcüğe daha dar bir anlam verir ve atölyenin hakları başka hükümlerden doğar. İkinci soruda üçüncü fıkraya bakılır. Fıkra beş yıldan uzun süren sözleşmelerde yeni bedelin endeksteki değişim, kiralananın durumu ve emsal kiralar göz önünde tutularak hakkaniyete göre, anlaşma olmazsa hâkim tarafından belirleneceğini söyler; ev sahibinin tek başına belirlemesine izin vermez. Üçüncü soruda hükmün asıl madde mi yoksa geçici madde mi olduğuna bakarsın. Geçici maddeyse metnindeki tarih aralığını kendi kira döneminin başlangıç tarihiyle karşılaştırırsın; aralığın dışındaysan o sınır sana uygulanmaz.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir maddenin parçalarını okumayı öğrendik ve süresi dolmuş bir geçici maddenin metinde kalabildiğini gördük. Ama bir maddenin bugün hangi hâliyle yürürlükte olduğunu anlamak için daha fazlası gerekir: Resmî Gazete, yürürlük tarihi, değişiklik kanunları ve "mülga" işareti. 0.4 Maddenin bugünkü hâli bu soruyu ele alıyor: internette dolaşan eski bir metinle yürürlükteki metni ayırmayı ve bir haberin anlattığı kuralın hâlâ geçerli olup olmadığını nasıl sınayacağını gösteriyor.