Norm hiyerarşisi

Açılış

İsmail Manisa'da salı pazarında sebze satıyor. Bir sabah zabıta memuru tezgâhın yanına geliyor ve "Belediyenin yeni yönetmeliği var, tezgâh artık bir buçuk metreden uzun olamaz" diyor. İsmail'in yanındaki tezgâhı tutan Selahattin hemen itiraz ediyor: "Ama kanunda böyle bir şey yok ki." Memur omuz silkiyor: "Ben yönetmeliği uyguluyorum."

İki adam da haklı bir şey söylüyor gibi. Memur elindeki metni uyguluyor, Selahattin daha büyük bir metne işaret ediyor. Bu konuşmanın içinde hukukun en temel sorularından biri yatıyor: aynı konuda iki ayrı kural varsa hangisi geçerli sayılır, ve bir pazarcı bu soruyu nerede, nasıl sorabilir?

Tek fikir

Hukuk kuralları eşit ağırlıkta değildir; Anayasa en üstte, kanunlar onun altında, yönetmelikler ve idarenin diğer düzenlemeleri daha aşağıdadır. Alttaki kural üsttekine aykırı olamaz ve bu aykırılık belirli yollardan ileri sürülür.

Kural ne diyor

Sıranın tepesini Anayasa kendisi tarif eder.

İkinci basamakta Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin yaptığı kanunlar durur. Usulüne göre yürürlüğe konmuş milletlerarası andlaşmalar da Anayasa'ya göre kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir andlaşma ile bir kanun aynı konuda farklı hükümler içerdiğinde Anayasa'nın 90. maddesi andlaşma hükümlerinin esas alınmasını ister.

Kanunların yanında, 2017'deki Anayasa değişikliğiyle gelen Cumhurbaşkanlığı kararnameleri durur. İkisinin ilişkisini aynı madde ayrıntılı biçimde düzenler.

Daha aşağıda yönetmelikler durur. Bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri de kendi görev alanlarındaki kanunların uygulanmasını sağlamak için, onlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir; bunu Anayasa'nın 124. maddesi söyler. İsmail'in pazar yönetmeliği bu basamaktadır. Tebliğler ve genelgeler ise daha da aşağıdadır: idarenin bir kanunu ya da yönetmeliği nasıl uygulayacağını açıklayan ya da kendi personeline yol gösteren metinlerdir ve üstlerindeki hiçbir kurala aykırı olamazlar.

Pazar yerine dönelim. Memurun "yönetmelik" dediği metin gerçekten bir yönetmelikse, belediye onu bir kanunun verdiği yetkiye dayanarak çıkarmıştır ve o kanunun çizdiği sınırın içinde kalmak zorundadır. Selahattin'in "kanunda yok" itirazı tek başına yönetmeliği geçersiz kılmaz; kanun ayrıntıyı idareye bırakmış olabilir. İtirazın bir anlam taşıması için kanunun aynı konuda açıkça başka bir şey söylemesi ya da yönetmeliğin kanunun hiç tanımadığı bir yasak koyması gerekir. İki pazarcının yapması gereken ilk iş, yönetmeliğin metnini ve dayandığı kanun maddesini görmek, ikisini yan yana okumaktır.

Nasıl işler

Bir kuralın sana dokunduğu ve üstündeki bir kurala aykırı göründüğü durumda yol, aşağıdaki sırayla bulunur.

1. Kuralın türünü belirle. Sana gösterilen metin kanun mu, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi mi, yönetmelik mi, yoksa bir kurumun genelgesi ya da iç yazısı mı? Kanunlar, kararnameler ve Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmelikler mevzuat.gov.tr'de türüne göre ayrı ayrı listelenir. Belediye meclislerinin yönetmelikleri çoğu zaman belediyenin kendi internet sitesinde yayımlanır.

2. Metnin dayanağını oku. Yönetmeliklerin baş tarafında çoğu zaman "Dayanak" başlıklı bir madde bulunur ve hangi kanunun hangi maddesine dayandığını yazar. O kanun maddesini aç ve aynı konuda ne dediğine bak. Yönetmelik kanunun açıkça izin verdiğini yasaklıyorsa ya da kanunda olmayan bir yükümlülük ekliyorsa bir aykırılık şüphesi vardır.

3. Düzenleme sana uygulandığında, uygulama işlemine karşı idari yargı yolu açılır. İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun yedinci maddesine göre dava açma süresi kural olarak altmış gündür ve bireysel işlemlerde yazılı bildirimden başlar. Aynı madde bir kapı daha açar.

Bu, yönetmeliğin yayımlandığı günden itibaren işleyen altmış gün geçmiş olsa bile, aynı yönetmelik bugün sana uygulandığında bu uygulamaya karşı yeni bir sürenin başladığı anlamına gelir.

4. Sorun bir kanunun Anayasa'ya aykırılığıysa yol farklıdır. Bir vatandaş kanunun iptali için Anayasa Mahkemesi'ne kendisi dava açamaz. Ama görülmekte olan bir davada, uygulanacak kanun hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürebilir.

5. Genelge ya da iç yazıda ise ilk adım çoğu zaman yazılı başvurudur. Yazıyı uygulayan kuruma bir dilekçe vererek üst normu, yani hangi kanunun ya da yönetmeliğin hangi maddesinin farklı bir şey söylediğini gösterirsin. Kurumun yazılı cevabı, gerekirse dava yolunun başlangıç belgesi olur.

Gündelik hayatta

Yaygın yanılgılar

Kendi durumuna bak

Çıktı: Tek bir zincir yaz: kural, yazılı olduğu belge, belgeyi çıkaran makam, dayandığı üst norm ve o üst normun aynı konuda ne dediği. Zincirin bir halkasını bulamadıysan nerede koptuğunu ve kimden öğrenebileceğini de yaz.

Sınır

Basamakların sırası kâğıt üzerinde nettir; iki metnin gerçekten çelişip çelişmediği ise çoğu zaman yorum gerektirir. Yönetmelik kanunu ayrıntılandırıyor olabilir ya da kanunun verdiği bir yetkiyi kullanıyor olabilir; ilk bakışta aykırılık gibi görünen şey hukuken kabul edilebilir bir ayrıntı çıkabilir. Bir düzenlemeye karşı dava açmayı düşünüyorsan, bir avukat hangi işleme karşı, hangi mahkemede ve hangi süre içinde dava açılacağını belgelerine bakarak söyleyebilir. Ücret ödeyemeyecek durumdaysan bulunduğun ilin barosundaki adli yardım bürosu, koşulları karşılayan kişiye avukat görevlendirir. İdarenin bir uygulamasından şikâyetçiysen ve dava yoluna gitmeden önce bir inceleme istiyorsan Kamu Denetçiliği Kurumu'na başvurmak da bir seçenektir; bu kurumun kararları bağlayıcı değildir ve ona başvurmanın dava süresine etkisi ayrıca kontrol edilmelidir.

Kapanış

1. Anayasa bütün organları ve kişileri bağlar; kanunlar ona, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri kanuna, yönetmelikler, tebliğler ve genelgeler de üstlerindeki kurallara aykırı olamaz.
2. Bir yönetmelik sana uygulandığında, yayımlandığı tarih çok eski olsa bile, uygulamaya karşı süre senin için yeniden başlar ve dava hem uygulamaya hem yönetmeliğe yöneltilebilir.
3. Bir kanunun Anayasa'ya aykırılığı vatandaş açısından çoğu zaman kendi davasında ileri sürülür ve mahkeme ciddi bulursa konu Anayasa Mahkemesi'ne gider.

Üç soru

1. Bir bakanlık yönetmeliği, ilgili kanunun koymadığı bir belgeyi zorunlu tutuyor. Yönetmelik üç yıl önce yayımlandı ve geçen hafta bu belge yüzünden başvurun reddedildi. Dava yolu kapanmış mıdır?
2. Kurumun bir genelgesi ile yönetmelik aynı konuda farklı süreler öngörüyor. Hangisi esas alınır ve bunu kuruma hangi yolla söylersin?
3. Davanda uygulanacak kanun maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğunu düşünüyorsun. Anayasa Mahkemesi'ne kendin iptal davası açabilir misin, yoksa ne yapabilirsin?

Yanıtlar

Birinci soruda dava yolu kapanmamıştır. İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun yedinci maddesine göre düzenleyici işlem uygulandığında ilgili kişi uygulama işlemine, düzenleyici işleme ya da ikisine birden dava açabilir. Ret yazısının sana bildirildiği günden başlayan süre içinde hareket edersin. "Yayımın üzerinden üç yıl geçti" düşüncesi çekicidir, çünkü düzenleyici işlemin kendi süresi gerçekten ilanla başlar; ama uygulama yeni bir kapı açar. İkinci soruda yönetmelik esas alınır, çünkü genelge basamaklarda daha aşağıdadır ve üstündeki kurala aykırı olamaz. Bunu kuruma yönetmeliğin ilgili maddesini numarasıyla gösteren yazılı bir dilekçeyle söylersin. Üçüncü soruda iptal davası açamazsın; bu yetki Anayasa'da sayılmış makam ve gruplara aittir. Kendi davanda aykırılık iddiasını ileri sürersin; mahkeme ciddi bulursa davayı geri bırakıp konuyu Anayasa Mahkemesi'ne götürür, ciddi bulmazsa iddia temyizde esas hükümle birlikte incelenir.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir yönetmeliğin dayanak maddesini okumayı ve bir kanun maddesine gitmeyi önerdik. Ama bir kanun açıldığında karşına madde, fıkra, bent ve geçici madde gibi parçalar çıkar ve tek bir maddeyi komşularından ayırarak okumak çoğu zaman yanlış sonuca götürür. Bir sonraki ders, 0.3 Bir kanunu okumak, mevzuat.gov.tr'de bir kanunu bulmayı, tanımlar maddesinin neden önemli olduğunu ve bir maddeyi çevresiyle birlikte okumayı anlatıyor.