Düzlemler ve Eksenler

Omuza takılan üç şiş

Aynı haftanın çarşambası, öğleden sonra ikiye çeyrek var. Plastik model bu kez masada değil, ayaklı bir askıda dikiliyor; avuçları öne dönük, ayak parmakları karşıya bakıyor. Hümeyra Hanım çantasından üç uzun örgü şişi çıkarıyor. Birini modelin sağ omzunun tam ortasından soldan sağa, birini önden arkaya geçirir gibi tutuyor, üçüncüsünü kolun boyuna paralel dikey olarak omuz ekleminin üstüne bantlıyor.

"Kolu kaldır," diyor Orhun'a, "ama önce hangi şişin çevresinde döndüğünü söyle." Orhun kolu öne doğru kaldırıp başın hizasına getiriyor; elin ucu havada bir yay çiziyor. Sonra aynı kolu yana açıyor ve yine başın hizasına getiriyor. İki hareketin sonunda el neredeyse aynı yerde, ama yolları başka. Orhun şişlere bakıp duraksıyor: ilk harekette dönmeyen, yerinde kalan şiş yatay olanlardan hangisiydi?

Bu derste ne olacak

Anatomik pozisyondaki bedeni önce üç düzlemle keseceğiz ve sagital düzlemin neden tek bir düzlem olmadığını göreceğiz. Bir tomografi taramasının kesitlerinin hangi düzlemde alındığını ve öbür düzlemlerin nasıl hesaplandığını konuşacağız. Ardından adı olan bir düzlemi yaşayan bedende sınayan bir çalışmayı okuyacağız. Son olarak her hareketi bir eksene ve o eksene dik bir düzleme bağlayacak, beynin içinde eksenin neden büküldüğünü göreceğiz.

Metin

Bir sagital, birçok sagital

Üç düzlemi L01-P01-M03-D02 kodlu derste rapor okuru için tanımlamış, bir dilimin bütün yapıyı göstermediğini görmüştük. Burada aynı düzlemleri bir sayılabilirlik gözüyle okuyacağız. Transvers düzlem bedeni üst ve alt parçaya ayırır; frontal ya da koronal düzlem ön ve arka parçaya; sagital düzlem sağ ve sol parçaya. Üçü birbirine diktir ve anatomik pozisyondaki bedene göre tanımlanır, bedenin o an masada yatıp yatmadığına göre değil.

OpenStax'in anatomi kitabı sagital düzlemi ikiye ayırır. Düzlem bedenin tam orta hattından geçerse ona midsagital ya da median düzlem denir ve bedeni iki yaklaşık eşit yarıya böler. Orta hattın dışından geçen her sagital düzlem ise parasagitaldir ve bedeni eşit olmayan iki parçaya ayırır. Median düzlem tektir; parasagital düzlem ise sağa ya da sola kaydırılabilen sonsuz sayıda paralel düzlemden biridir.

Aynı kitap dördüncü bir düzlemden de söz eder: öbür üç düzlemden hiçbirine paralel ya da dik olmayan, bedeni bir açıyla kesen oblik düzlem. Kalbin, böbreğin ya da omzun kendi uzun ekseni bedenin eksenleriyle aynı yöne bakmadığından, bu organlara kendi eksenleri boyunca bakmak isteyen görüntüleme çoğu zaman oblik bir düzlem seçer. Bir rapor oblik bir kesitten söz ettiğinde, gördüğün şekil üç ana düzlemin hiçbirindeki şekle benzemeyebilir.

Kesit yığınından düzleme

X-Işını ve Bilgisayarlı Tomografi dersinde (L02-P07-M04-D06) tomografinin bir kesiti çok açıdan ölçülmüş zayıflatma toplamlarından hesapladığını görmüştük. Tarayıcı bedenin uzun ekseni boyunca ilerledikçe bu kesitler transvers düzlemde birbirinin ardına dizilir. OpenStax'in anlatımıyla bu görüntüler canlı bir bedenin sanal kesitleridir ve ancak hangi düzlemde alındıkları biliniyorsa doğru okunabilir.

Kesitlerin yığılması öbür iki düzlemi de mümkün kılar. Elli santimetrelik bir gövde bir milimetrelik kesitlerle taranırsa 500 ÷ 1 = 500 kesit elde edilir; beş milimetrelik kesitlerle 500 ÷ 5 = 100. Bu yığından bir sagital ya da koronal görüntü, her kesitten aynı sütunu alıp üst üste koyarak hesaplanır. İnce kesitli yığında hesaplanan sagital görüntü pürüzsüz görünür; kalın kesitli yığında ise her beş milimetrede bir basamak oluşur, çünkü yığının o yöndeki ayırma gücü kesit kalınlığıyla sınırlıdır.

Hümeyra Hanım bunu tahtada bir merdivenle çiziyor: transvers kesitler basamaklardır, sagital görüntü ise merdivenin yandan görünüşüdür. Basamaklar sıklaştıkça yandan görünüş eğik bir rampaya yaklaşır. Bu, düzlemin bir bakış yönü olduğu kadar bir ölçüm kararı olduğunu da gösterir; aynı beden hangi düzlemde ve ne kalınlıkta kesildiğine göre başka ayrıntıları gösterir.

Adı olan bir düzlemi sınamak

Anatomi kitapları bazı transvers düzlemlere ad verir ve onları yüzeyden hissedilen bir noktaya bağlar. En bilineni göğüs kemiğinin sapı ile gövdesinin birleştiği çıkıntıdan, sternal açıdan geçen düzlemdir. Kitaplarda bu düzlem çoğu zaman dördüncü ile beşinci göğüs omuru arasına yerleştirilir ve soluk borusunun ikiye ayrıldığı yer ile aort kemerinin başlangıç ve bitişi bu düzleme bağlanır.

Mirjalili ve arkadaşları 2012'de bu tarifi yaşayan bedende sınadı. Sırtüstü yatan 153 erişkinin, ortalama yaş 63, soluk verme sonunda çekilmiş göğüs tomografilerini iki gözlemci birlikte okudu. Sternal açının omur düzeyi yaygın tarifle uyuştu; aynı ekibin anatomik düzlemleri inceleyen ikinci çalışmasında bu düzey kadınlarda en sık dördüncü, erkeklerde dördüncü ile beşinci göğüs omuru arasındaydı. Soluk borusunun çatallanması, aort kemeri ve azigos veninin sonlanışı ise bireylerin çoğunda bu düzlemin altında, beşinci ile altıncı göğüs omuru hizasında bulundu.

Bulgunun bu dersteki yeri düzlemin kendisiyle ilgilidir. Bir transvers düzlem kâğıt üstünde kusursuz bir yataydır, ama bedende bir yüzey noktasına bağlandığı anda o bedenin duruşunu, nefesini ve yaşını da taşır. Yazarların duruşa, solunuma ve beden yapısına daha çok ağırlık verilmesini istemesi bu yüzdendir. Düzlem bir soyutlamadır; hangi yapının o düzlemde durduğu ise ölçülmesi gereken bir bilgidir.

Eksen düzleme diktir

Şimdi askıdaki modele dönelim. OpenStax'e göre fleksiyon ve ekstansiyon sagital düzlemde gerçekleşen, gövdeyi ya da bir uzvu öne veya arkaya götüren hareketlerdir. Abdüksiyon ve addüksiyon koronal düzlemde, uzvu orta hattan uzaklaştıran ya da ona yaklaştıran hareketlerdir. Kol ve uyluk ise kendi uzun eksenleri çevresinde dönebilir ve bu dönme transvers düzlemde gerçekleşir.

Orhun'un sorusunun cevabı buradadır. Kolu öne kaldırdığında elin çizdiği yay sagital bir düzlemde kaldı ve kol soldan sağa uzanan şişin çevresinde döndü; o şiş yerinden kıpırdamadı, öbür ikisi kolla birlikte eğildi. Kolu yana açtığında yay koronal düzleme geçti ve dönmeyen şiş önden arkaya uzanan oldu. Sezgiye ters gelen nokta şu: sagital düzlemdeki hareketin ekseni sagital değil, soldan sağa uzanan bir eksendir. Eksenin adı düzlemin adıyla çoğu zaman karıştırılır.

Bir yay hesabı bu dik ilişkiyi somutlaştırır. Modelin kolu omuzdan parmak ucuna 70 santimetre olsun. Doksan derecelik bir fleksiyonda parmak ucu çeyrek çember çizer: 2 × 3,14 × 70 ÷ 4 ≈ 110 santimetre. Aynı doksan derecelik abdüksiyon da 110 santimetrelik bir yay çizer, ama bu yay başka bir düzlemde durur. Yolun uzunluğu aynı, yönü başkadır; iki hareketi ayıran şey açı değil, eksenin yönüdür.

Eklemler de taşıdıkları eksen sayısıyla ayrılır. OpenStax'in tablosunda dirsek gibi menteşe eklemler tek eksenlidir ve yalnız fleksiyon ile ekstansiyona izin verir. Omuz ve kalça gibi top ve yuva eklemleri ise çok eksenlidir; fleksiyon, abdüksiyon ve dönme aynı eklemde yapılabilir. Önceki derste tanımladığımız supinasyon ve pronasyon da bir dönme hareketidir. Radius kendi uzunluğu boyunca döner ve avuç öne ya da arkaya çevrilir; şişi önkolun boyuna yatırmak bu hareketin eksenini gösterir.

İki eksenli ve çok eksenli eklemlerde bir hareket daha tanımlanır. OpenStax'in tablosu el bileğinde, parmak eklemlerinde ve omuzda sirkümdüksiyona yer verir: uzvun ucu bir daire çizerken uzvun kendisi bir koninin yüzeyini tarar. Bu hareketin tek bir ekseni yoktur; fleksiyon, abdüksiyon, ekstansiyon ve addüksiyonun art arda birleşmesidir ve her an başka bir eksenin çevresinde küçük bir dönme yapılır. Tek eksenli dirsek bu yüzden sirkümdüksiyon yapamaz; parmak ucunu havada daire çizdirmeye çalışan biri hareketi aslında omuzdan ya da bilekten yapar.

Beynin içinde bükülen eksen

Anatomik Pozisyon dersinde insanda dört yön sözcüğünün ikişer ikişer çakıştığını görmüştük: ventral ön, dorsal arka, kranial yukarı, kaudal aşağı. Merkezî sinir sisteminin içinde bu çakışma bir yerde bozulur. Henley'in açık erişimli nörobilim kitabı ile nöroanatomi terimleri derlemeleri aynı noktayı tarif eder: sinir sisteminin uzun ekseni orta beyin ile ara beynin birleştiği yerde bükülür.

Bu bükülmenin altında, beyin sapında ve omurilikte, rostral yukarı ve kaudal aşağı anlamına gelir; dorsal ise sırta, yani arkaya bakar. Bükülmenin üstünde, ön beyinde, eksen öne doğru döndüğü için rostral öne, dorsal ise yukarıya bakar. Bu yüzden aynı kaynaklar beynin büyük kısmı için anterior ile posterior, superior ile inferior sözcüklerini önerir; bu sözcükler anatomik pozisyona bağlıdır ve bükülmeden etkilenmez. Bir nöroloji metninde "dorsal" sözcüğü gördüğünde, önce hangi düzeyden söz edildiğine bakmak gerekir.

Bükülme düzlemleri de etkiler. Beyin sapı için alınan bir enine kesit, bedenin transvers düzlemine paralel değil, sapın kendi eksenine dik alınır. Kesitin adı "enine" olsa da bedenin yatayıyla açı yapar; oblik düzlem bu kez bir seçim değil, organın biçiminin sonucu olur.

Şişler çantaya dönerken

Orhun kolu yana açtığında dönmeyen şişi çıkarıp masaya koyuyor ve kolu bu kez kendi ekseni çevresinde içe döndürüyor. Dikey şiş yerinde kalıyor, öbür ikisi kolla birlikte bir yarım tur atıyor. "Üç hareket, üç şiş," diyor. "Her seferinde biri kıpırdamıyor." Hümeyra Hanım dikey şişi de çıkarıyor ve onu modelin başına, ensesinden alnına doğru yatık tutuyor. "Burada şiş dümdüz kalmıyor," diyor, "beynin içinde eğiliyor."

Kendini sına

1. Burun ucundan geçen sagital düzlem median midir? Sağ gözün ortasından geçen sagital düzlem için ne dersin?
2. Altmış santimetrelik bir boyun ve gövde bölgesi iki milimetrelik ve altı milimetrelik kesitlerle taranıyor. Her biri kaç kesit verir? Hesaplanan sagital görüntü hangisinde daha basamaklı olur?
3. Mirjalili çalışmasında hangi bulgu ders kitabıyla uyuştu, hangisi uyuşmadı? Uyuşmayan bulgu neden düzlemin değil, düzleme bağlanan yapıların sorunudur?
4. Dizi bükmek hangi düzlemde, hangi yöne uzanan eksenin çevresinde gerçekleşir? Kalçayı yana açmak için aynı soruyu cevapla.
5. Beyin sapında "dorsal" ile ön beyinde "dorsal" aynı yöne mi bakar? Neden?

Bir sonraki derse köprü

Bu derste bedeni düzlemlerle kestik ve hareketi eksenlere bağladık. Yön ve Bölge Terimleri dersi sözcükleri bedenin parçalarına dağıtacak: anatomide "kol" ve "bacak" günlük dildeki anlamlarından hangi parçayı dışarıda bırakır, karın hangi dört çizgiyle dokuz bölgeye ayrılır, ve iki yapı aynı tarafta mı karşı tarafta mı durduğunda bu ilişkiye hangi sözcüklerle ad verilir?