Anatomik Pozisyon

Masaya ters yatan avuç

Ekimin ilk pazartesisi, saat dokuzu yirmi geçiyor. Anatomi laboratuvarının uzun masasında insan boyunda, eklemleri oynatılabilen plastik bir model sırtüstü yatıyor; kollar gövdenin yanında, iki avuç masaya bakıyor. Hümeyra Hanım modelin göğsüne bir deste kart bırakmış. Orhun'un çektiği kartta tek satır var: "Eski bir yara izi: sol önkolun ön yüzünde, bileğin biraz yukarısında, başparmak tarafında."

Orhun modelin ayak ucuna geçiyor, kendi soluna düşen önkolu seçiyor ve sarı etiketi önkolun tavana bakan yüzüne, bileğe iki parmak mesafede yapıştırıyor. Hümeyra Hanım etikete değil modelin eline bakıyor. "Başparmak nerede?" diye soruyor. Orhun eğiliyor: masaya bastırılmış avucun başparmağı gövdeye doğru dönmüş, etiketin tam karşı kenarında kalmış. Bir an sonra ikinci şeyi de görüyor. Modelin ayak ucundan bakan biri için modelin solu kendi sağındadır; etiket yanlış kolda duruyor.

Bu derste ne olacak

Bir cümlenin tarif ettiği yer ile bedenin o anki duruşu arasındaki farkı açacağız. Kartı yazan kişinin hayal ettiği duruşu kurup avucun yönünün neden ayrıntı değil kural olduğunu önkolun iki kemiğiyle göstereceğiz. Dört ayaklı hayvanlarda aynı sözcüklerin neden başka yön gösterdiğine bakacağız. Son olarak sağ ile solun hangi koşulda karıştığını ölçen bir deneyi ve yanlış taraf olaylarının kayıtlara nasıl yansıdığını okuyacağız.

Metin

Kartı yazanın hayal ettiği beden

Anatomik pozisyonu ve hastanın tarafı kuralını Anatomik Yön Terimleri dersinde (L01-P01-M03-D02) bir rapor okuru için tanımlamıştık: ayakta, yüz karşıya dönük, kollar yanda, avuç içleri öne bakan, ayakları paralel bir beden; sağ ve sol da her zaman o bedenin kendi sağı ve solu. Orada sorun bir ultrason ekranıydı. Bu derste aynı tanımı bir anatominin içinden okuyacağız, çünkü bundan sonraki her organ, damar ve doku bu duruşa göre yerleştirilecek.

OpenStax'in açık erişimli anatomi ve fizyoloji kitabı tanıma iki ayrıntı ekler: ayaklar omuz genişliğinde açık ve paralel, ayak parmakları öne dönüktür. Kitabın asıl vurgusu ise tanımın işlevidir. Beden o anda nasıl duruyor olursa olsun, yön sözcükleri sanki bu duruştaymış gibi kullanılır. Kitaptaki örnekte el masaya yüzüstü konmuş olsa da bileğin avuç tarafı "ön" adını korur. Orhun'un kartındaki "ön yüz" de modelin tavana bakan yüzü değil, model ayağa kaldırılıp avucu öne çevrildiğinde öne bakacak yüzdür.

Bu yüzden kartı okumanın ilk adımı modeli zihinde ayağa kaldırmaktır. Orhun bunu yaptığında sırtüstü yatan beden dikiliyor, kollar yanlara iniyor ve masaya bastırılmış avuçlar dışa doğru dönüyor. Ancak bu dönüşten sonra kartın üç bilgisi, yani taraf, yüz ve kenar, tek bir noktada buluşur. Dönüşü atlayan okur kartı bedene değil masaya göre okumuş olur.

Avucun yönü neden kural

Gündelik ayakta duruşta kollar gövdenin yanına gevşekçe sarkar ve avuçlar çoğu zaman uyluklara bakar. Anatomik pozisyon bu duruşu seçmez, avucu bilerek öne çevirir. Gerekçe önkolun yapısındadır. Önkolda iki uzun kemik vardır: başparmak tarafında radius, serçe parmak tarafında ulna. Avuç öne bakarken iki kemik birbirine paralel uzanır; avuç arkaya ya da masaya döndüğünde radiusun alt ucu ulnanın önünden geçerek onunla çaprazlanır.

Paralel kemikler tarif için kararlı bir zemin sağlar. Önkolun "başparmak tarafı" ile "lateral kenarı" anatomik pozisyonda aynı kenardır; OpenStax'in örneğinde de başparmak öbür parmaklara göre lateral sayılır. Masadaki modelde ise avuç pronasyondaydı ve başparmak gövdeye, yani orta hatta doğru dönmüştü. Orhun etiketi bedenin dışına bakan kenara koyarken "lateral" sözcüğünü uzaydaki yöne göre okumuştu. Avucun yönü sabitlenmeden "lateral" sözcüğü önkolda iki ayrı kenarı gösterebilir; anatomik pozisyon bu belirsizliği tanımın içinde kapatır.

Aynı mantık ayakta da işler. Ayak parmaklarının öne dönük olması, bacağın kendi ekseni çevresinde dönmüş bir duruşla karışmasını önler. Bir tarif dizin "ön yüzünden" söz ettiğinde, dizkapağı karşıya bakan bir bacak kastedilir; içe ya da dışa dönmüş bir ayağın yarattığı açı tarife girmez.

Dört ayaklı bir karşılaştırma

Uluslararası anatomi terminolojisinin 2019'da çevrimiçi yayımlanan ikinci baskısı (Terminologia Anatomica, TA2) bu duruşu "positio anatomica" adıyla listeler ve yanına ikinci bir madde koyar: dört ayak üzerinde duran beden için karşılaştırmalı anatomik pozisyon. İkinci maddenin varlığı, yön sözcüklerinin bir gövde planına değil bir duruşa bağlı olduğunu gösterir.

İnsanda ayakta duruş bu dört sözcüğü ikişer ikişer çakıştırır. OpenStax anterior ile ventralı, posterior ile dorsali, superior ile kranialı, inferior ile kaudalı eş anlamlı verir; dik duran bir insanda karın yüzü aynı zamanda ön yüzdür. Dört ayaklı bir köpekte ise karın yere bakar, ön ise başın yönüdür. Veteriner bir metinde "anterior" sözcüğünün tıp metnindekiyle aynı yöne bakmamasının nedeni budur. İnsanda da bir istisna kalır: beyin gövdeye göre bükülü durduğu için beynin içindeki yönler başka bir eksenle tarif edilir; bunu düzlemlerle birlikte açacağız.

Yatan beden, değişmeyen sözcükler

Muayene ve işlem masasında beden çoğu zaman yatar. OpenStax iki yatış duruşunu adlandırır: yüz yukarı bakarken supin, yüz aşağı bakarken pron. Bu iki sözcük duruşu anlatır, yönü değil. Sırtüstü yatan bir kişide göğüs tavana bakar ama yine anterior adını taşır; baş masanın bir ucunda durur ama yine superiordur.

Orhun'un modeli supindi ve iki avucu pronasyondaydı. İki "pro" ile iki "supin"in aynı bedende karşılaşması ilk haftalarda sık rastlanan bir karışıklıktır. Biri bütün bedenin masadaki yatışını, öbürü yalnız önkolun dönüşünü anlatır. Bir kartın ya da raporun cümlesi bu iki bilgiden hiçbirine bakmaz; yalnız ayağa kaldırılmış, avucu öne çevrilmiş bedene bakar.

Hümeyra Hanım bunu bir hesapla gösteriyor. Kartta üç ayrı yön bilgisi var: taraf, yüz ve kenar. Her biri iki seçenekli olduğundan önkolda kurulabilecek yer sayısı 2 × 2 × 2 = 8 eder. Orhun ilk denemede üç bilginin üçünü de masadaki duruşa göre okudu ve etiket, kartın tarif ettiği yerden her üç bakımdan ayrılan tek noktaya, sekiz yerin tam karşıtına düştü. Masadaki duruşa göre okuyan biri ancak beden zaten anatomik pozisyona yakın yatıyorsa doğru yere varır; o durumda bile kuraldan değil, bedenin rastlantısal duruşundan yararlanmış olur.

Hata nerede doğar

Sağ ile solu ayırmak çoğu insan için kendiliğinden bir işlem gibi görünür, ama ölçüldüğünde öyle davranmaz. McKinley, Dempster ve Gormley 2015'te 234 tıp öğrencisini dört gruba ayırdı: dikkat dağıtıcısız bir kontrol grubu, sürekli koğuş gürültüsü dinleyen bir grup, klinik bir düşünme göreviyle kesintiye uğratılan bir grup ve ikisini birlikte yaşayan bir grup. Sağ–sol ayrımı Bergen Sağ–Sol Ayrımı Testi ile ölçüldü. Bilişsel kesinti başarıyı gürültüden daha çok düşürdü. Öğrencilerin kendi yeteneklerine dair tahmini gerçek puanlarıyla yalnız orta düzeyde ilişkiliydi.

Aynı ekip 2019'da sağ ile solu ayırmakta zorlanan öğrencilerle görüşmeler yaptı. Gormley, Brennan ve Dempster'ın çözümlemesinde dört tema öne çıktı: işlemin bazıları için bilinçsiz, bazıları için bilinçli bir çaba olması, eksikliğin istenmeyen bir şey gibi yaşanması, onu gizleme ve "doktor olacaksın" beklentisinin mesleki kimliğe yük bindirmesi. Çalışma bir sıklık ölçmez, ama McKinley deneyindeki öz değerlendirme bulgusuyla aynı yere bakar: zorlanan kişi bunu her zaman söylemez.

Seiden ile Barach 2006'da ABD'deki kayıt sistemlerini taradı. Ulusal hekim veri bankası on üç yılda 5.940 yanlış taraf, yanlış işlem ya da yanlış hasta olayı kaydetmişti; bunların 2.217'si yanlış taraf cerrahisiydi. Yıllık ortalama 2.217 ÷ 13 ≈ 171 eder. Yazarlar ülkedeki gerçek sayıyı yılda 1.300 ile 2.700 arasında tahmin eder ve bildirimin neredeyse hiç yapılmadığını vurgular. Kayıttaki sayının tahminin çok altında kalması, kayıt sisteminin ölçtüğünün olayın kendisi değil, dava ya da bildirim konusu olmuş kısmı olduğunu gösterir.

Bu bulgular masadaki etiketi küçük bir alıştırma olmaktan çıkarır. Bir yön sözcüğünü bedenin o anki duruşuna göre okumak tekrarlanan, yönü tahmin edilebilen bir hatadır. Sistematik ve Rastgele Hata dersinde (L02-P08-M01-D03) böyle hataya sistematik ölçüm hatası demiştik ve nedeni bilinen bir sistematik hatanın düzeltilebildiğini görmüştük. Anatomik pozisyon bu düzeltmenin kendisidir: her okuru aynı başlangıç duruşuna götürerek okuyandan okuyana değişen sapmayı ortadan kaldırır.

Etiket yeniden yapışınca

Orhun etiketi söküyor ve bu kez modeli ellemeden önce zihninde ayağa kaldırıyor. Modelin ayak ucunda kalıyor ve bu kez kendi sağına düşen kolu seçiyor, çünkü karşıdan bakan birinin sağı modelin soludur. Masaya bastırılmış avucu çevirmiyor, yalnız hangi yüzün avuç tarafı olduğunu bulmak için başparmağı izliyor. Etiket bu kez masaya bakan yüze, bileğin üstüne, başparmak kenarına gidiyor; yapıştırmak için önkolu bir parmak kaldırması gerekiyor.

Hümeyra Hanım desteden ikinci kartı çekiyor ve Orhun'a uzatmıyor, modelin üstüne ters koyuyor. "Bunu okumadan önce modeli yüzüstü çevir," diyor. "Sonra yine ayağa kaldır." Orhun modeli çevirirken ekliyor: "Sözcükler değişmeyecek, değil mi?" Hümeyra Hanım yalnızca başını sallıyor.

Kendini sına

1. Sırtüstü yatan bir kişinin avuçları masaya bakıyor. "Önkolun ön yüzü" masaya mı, tavana mı bakar? Cevabına anatomik pozisyondan nasıl vardın?
2. Gevşek ayakta duruşta önkolun iki kemiği nasıl durur, anatomik pozisyonda nasıl? Bu fark "lateral kenar" sözcüğünü neden etkiler?
3. Bir köpekte ve bir insanda "dorsal" ile "posterior" aynı yöne mi bakar? Karşılaştırmalı anatomik pozisyonla açıkla.
4. Bir kartta taraf, yüz, kenar ve uzunluk boyunca yakınlık olmak üzere dört ikili bilgi olsaydı kaç farklı yer tarif edilebilirdi?
5. McKinley deneyinde öz değerlendirme ile gerçek puan arasındaki orta düzey ilişki, bir ekip içinde sağ–sol kontrolünü kimin yapması gerektiği hakkında ne düşündürür?

Bir sonraki derse köprü

Bu derste bedeni tek bir duruşa sabitledik ve sözcükleri o duruşa bağladık. Düzlemler ve Eksenler dersi aynı sabit bedeni kesecek: sagital, frontal ve transvers düzlem bedeni hangi parçalara ayırır, bir tarayıcının sanal kesiti hangisinde alınmıştır, ve önkolun dönüşü gibi bir hareket hangi eksenin çevresinde, hangi düzlemin içinde gerçekleşir?