Kâr, nakit ve değer

Açılış

İstanbul Kadıköy'deki e-ticaret şirketinin çatı katında perşembe akşamı bütün çalışanlar toplanmış. Genel müdür ekrana iki slayt arka arkaya getiriyor. Birincisinde kırmızı bir sayı var: şirket geçen yılı zararla kapatmış. İkincisinde yeşil bir sayı: bir yatırım fonu şirketin bir kısmını almış ve şirketin değeri bir yıl öncekinin iki katına çıkmış. Salonda alkış kopuyor.

Pazarlama müdürü Zeynep alkışlıyor ama kafası karışık. Zarar eden bir şirket nasıl daha değerli olur? Bir hafta önce finans ekibi onun kampanya bütçesini "nakit planına uymuyor" diye yarıya indirmişti. Şimdi ise şirketin hesabına büyük bir yatırım parası girmiş. Bütçesi neden kesilmişti, şirket zengin mi fakir mi? Toplantı çıkışında bir arkadaşına soruyor: "Biz şimdi para kazanıyor muyuz, kaybediyor muyuz?" Arkadaşı omuz silkiyor. Sorunun cevabı aslında üç ayrı sorunun cevabı.

Tek fikir

Bir kurumun parasını anlatan üç ayrı ölçü var: kâr bir dönemin sonucunu, nakit kasadaki parayı, değer geleceğin bugünkü karşılığını gösterir. Üçü aynı yöne gitmek zorunda değildir; finans konuşmasının yarısı bu ayrılığın açıklamasıdır.

Kavram

Zeynep'in sorusu, önceki derste kurulan dört sorudan birincisine, "neyi ölçüyor" sorusuna dayanıyor. "Para kazanıyor muyuz?" cümlesi üç farklı ölçüyle cevaplanabilir ve her biri ayrı bir soruya cevap verir.

Kâr bir dönemin hikâyesidir: bu yıl ne sattık, bunun için ne harcadık. Önemli bir özelliği var. Muhasebe bir satışı müşteri parayı ödediğinde değil, mal teslim edildiğinde yazar. Gider de para çıktığında değil, ilgili olduğu döneme yazılır. Bu yüzden kâr, kasadaki paranın hareketini değil, işin ekonomik sonucunu anlatmaya çalışır. Basit bir örnekle: bir şirket 1.000.000 liralık malı doksan gün vadeyle satıyor, malın maliyeti 750.000 lira ve tedarikçiye peşin ödenmiş.

Şirket kâr etti ve aynı gün kasasından üç çeyrek milyon lira eksildi. İki sayı da doğru. Kâr işin iyi bir iş olduğunu söylüyor; kasa ise önümüzdeki doksan gün boyunca maaşların, kiranın ve vergilerin bu satıştan gelmeyecek bir parayla ödenmesi gerektiğini söylüyor.

Nakit en sezgisel ölçü: kasaya ya da banka hesabına giren ve çıkan para. Onu ayrıca tanımlamaya gerek yok, ama sorulması gereken bir şey var: nakit nereden geldi? Bir şirketin hesabında para çoğalabilir çünkü sattığı malın parasını tahsil etmiştir; ama aynı şekilde bankadan kredi almış, bir yatırımcıdan para almış ya da tedarikçisine ödemesini geciktirmiş de olabilir. Zeynep'in şirketine giren yatırım parası kasayı doldurdu ama tek bir müşteri bu parayı ödemedi. Kasa dolu, kâr kırmızı.

Nakit ile kâr arasındaki ayrılığın ikinci büyük kaynağı uzun ömürlü harcamalardır. Bir makine 2.000.000 liraya peşin alınırsa kasadan bir anda iki milyon çıkar. Ama makine on yıl çalışacağı için muhasebe bu harcamayı on yıla yayar:

Bu yayma işinin adı amortisman ve Modül 4'te ayrıntısıyla kurulacak. Şimdilik akılda kalması gereken şu: büyük bir yatırım yapan şirketin o yıl kâr edip nakitsiz kalması da, sonraki yıllarda nakdi rahatken kârının amortismanla bastırılması da olağan.

Değer ölçülerin en tartışmalısıdır, çünkü ileriye bakar. Kâr ve nakit geçmişte olmuş şeyleri sayar; değer ise olacak şeyleri tahmin eder. Zeynep'in şirketine yatırım yapan fon, şirketin bugün zarar ettiğini biliyordu. Ödediği para, şirketin birkaç yıl sonra üreteceğini düşündüğü nakde verilmiş bir fiyattı. Bir yatırımcı şirketin beşte biri için 200 milyon lira ödediyse, o anlaşmanın şirkete biçtiği toplam değer şöyle çıkar:

Bu değer bir ölçüm değil, bir anlaşmadır: iki taraf geleceğe dair bir beklentide buluşmuştur. Beklenti yanlış çıkarsa değer de düşer. Bu yüzden değer, dört sorunun dördüncüsüne, "ne kadar emin" sorusuna en açık olan ölçüdür.

Üç ölçünün sırası da söylenebilir. Kâr, işin kendi içinde iyi bir iş olup olmadığını söyler. Nakit, kurumun bugün ve önümüzdeki haftalarda yükümlülüklerini karşılayıp karşılayamayacağını söyler. Değer, bütün bunların gelecekte nereye varacağına dair bir yargıdır. Bir kurum kâr ederken nakitsiz kalırsa batabilir; kasası doluyken değer yitirebilir; zarar ederken değer kazanabilir. Hangi ölçünün konuşulduğunu bilmeden "iyi gidiyoruz" ya da "kötü gidiyoruz" cümlesi anlam taşımaz.

Gündelik dilde bu üç ölçü çoğu zaman tek bir kelimeyle anılır: para. Bir yöneticinin "paramız yok" demesi kasayı, "para kazanmıyoruz" demesi kârı, "bu iş para etmez" demesi değeri anlatıyor olabilir. Cümleyi duyan kişinin ilk işi, hangisinin kastedildiğini sormaktır.

Vakalarda

Kerem için ders açık: hastane kârlı ama büyüdükçe kasası daralıyor, çünkü büyümenin parası alacakta bekliyor. Cihaz talebini geri çekmiyor; tahsilat takviminin hangi ayda rahatlayacağını sorup talebi o aya göre yeniden yazıyor.

İki durumda da üç ölçü ayrı yöne gidiyor ama ters biçimde. Zeynep'in şirketinde kâr kırmızı, kasa dolu. Kerem'in hastanesinde kâr yeşil, kasa sıkışık. İkisinde de bütçe kararını belirleyen ölçü kâr değil, nakit oldu.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Üç ölçü sayfası: kâr, nakit ve değer için birer cümle, ters giden çiftin olası nedeni ve sorulacak kişi.

Özet

1. Kâr bir dönemin gelirinden o gelir için katlanılan giderin düşülmesidir ve para el değiştirmese de yazılır.
2. Nakit kasaya giren ve çıkan paradır; nereden geldiği sorulmadan sağlık işareti sayılmaz.
3. Değer gelecekte üretilecek nakdin bugünkü karşılığıdır ve bir beklenti olduğu için en belirsiz ölçüdür.
4. Vadeli satış, alacak, stok ve uzun ömürlü yatırım kâr ile nakdi ayırır; yatırım beklentisi değer ile kârı ayırır.

Kendini sına

1. Bir şirket 1.000.000 liralık malı doksan gün vadeyle sattı, malın 750.000 liralık maliyetini peşin ödedi. Bu dönemde kârı ve kasası ne gösterir?
2. Zeynep'in şirketi zarar ederken değeri nasıl ikiye katlanabildi?
3. Dr. Kerem'in hastanesi kârlı olduğu hâlde cihaz talebi neden ertelendi?

Yanıtlar

1. Kâr 250.000 lira olarak bu döneme yazılır, çünkü satış teslimle gerçekleşti. Kasada ise 750.000 lira eksi vardır, çünkü maliyet peşin ödendi ve müşterinin parası doksan gün sonra gelecek. İki sayı da doğrudur; biri işin sonucunu, öteki paranın zamanlamasını gösterir.
2. Değer geçmişin değil geleceğin ölçüsüdür. Yatırımcı şirketin beşte biri için 200 milyon lira ödeyerek bütün şirkete bir milyar lira biçti, çünkü şirketin birkaç yıl sonra üreteceğini düşündüğü nakde fiyat verdi. Bugünkü zarar bu beklentiyi değiştirmedi; beklenti yanlış çıkarsa değer düşer.
3. Çünkü hastane geliri hizmeti verdiği anda yazıyor ama parayı aylar sonra tahsil ediyor. Alacaklar yirmi milyon lira büyüdüğü için otuz milyonluk kârın yalnız on milyonu kasaya ulaştı. Bütçe kararını kâr değil nakit belirledi.

Sonraki derse köprü

Değer tanımının içinde bir kelime saklıydı: "bugüne göre". Gelecekte gelecek bir lira, bugünkü bir lirayla aynı şey değildir; arada enflasyon ve faiz vardır. Kerem'in hastanesinin aylar sonra tahsil ettiği para da tahsil edildiği gün daha az şey satın alır. Sonraki ders, paranın zamanla neden değiştiğini ve bugünkü lirayı yarınkinden ayıran iki gücü, enflasyonu ve faizi sezgisel olarak kuruyor.