Dört soru

Açılış

Pazar sabahı Konya'da, Selçuklu'daki evinde Murat Bey yerel gazetenin ekonomi sayfasını açıyor. Manşet büyük puntoyla yazılmış: "Konya'nın makine ihracatı yüzde 40 arttı." Altında bir fotoğraf, bir dernek başkanının sözleri ve tek bir cümle daha: "İlk dokuz ayda geçen yılın aynı dönemine göre."

Murat Bey tarım makineleri üreten bir şirketin satış direktörü. Pazartesi bayilerle toplantısı var ve bayilerden birinin bu haberi masaya koyacağını biliyor: "Sektör uçuyor, siz neden bize daha uzun vade vermiyorsunuz?" Haber doğru olabilir. Ama Murat Bey'in elinde şirketin kendi rakamları var ve o rakamlar böyle bir uçuş göstermiyor. Kahvesini bitirmeden önce kendine şunu soruyor: bu yüzde 40 tam olarak neyi anlatıyor ve pazartesi bayiye ne cevap vereceğim?

Tek fikir

Her finansal sayıya dört soru sorulur: neyi ölçüyor, hangi zamana ait, neye göre söyleniyor, ne kadar emin. Dördüne de cevap bulunca sayı bir bilgiye döner; birine bile cevap yoksa elde yalnız bir izlenim vardır.

Kavram

Önceki derste Elif'in asansörde sorduğu sorular bir düzene sahip değildi; aklına geldikleri sırayla geldiler. Bu ders onlara bir sıra veriyor. Sıranın amacı her sayıyı sorguya çekmek değil, aynı dört kapıdan geçirerek nerede eksik bilgi olduğunu hızla görmek. Murat Bey'in manşeti bu dört kapıdan geçirilebilir.

Birinci soru: neyi ölçüyor? Manşet "ihracat" diyor. İhracat burada büyük ihtimalle dolar cinsinden satış tutarı; satılan makine sayısı değil, kâr hiç değil. Bu ayrım önemli, çünkü tutar iki şeyin çarpımıdır: kaç makine satıldığı ve her birinin kaça satıldığı. Fiyatlar artmışsa tutar, satılan miktar hiç değişmeden de büyüyebilir. Sektörde makine fiyatlarının dolar cinsinden ortalama yüzde 25 arttığını varsayalım:

Bu bir tahmin değil, bir olasılığın hesabı. Gerçek fiyat artışını bilmeden miktar hakkında konuşulamaz. Gösterdiği şey, "ihracat arttı" cümlesinin iki farklı hikâyeyi aynı anda taşıyabildiği.

İkinci soru: hangi zamana ait? Manşetin altındaki cümle bu soruya kısmen cevap veriyor: ilk dokuz ay, geçen yılın aynı dönemiyle karşılaştırılmış. Bu iyi bir karşılaştırma, çünkü mevsimi eşitliyor; tarım makinesi baharda satılır, kışın satılmaz. Ama zaman sorusunun ikinci yarısı da var: bu tutar hangi paranın, hangi yılın değeri? Dolar cinsinden bir büyüme ile lira cinsinden bir büyüme aynı şey değildir. Lira cinsinden söylenen bir artışın içinde enflasyon da vardır ve gerçek büyümeyi görmek için o çıkarılır. Bu ayrımı Modül 1'deki nominal ve reel dersi ayrıntılı kuracak; şimdilik akılda kalması gereken, her paranın bir tarihi olduğu.

Üçüncü soru: neye göre? Bir artış, kendisinden önceki sayıya göre ölçülür ve o sayının nasıl bir yıl olduğu sonucu belirler. Murat Bey geçen yılı iyi hatırlıyor: kuraklık yüzünden çiftçi makine almamış, ihracat da çökmüştü. İki yıl önceki ilk dokuz ayı 100 kabul edersek, geçen yıl 60'a düşmüş, bu yıl 84'e çıkmış olabilir:

Manşet yanlış değil: geçen yıla göre yüzde 40 artış var. Ama aynı sayı, iki yıl öncesine göre bakıldığında bir toparlanmanın henüz tamamlanmadığını söylüyor. Hangi karşılaştırmanın seçildiği, haberin tonunu belirliyor.

Dördüncü soru: ne kadar emin? Bu sayı nereden geliyor ve kesinleşmiş mi? Dış ticaret rakamları gibi resmî istatistikler önce ilk tahminler olarak açıklanır, sonra düzeltilebilir. Bir dernek başkanının konuşmasındaki sayı, üyelerinden derlediği bir tahmin de olabilir. Gazete haberi genellikle kaynağı söyler; söylemiyorsa, bu dördüncü sorunun cevabının "bilmiyoruz" olduğu anlamına gelir. Kaynağı ve ölçüm yöntemi bilinmeyen bir sayı, en fazla bir ipucu olarak taşınır; karar onun üstüne kurulmaz. Kesinlik sorusu bir de tahminler için geçerlidir: "yıl sonunda yüzde 50'ye ulaşacak" cümlesi gerçekleşmiş bir sayı değil, bir beklentidir ve tek sayı olarak söylense de aslında bir aralık taşır.

Dört sorunun ortak bir özelliği var: hiçbiri hesap bilgisi gerektirmiyor. Gereken, sayının yanında hangi bilginin eksik olduğunu fark etmek. Hesap, eksik bilgi bulunduktan sonra gelir. Murat Bey pazartesiye kadar sektör derneğinin sitesinden fiyat ve miktar ayrımını arayabilir; bulamazsa toplantıda bunu açıkça söyleyebilir: "Bu artışın ne kadarı fiyattan, ne kadarı satılan makineden geliyor, bilmiyoruz; geçen yıl da kötü bir yıldı."

Dört sorunun bir sırası olmasının bir nedeni de var. Neyi ölçtüğü belli olmayan bir sayının zamanını ya da karşılaştırmasını tartışmak boşa emektir. Önce sayının ne olduğu oturur, sonra hangi zamana ait olduğu, sonra neye göre okunduğu, en son da ne kadar güvenilebileceği. Bu sıra çoğu zaman birinci ya da ikinci soruda sorunu bulur.

Vakalarda

Bu hesap bayinin vade talebini reddetmek için bir koz değil. Murat Bey'in eline geçen şey, talebi doğru sayıyla konuşma imkânı. Satılan makine sayısı neredeyse aynı kaldıysa, vadeyi uzatmak şirketin aynı miktarda makine için parasını daha uzun süre beklemesi demek; üstelik lira değer kaybettikçe beklenen paranın kendisi de erir. Murat Bey bunu toplantıda açıkça söylüyor ve bayiden kendi satış adedini getirmesini istiyor.

İki durumda da sayılar doğru hesaplanmış. Murat Bey'de sorunu ikinci soru buldu: liranın tarihi. Gülsüm'de birinci soru buldu: sayılan şeyin tanımı. Gülsüm raporu bağışçıya göndermeden önce iki rakamı da yazmaya karar veriyor; tanım değişikliğini saklamak, sonradan fark edildiğinde derneğin bütün raporuna güveni sarsar.

Ne biliyoruz

Yaygın hatalar

Finans Defteri

Defter: Dört soru sayfası: başlık, dört cevap, cevapsız kalan soru ve yeniden yazılmış cümle.

Özet

1. Her finansal sayıya sırayla dört soru sorulur: neyi ölçüyor, hangi zamana ait, neye göre, ne kadar emin.
2. Tutar, miktar ile fiyatın çarpımıdır; bir tutar artışı miktar değişmeden de oluşabilir.
3. Bir artış oranı, karşılaştırılan önceki dönemin nasıl bir dönem olduğuna bağlıdır; düşük bir yıldan sonra gelen artış baz etkisi taşır.
4. Cevapsız kalan bir soru sayıyı geçersiz kılmaz; sayının yanına eksik bilginin notunu düşürür.

Kendini sına

1. "İhracat yüzde 40 arttı" cümlesi, satılan makine sayısının da yüzde 40 arttığını neden göstermez?
2. Murat Bey'in şirketinde lira cinsinden satış yüzde 55 artmış, fiyatlar yüzde 45 artmıştı. Gerçek büyüme neden yüzde 10 değil de yaklaşık yüzde 7?
3. Gülsüm'ün raporundaki kişi başı maliyet hangi soruyla sorgulandı ve sonuç neydi?

Yanıtlar

1. Çünkü ihracat tutarı, satılan miktar ile fiyatın çarpımıdır. Fiyatlar dolar cinsinden yüzde 25 arttıysa, yüzde 40'lık tutar artışının içinde miktar yalnız yüzde 12 civarında büyümüş olabilir. Fiyat bilinmeden miktar hakkında konuşulamaz.
2. Çünkü büyüme oranları toplanıp çıkarılmaz, bölünür. Lira cinsinden büyüme 1,55, fiyat artışı 1,45 çarpanıdır; gerçek büyüme 1,55 ÷ 1,45 eksi 1, yani yaklaşık yüzde 7'dir. Basit çıkarma farkı biraz abartır.
3. Birinci soruyla, yani "kişi" neyi ölçüyor sorusuyla. Bu yıl tek seferlik atölye katılımcıları da sayılmıştı. Eski tanımla hesaplanınca kişi başı maliyet 60 liradan yaklaşık 86 liraya çıkmış görünüyor; yani düşüş bir tanım değişikliğinden geliyordu.

Sonraki derse köprü

Murat Bey'in manşetinde birinci soru "ihracat"ın neyi ölçtüğünü soruyordu ve cevap bir satış tutarıydı. Ama finansta birinci sorunun en sık karıştırılan cevapları satış tutarı değil, başka üç şeydir. Bir şirket kâr edip nakitsiz kalabilir, nakdi bol olup değer kaybedebilir. Sonraki ders bu üç ölçüyü, kâr, nakit ve değeri ayırıyor ve aynı kurumda neden farklı yönlere gidebildiklerini gösteriyor.