Parazit — Yapı

Sürpriz uyarısı

Bu bölüm, filmin ortasındaki dönüşü, yani bir yağmurlu gecede kapının çalınmasıyla ortaya çıkan sırrı, ve ardından gelen her şeyi açıkça yazar: kimin nerede saklandığını, bir doğum günü partisinde neler olduğunu ve filmin nasıl bittiğini. Bu dönüşü önceden öğrenmemenin neden önemli olduğunu sürpriz etiğini tartıştığımız derste (0.7) görmüştük. Filmi henüz izlemediysen bu sayfayı kapat. İzlediysen, kahkaha attığın anlarla sonradan içinin burkulduğu anları ayrı ayrı yazdığın iki listeyi aç.

Akış

Film, ortasından ikiye bölünmüş bir hikâye anlatır. İlk yarı, yoksul bir ailenin varlıklı bir evin içine birer birer sızdığı bir kara komedidir; ikinci yarı, bu sızmanın ortaya çıkan bir başka sızmayla çarpıştığı bir gerilimdir. Hikâyeyi yedi aşamaya bölerek izleyeceğiz.

Yarı bodrum ve taş. Kim Ki-taek ile karısı Chung-sook, kızları Ki-jung ve oğulları Ki-woo'yla birlikte Seul'de, sokak seviyesinin altına gömülü bir yarı bodrum dairede yaşar. Ailenin parası azdır, işleri düzensizdir. Ki-woo'nun arkadaşı Min-hyuk onlara bolluk getireceğine inanılan bir süs taşı getirir. Yurt dışına okumaya gidecek olan Min-hyuk, varlıklı Park ailesinin kızı Da-hye'ye verdiği İngilizce derslerini Ki-woo'ya devretmeyi önerir ve ondan niteliklerini yalan söyleyerek göstermesini ister. Ki-jung bir belge sahteler; Ki-woo, «Kevin» adıyla Parkların evine gider ve ilk dersinin sonunda Bayan Park tarafından işe alınır.

Sızma. Kimlerin planı, her aile üyesinin kimliğini saklayarak Park evinde bir iş bulmasıdır. Ki-woo, «Jessica» adıyla kız kardeşini, mutfakta bir «hayalet» gördükten sonra nöbet geçirdiği için sarsılmış olan küçük oğul Da-song'a sanat terapisti olarak önerir. Ki-jung, Parkların şoförünü arabada bir cinsel ilişkiye girmiş gibi göstererek işinden ettirir ve yerine babası Ki-taek alınır. Kimler, Parkların uzun süredir yanlarında çalışan hizmetlisi Moon-gwang'ın şeftali alerjisini kullanarak Bayan Park'ı onun verem olduğuna inandırır ve yerine Chung-sook işe alınır. Bu arada Ki-woo, Da-hye'yle gizli bir ilişkiye başlar.

Kamp gecesi. Parklar bir kamp gezisine çıktığında, Kimler evin bütün lüksünün tadını çıkarır. Sonra kapı çalar: eski hizmetli Moon-gwang, bodrumda bir şey unuttuğunu söyleyerek kapıdadır. Gizli bir girişten, evin mimarı ve eski sahibi tarafından yapılmış, Parkların varlığından haberi olmadığı bir yeraltı sığınağına iner. Orada, Moon-gwang'ın kocası Geun-sae, tefecilerden saklanarak yaşamaktadır; Da-song'un gördüğü «hayalet» odur. Moon-gwang, Chung-sook'a, kocasının orada kalmasına düzenli ödemeler karşılığında izin vermesi için yalvarır; ama kulak misafiri olan öbür üç Kim, kazara gerçek kimliklerini açığa vurur. Moon-gwang onları filme alır ve Parklara her şeyi söylemekle tehdit eder.

Fırtına. Parklar, ani ve şiddetli bir yağmur yüzünden erken döneceklerini haber verir. Kimler, oyunlarının bütün izlerini hızla yok eder ve Moon-gwang ile Geun-sae'yi sığınakta etkisiz hâle getirir; boğuşmada Moon-gwang yaralanır. Kimler evden kaçmayı başarır, ama sağanak yağmur kendi dairelerini lağım suyuyla doldurur; başka evsiz kalmış insanlarla birlikte bir spor salonuna sığınmak zorunda kalırlar.

Doğum günü. Ertesi gün Bayan Park, Da-song'un doğum günü için bahçede bir parti düzenler. Ki-taek ile Chung-sook yardım eder, Ki-woo ile Ki-jung konuk olarak çağrılır. Ki-woo, ne yapmak istediği belli olmadan, elinde süs taşıyla sığınağa iner. Moon-gwang önceki günün boğuşmasında aldığı yaralardan ölmüştür. Geun-sae, Ki-woo'nun kafasına taşla vurur ve onu bayıltır, sonra sığınaktan çıkıp konukların gözü önünde Ki-jung'u bir mutfak bıçağıyla yaralar. Da-song «hayaleti» yeniden görünce yine nöbet geçirir. Chung-sook, bir boğuşmanın ardından Geun-sae'yi bir mangal şişiyle öldürür. Ki-taek Ki-jung'la ilgilenirken Bay Park ona Da-song'u hastaneye götürmesini emreder. Parkların duyarsızlığı ve kendi ayrıcalıklarına körlüğü karşısında giderek öfkelenen Ki-taek, Bay Park'ı Geun-sae'nin bıçağıyla öldürür ve kaçar.

Sonra. Haftalar sonra Ki-woo beyin ameliyatından sonra iyileşmektedir; o ve annesi dolandırıcılıktan mahkûm olmuş, denetimli serbestliğe bırakılmıştır. Ki-jung yaralarından ölmüştür. Ki-taek aranan bir kaçaktır ve ortadan kaybolmuştur. Geun-sae'nin rastgele bir evsiz olduğu sanılır; cinayetlerin nedenleri çözülemez. Ki-woo, artık yabancı bir ailenin oturduğu Park evini gözetler ve dışarıdan görülen bir ışıkta bir Mors mesajı fark eder.

Mektup. Ki-taek sığınakta saklanmaktadır; Moon-gwang'ı bahçeye gömmüş ve Ki-woo'nun göreceğini umarak her gün mesajlar göndermektedir. Annesiyle hâlâ bir yarı bodrum dairede yaşayan Ki-woo, babasına bir mektup yazar: bir gün evi satın alacak kadar para kazanacağına ve onu oradan kurtaracağına söz verir.

Yedi aşamayı mekân, yön ve bilgi bakımından bir tabloya koymak, filmin bir dikey eksen üzerinde nasıl kurulduğunu gösterir:

Dördüncü sütun filmin eksenidir: Kimler aşağıdan yukarıya, yarı bodrumdan tepedeki eve tırmanır; sonra evin altında kendilerinden de aşağıda yaşayan birini bulur; fırtına gecesi yeniden aşağıya, kendi sular altında kalmış dairelerine inerler; doğum gününde aşağıdaki şiddet yukarıya, bahçeye patlar; ve film, başladığı yerde, sokağın altındaki bir dairede biter. Sınıfın mekânla inşa edildiğini (3.5) daha önce gördük; bu filmde o düzen, bir dikey çizgiye dönüşür.

Öykü ve olay örgüsü

Filmin olay örgüsü iki türü art arda kullanır. İlk yarı, bir soygun filminin yapısına benzer: bir ekip, bir hedef, her üyenin bir rolü ve bir dizi ustaca hile. Seyirci bu yarıda Kimlerin yanındadır, onların zekâsına güler ve planın her adımının başarısını izler. İkinci yarı ise bir gerilim ve bir trajedidir: plan bir başka planla çarpışır ve sonuçları kontrol edilemez hâle gelir.

Bu iki yarıyı ayıran an, kapının çalınmasıdır. Kamp gecesi, Kimler evin bütün lüksünün içindeyken, eski hizmetli kapıdadır. Bu an, olay örgüsünün yönünü değiştirir: Kimlerin evdeki tek gizli sakinler olmadığı, evin altında bir başka gizli hayatın sürdüğü ortaya çıkar. Dağıtımcıların bile saklamaya çalıştığı bu an, yapı açısından olay örgüsünün ortasına yerleştirilmiş bir menteşedir. Filmin ilk yarısında kurulan her şey, bu menteşenin üzerinde döner.

Neden-sonuç zinciri bir aynalama üzerine kuruludur. Kimler, Parkların evine sızarak hayatta kalmaya çalışan yoksul bir ailedir; Moon-gwang ile kocası da aynı evde, aynı amaçla, ama daha derinde saklanan başka yoksul bir ailedir. İki yoksul aile, varlıklı ailenin kaynaklarını paylaşmak için değil, birbirine karşı savaşır. Zincirin kritik halkası, iki yoksul ailenin birbirini tanıdığı ve birbirinin sırrını elde ettiği andır; Parklar bu savaşın farkında bile değildir. Bu, filmin sınıf anlayışının yapıdaki karşılığıdır: aşağıdakiler birbiriyle çatışırken yukarıdakiler hiçbir şey görmez.

Öyküyü bir nesne de dolaşır: Min-hyuk'un getirdiği süs taşı. Film, Min-hyuk'un Kimlere bolluk getireceğine inanılan bir taşı getirmesiyle başlar. Doğum gününde Ki-woo elinde bu taşla sığınağa iner ve aynı taş onun kafasına vurulur. Bolluk vaat eden bir nesne, bir silaha dönüşür. Bir nesnenin bir hikâye boyunca anlam değiştirmesini nesne dersinde (3.3) görmüştün; burada bir umut nesnesi, bir yıkım nesnesine dönüşür.

Yapının bir başka katmanı da rollerdir. Kimler, Parkların evinde birer rol oynar: bir öğretmen, bir sanat terapisti, bir şoför, bir hizmetli. Her rol, sahte bir kimlik ve bir kostüm gerektirir. Ki-woo «Kevin», Ki-jung «Jessica» olur. İlk yarı bu açıdan bir tiyatro gibidir: bir aile, bir başka ailenin evinde, bir oyun sahneler. Kamp gecesi bu oyunun perdesi düşer. Parklar evde değildir, Kimler rol yapmak zorunda değildir ve kendi adlarıyla, kendi seslerini kullanarak evin keyfini çıkarırlar. Tam bu anda kapı çalar ve bir başka oyuncu, ilk oyunun dışında kalmış bir eski çalışan, sahneye girer. Rollerin düştüğü an, filmin dönüşünün de başladığı andır. Bir okur bu ilişkiye dikkat etmelidir: Kimler yalnızca rol yaptıkları sürece güvendedir; kendileri olduklarında açığa çıkarlar.

Zaman

Filmin zamanı büyük ölçüde düz ve sıkıdır. İlk yarı, Kimlerin her birinin işe girmesini, birkaç hafta gibi görünen bir zamana yayar ve bunu hızlı, ritmik bir kurguyla anlatır. Kamp gecesinden itibaren ise zaman daralır: bir gece, bir fırtına, bir sabah ve bir parti, neredeyse bir günün içine sığar. Filmin ikinci yarısının büyük bölümü yaklaşık yirmi dört saat içinde geçer.

Bu daralma, gerilimi artırır. İlk yarıda zaman bir planın rahat uygulanmasına izin verirken, ikinci yarıda her şey bir anda olur: bir telefon, bir yağmur, bir parti. Ritim dersinde (7.6) kurgunun hızının bir duyguyu taşıdığını görmüştün; bu filmde zamanın kendisi, bir planın kontrol edilebilir olmaktan kontrol edilemez olmaya geçişini taşır.

Son aşamalar ise zamanı genişletir. «Haftalar sonra» ile başlayan bölüm, olaylardan sonraki bir zamanı anlatır; mektup ise bir geleceği, Ki-woo'nun bir gün evi satın alacağı bir geleceği hayal eder. Film burada bir hayali görüntülerle de gösterebilir; ama yapı açısından önemli olan, son sahnenin bir gerçeklik değil, bir söz olmasıdır. Film bir gelecek vaadiyle, ama bir yarı bodrum dairenin içinde biter.

Bilgi ve bakış açısı

Film bilgiyi büyük ölçüde Kimlerin bakışıyla dağıtır. Seyirci, onların bütün planını bilir ve Parkların bilmediği her şeyi onlarla paylaşır; ilk yarının komedisi bu bilgi farkından doğar. Parklar Kimlerin birbirinin akrabası olduğunu bilmez; seyirci bilir ve her karşılaşmada bu bilginin gerilimini ve komikliğini yaşar. Bu, bir dramatik ironidir ve filmin ilk yarısının motorudur.

Ama film bir bilgiyi Kimlerden de, seyirciden de saklar: evin altındaki sığınak. Da-song'un mutfakta gördüğü «hayalet», ilk yarıda bir aile anekdotu, belki bir çocuk korkusu gibi sunulur. Kamp gecesi, bu anekdotun bir gerçeklik olduğu ortaya çıkar. Bilgi dağılımı burada tersine döner: Kimler de seyirci de, kendilerinin her şeyi bildiğini sanırken, bilmedikleri bir katın varlığını öğrenir. Filmin dönüşü bir olay değil, bir bilgi dönüşüdür.

İkinci yarıda bilgi bir silaha dönüşür. Moon-gwang Kimlerin sırrını bir telefonla kaydeder; Kimler de onun sırrını bilir. İki aile birbirinin bilgisini koz olarak kullanır. Parklar ise hâlâ hiçbir şeyi bilmez; Bay Park bir bıçakla öldürülürken bile, kendisine ne olduğunu, kimin neden öfkelendiğini anlamaz. Film, varlıklı ailenin bilgisizliğini sonuna kadar korur. Cinayetlerin nedenlerinin çözülemediği son bölüm, bu bilgisizliğin topluma yayılmış hâlidir: kimse, yukarıdakiler de aşağıdakiler de, olanın gerçek nedenini öğrenmez.

Yapının işi

Yapının ilk işi bir türden öbürüne geçerek seyircinin konumunu değiştirmektir. İlk yarıda seyirci Kimlerin zekâsına güler ve onların başarısını ister; ikinci yarıda aynı seyirci, bu zekânın bir başka yoksul ailenin ölümüne ve bir trajediye yol açtığını görür. Kara komediden gerilime geçiş, seyircinin gülüşünü bir rahatsızlığa çevirir. Tuttuğun iki liste, gülüş ile tedirginlik, bu kaymanın senin üzerinde bıraktığı izin ta kendisidir.

Yapının ikinci işi bir dikey düzen kurmaktır. Film bütün olayları bir dikey hat üzerine dizer: yarı bodrum, tepedeki ev, evin altındaki sığınak. Her aşama bir yön değiştirir ve bu yönler bir sınıf haritasıdır. Kimler yukarı çıkar, ama ne kadar yukarı çıkarlarsa çıksınlar, evin altında kendilerinden daha aşağıda biri vardır ve fırtına onları yeniden aşağıya, sular altında kalmış dairelerine gönderir. Yapı, bir yukarı çıkışın kalıcı olmadığını, bir dikey düzenin içinde herkesin yerinin sonunda belirlendiğini gösterir.

Yapının üçüncü işi bir döngüyü açık bırakmaktır. Film yarı bodrum bir dairede başlar ve yarı bodrum bir dairede biter. Ki-woo'nun mektubundaki söz, bir gün evi satın alma sözü, döngüyü kırmayı vaat eder; ama film bu sözün gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini söylemez. Bir okur, son sahneyi bir umut olarak da, bir yanılsama olarak da okuyabilir.

Aydınlığın dağılımı da yapıya katılır. İlk bölümde varlıklı evin dolaylı, sıcak tungsten ışığının ve güneşe göre yerleştirilmiş pencerelerinin özenle tasarlandığını konuşmuştuk. Tabloya ışık için bir başlık daha koy ve her aşamanın karşısına yüzleri aydınlatan kaynağı yaz. Yarı bodrumun sokaktan sızan ışığında mı, tepedeki evin güneşinde mi, sığınağın karanlığında mı? Aynı karakterin yüzü, bir aşamadan öbürüne geçerken ışığını nasıl değiştiriyor? Dosyanın üçüncü bölümü, F95-D3, bu soruyu kapının çalındığı gece, fırtına ve parti üzerinde tek tek deneyecek.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Üçüncü bölüm, F95-D3, Parazit'in birkaç anına yakından bakacak: Ki-woo'nun Park evine ilk girişi, kamp gecesinde kapının çalınması ve sığınağa iniş, fırtına gecesi şehrin içinden aşağıya dönüş ve doğum günü partisi. Basamakların, camların ve aydınlığın bu anlarda toplumsal bir sıralamayı nasıl ele verdiğini kare kare izleyeceğiz.