Parazit — İzlemeden önce · Film Okuma Akademisi

Neden bu film

Seul'de geçen bu kara komedi, akademinin derslerine bugüne dek dört kez uğradı ve her uğrayışında bir mekân sorusunu beraberinde getirdi. Dekor ve mekân dersinde (3.2) iki evin mimarisinin hikâyeyi taşıdığını gördük; derinlik katmanları dersinde (2.6) yarı bodrum bir evin penceresinin, ön plandaki aileyle aynı karede, arka planda ve yukarıda durduğunu; mekân ve sınıf dersinde (3.5) varlıklı ailenin babasının, çalışanlarının «çizgiyi aşmamasını» beğendiğini. Sürpriz bozma ve okuma etiği dersinde (0.7) ise bu filmin ortasında seyircinin beklemediği bir dönüş olduğunu ve bu dönüşün dağıtımda bile korunmaya çalışıldığını konuşmuştuk.

Şimdi dağınık duran bu gözlemleri tek bir masada toplayıp bütün filme yöneltiyoruz: bir film, bir toplumsal düzeni, bir sınıf farkını, sözle değil mekânla nasıl kurar? Müfredattaki satır bunu kısaca söyler: iki ev ve merdivenler. Filmin bütün hikâyesi bu iki ev arasında, bir yukarı ile bir aşağı arasında, bir pencereden görülen ile bir pencereden görülmeyen arasında geçer.

Bu filmi seçmemizin bir nedeni, bir önceki dosyayla kurulan bağdır. Ay Işığı'nda bir yoksulluk, bir çocuğun yüzüne yakından bakılarak, bir iç dünyanın içinden anlatılıyordu. Parazit'te yoksulluk ile zenginlik, bir yüzden çok bir mimariyle, katlarla, pencerelerle ve basamaklarla anlatılır. İki film birlikte, bir sınıf deneyiminin sinemada iki ayrı yoldan kurulabildiğini gösterir: biri yakın, biri uzak; biri yüzle, öbürü mekânla.

Bir başka neden, filmin sınırları aşmasıdır. Parazit, Cannes'da Altın Palmiye'yi kazanan ilk Kore filmi oldu; birkaç ay sonra da Hollywood'un en büyük ödülünü İngilizce dışında bir dilde konuşan ilk yapım olarak kazandı. Akad ve Wong dosyalarında, bir yapıta doğduğu topraklardan ve uzaktan bakanların başka sorular sorduğunu gördük. Parazit, Kore'ye özgü bir dünyayı anlatırken dünyanın her yerinde aynı yoğunlukla karşılanmış bir filmdir; bu da bir okura, bir sınıf hikâyesinin ne kadarının yerel, ne kadarının evrensel olduğunu sorma fırsatı verir.

Bağlam

Yönetmen, 2000'lerin başından beri Kore sinemasının uluslararası alanda en çok tanınan yönetmenlerinden biridir. Parazit'ten önce Kore'de ve Kore dışında, farklı türlerde filmler yaptı: bir seri katil soruşturması, bir canavar filmi, bir kıyamet sonrası tren filmi, bir yaratık ve onu seven bir kız çocuğu üzerine bir film. Bu filmlerin çoğu, bir tür kalıbını kullanarak bir toplumsal soruyu, sınıfı, devleti, şirketleri, sorar. Parazit de bu çizgide durur: bir kara komedi ve bir gerilim olarak başlayan, ama bir sınıf düzenini konu alan bir filmdir.

Filmin fikri 2013'e, Bong'un bir başka filmi üzerinde çalıştığı döneme uzanır. Bir tiyatro oyuncusu arkadaşının yüreklendirmesiyle bir oyun yazmayı düşündü ve kendi gençliğinden bir deneyimi, yirmili yaşlarının başında Seul'de varlıklı bir ailenin oğluna özel ders vermesini, bir sahne eserine dönüştürmeye karar verdi. Bong'un aktardığına göre, her hafta o evin içine girdiğinde yabancı insanların özel hayatlarına sızıyormuş gibi hissetmiş ve bütün arkadaşlarını o eve birer birer sokmanın ne kadar eğlenceli olacağını düşünmüştü.

Bu kişisel deneyim, bir okur için bir uyarı da taşır. Bağlam dersinde (1.6) bir filmi yaratıcısının hayatıyla açıklamanın sınırlarını konuşmuştuk. Bong'un özel ders anısı, filmin başlangıç noktasıdır; ama film, bu anıyı bir otobiyografi olarak değil, bir türün, kara komedinin ve gerilimin, kalıpları içinde, abartılmış ve stilize bir dünyada yeniden kurar.

Filmin sinema içindeki bağlamı da önemlidir. Bong, filmin, bir ailenin istikrarının evdeki bir yardımcı biçiminde gelen bir yabancı tarafından tehdit edildiği 1960 tarihli bir Kore filminden, Kim Ki-young'un Hizmetçi'sinden etkilendiğini söyledi; zengin karakterin evinin tasarımında ise Kurosawa'nın 1963 tarihli Cennet ve Cehennem'indeki evi önemli bir görsel esin kaynağı olarak andı. Kurosawa'nın filminde zengin bir adamın evi, şehrin üstünde bir tepede durur ve aşağıdaki yoksul mahallelerden görülür. Parazit'in iki evi, bu yukarı ile aşağı düzenini kendi biçiminde yeniden kurar.

Filmin adı da bir bağlam taşır. Bong, «parazit» adının iki anlamlı olduğunu söyler: ilk bakışta, varlıklı bir evin içine sızan yoksul aileyi anlatıyor gibi görünür; ama tersinden bakıldığında, bulaşık yıkayamayan, kendi arabasını kullanamayan ve yoksul ailenin emeğiyle yaşayan varlıklı aile de bir anlamda bir parazittir. Bu çift anlam, filmi izlerken bir soru olarak taşınmaya değer: kim kimin üzerinde yaşıyor?

Yapım

Filmi Bong Joon-ho yönetti ve senaryoyu Han Jin-won'la birlikte yazdı. Başrollerde Song Kang-ho, Lee Sun-kyun, Cho Yeo-jeong, Choi Woo-shik, Park So-dam, Jang Hye-jin, Park Myung-hoon ve Lee Jung-eun oynar. Görüntü yönetmeni Hong Kyung-pyo, kurgucu Yang Jin-mo, müzik Jung Jae-il'dir. Çekimler Mayıs ile Eylül 2018 arasında Seul ve Jeonju çevresinde yapıldı.

Filmin en önemli yapım kararı, iki evdir. Varlıklı Park ailesinin evi, gerçek bir ev değil, film için özel olarak kurulmuş bir settir. Zemin katı ve bahçesi boş bir açık arazide, bodrum katı ve birinci katı ise stüdyoda kuruldu; içeriden dışarıya doğru çekilen planlarda bahçenin ötesindeki her şey sonradan bilgisayarla eklendi. Bong, evin temel planını senaryo yazımı sırasında kendisi tasarladı.

Yapım tasarımcısı Lee Ha-jun'un anlattıklarına göre, filmin içindeki kurmaca mimarın bu evi nasıl tasarlayacağı düşünülerek her oda kuruldu; örneğin oturma odası, bahçeyi seyretmek için tek bir geniş pencereyle ve sade oturma yerleriyle tasarlandı. Lee, bir mimar ile bir yapım tasarımcısı arasındaki farkı da vurgular: mimarlar mekânları içinde yaşayacak insanlar için tasarlar, yapım tasarımcıları ise önce oyuncuların hareketini ve kamera açılarını düşünür. Dekor ve mekân dersinde (3.2) bir mekânın anlatıya katıldığını görmüştün; bu evde mekân, bir kameranın ve bir hikâyenin ihtiyaçlarına göre ölçülüp biçilmiştir.

Işık da bu tasarımın bir parçasıdır. Lee'nin anlattığına göre açık arazide set kurulacak yer seçilirken güneşin yönü belirleyici oldu; pencerelerin konumu ve büyüklüğü, istenen saatlerde güneşin nereden geleceğine göre belirlendi. Görüntü yönetmeni Hong Kyung-pyo, evin içinde dolaylı bir aydınlatma ve tungsten lambaların sıcaklığını istedi. Bu, ışığın da bir sınıf işareti olabileceğini düşündürür: varlıklı evin ışığı özenle hesaplanmış, güneşi ve sıcak lambaları kucaklayan bir ışıktır.

Yoksul Kim ailesinin yarı bodrum evi ve sokağı da stüdyoda kuruldu; bunun bir nedeni, filmin bu evle ilgili bazı sahnelerinin bir gerçek mekânda çekilemeyecek olmasıydı. Lee, setin ayrıntıları için Kore'de yıkılmayı bekleyen terk edilmiş köyleri ve kasabaları fotoğrafladı, sokaktaki komşular için hikâyeler uydurdu ve onların izlerini sokağa yerleştirdi. Böylece iki ev de, birbirine zıt iki dünya olarak, aynı titizlikle kuruldu.

Kurgu da bir yapım kararıdır. Kurgucu Yang Jin-mo'ya göre Bong, filmi alışılmış yedek çekimler olmadan, yani her sahneyi birçok açıdan çekip kurguda seçme imkânı bırakmadan çekti. Bu, filmin planlarının önceden çok kesin biçimde tasarlandığı anlamına gelir. Ortalama plan süresini hesaplarken (10.3) her kesmeyi bir karar saymıştık; burada o kararların hepsi kamera çalışmaya başlamadan önce alınmıştır.

Oyunculuk da bu filmde bir yapım kararıdır. Song Kang-ho, Bong'un önceki filmlerinin birçoğunda başrol oynamış, Kore sinemasının en tanınmış yüzlerinden biridir; seyirci onu bu filmde bir aile babası olarak, sıradan, güler yüzlü ve biraz çaresiz bir adam olarak görür. Oyuncu kadrosunun bir yanı yoksul aileyi, öbür yanı varlıklı aileyi oynar; iki aile, birbirine aynalanan dörder kişiden oluşur: bir baba, bir anne, bir oğul ve bir kız. Bu aynalama, iki evin aynalamasının insan düzeyindeki karşılığıdır. İzlerken iki ailenin aynı konumdaki üyelerini, örneğin iki babayı ya da iki anneyi, yan yana düşün: beden duruşları, ses tonları, evin içinde kapladıkları yer nasıl farklılaşıyor?

Hangi kopya

Filmin elimizde iki hâli var: renkli olanı ve sonradan hazırlanan gri tonlu olanı. Film renkli olarak yapıldı ve gösterime renkli girdi; ama Bong, Cannes'daki ilk gösterimden önce bir siyah-beyaz sürüm de hazırladı. Bu sürüm Ocak 2020'de Rotterdam Film Festivali'nde gösterildi ve bazı ülkelerde sınırlı olarak gösterime girdi.

İlk seferde renkli hâliyle izle; ödülleri alan ve yazılanların çoğunun dayandığı hâl budur. Siyah-beyaz sürüm ise, Fury Road dosyasında önerdiğimiz gibi, bir karşılaştırma alıştırması olarak saklanabilir. Bu filmde renk, iki evin farkını kuran araçlardan biridir; onu kaldırdığında farkın ne kadarının ışıkla, ne kadarının renkle kurulduğunu görürsün.

Görüntü oranı bu dosyada ayrıca önemlidir. Film geniş bir oranda çekilmiştir ve varlıklı evin odaları bu oran için genişlik ve derinlik kazanacak biçimde tasarlanmıştır. Kırpılmış bir aktarım, bu odaların genişliğini ve iki karakter arasındaki mesafeyi bozar. Filmi özgün oranında ve olabildiğince büyük bir ekranda izle.

Dil ve altyazı da dikkat ister. Film Korecedir. İngilizce altyazıları, Kore'de yaşayan Amerikalı Darcy Paquet, Bong'la birlikte çalışarak yazdı; bazı yerel göndermeleri yabancı seyircinin hemen anlayacağı karşılıklarla değiştirdi. Türkçe bir altyazıyla izlerken, altyazının da bir çeviri kararları dizisi olduğunu, bazı yerel ayrıntıların bir başka dile geçerken değiştiğini aklında tut.

Kopyayla ilgili üç notu deftere geçir: sürümün renkli mi gri tonlu mu olduğunu, görüntünün kırpılıp kırpılmadığını ve altyazının dilini. Bu dosyanın mekân soruları, büyük ölçüde ikinci bilgiye bağlı olacak.

İzlerken üç soru

Jenkins'in filminde bir çehrenin, bir tonun ve bir devamlılığın peşindeydik. Bu dosyanın soruları bir yöne, bir pencereye ve bir ışığa bakıyor. Filmi bir kez, kesintisiz izle; özellikle filmin ortasındaki dönüşe hazırlıksız varmaya çalış. Jenerik başladığında her soru için aklında kalan bir anı adıyla not et.

Karakterler ne zaman yukarı, ne zaman aşağı hareket ediyor? Bir merdiven, bir yokuş, bir basamak: film boyunca yukarı çıkmak ve aşağı inmek kime, ne zaman düşüyor? Bir karakterin yukarıda ya da aşağıda durması, onun o andaki konumunu nasıl anlatıyor?
Her evin penceresinden ne görülüyor? Varlıklı evin geniş penceresi bahçeye açılır; yoksul evin penceresi ise sokağa, yukarıya doğru bakar. Bu iki pencereden görülenler, iki ailenin dünyaya nasıl baktığını nasıl kuruyor?
İki evde ışık nereden geliyor? Varlıklı evde güneş ve sıcak lambalar, yoksul evde sokaktan sızan bir ışık mı? Yüzler iki evde aynı aydınlıkta mı görünüyor, yoksa bir ev yüzleri öbüründen daha cömert bir ışıkla mı gösteriyor?

Üçüncü soru, bu akademinin ten ve ışık sorusunun bu filmdeki biçimidir. Bu filmde soru bir ten renginden çok bir ışığın paylaşımıyla ilgilidir: aynı insanlar, iki ayrı evde, iki ayrı ışıkta görünür. Ten dersinde (5.4) bir ışığın bazı yüzleri ötekilerden daha kolay gösterdiğini konuşmuştuk; burada soru şudur: bir ev, içindeki insanlara ne kadar ışık veriyor? Kim gün ışığında, kim yarı karanlıkta yaşıyor? İzlerken, aynı karakterin yüzünün varlıklı evde ve yoksul evde nasıl göründüğünü karşılaştır.

Bir son uyarı. Bu film, ilk yarısında bir kara komedi gibi akar ve seyirciyi güldürür; sonra yön değiştirir. Okuma etiği dersinde bu dönüşün korunmaya çalışıldığını konuşmuştuk; sen de bu dosyanın sonraki bölümlerini okumadan, filmi önce kendi başına izle. İlk izlemede güldüğün anları ve güldüğün için sonradan rahatsız olduğun anları ayrı ayrı not et; bu iki liste, filmin ton değişimini okumak için en değerli malzemen olacak.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Film bittiğinde Parazit'in yapı bölümüne, F95-D2'ye geç. O bölüm iki ailenin hikâyesini aşama aşama izleyecek, filmin ortasındaki dönüşün yapıyı nasıl ikiye böldüğünü, bir kara komediden bir gerilime geçişin nasıl kurulduğunu ve seyircinin neyi ne zaman öğrendiğini adım adım çözecek.