Ay Işığı — Yapı

Sürpriz uyarısı

Bu sayfa Chiron'un hayatının üç bölümünü baştan sona anlatır: çocukken kime sığındığını, gençliğinde bir sahilde ve bir okul bahçesinde neler yaşadığını, yetişkinliğinde kimin onu aradığını ve filmin hangi hatırayla kapandığını. Film bilgisini çok az sözle ve büyük atlamalarla verir; o atlamaların arasında ne olduğunu kendin fark etmek, ilk izlemenin en değerli yanıdır. İzlemediysen burada dur. İzlediysen, üç yüzü tek bir insana bağlayan ipuçlarına dair ilk izlemede düştüğün notları aç.

Akış

Film, adlarını Chiron'un üç lakabından alan üç bölüme ayrılır: «Little», «Chiron» ve «Black». Her bölüm, birkaç gün süren bir dizi olayı anlatır ve bölümler arasında yıllar geçer. Aşağıda her bölümü kendi içinde parçalara ayırarak izleyeceğiz.

I. Little — sığınak. Miami'nin kuzeyindeki yoksul bir semtte, kokain türevinin sokakları kasıp kavurduğu yıllarda, Afro-Kübalı bir uyuşturucu satıcısı olan Juan, zorbalardan kaçıp terk edilmiş bir evde saklanan içine kapanık bir çocuğu bulur: «Little» lakaplı Chiron. Juan çocuğu bir gece kendi evinde, sevgilisi Teresa'yla birlikte ağırlar, sonra annesi Paula'ya geri götürür. Chiron, Juan'la vakit geçirmeye devam eder; Juan ona hayatın temel şeylerini öğretmeye başlar.

I. Little — anne. Bir gece Juan, Paula'yı müşterilerinden biriyle birlikte uyuşturucu kullanırken görür. Juan onu oğlunu ihmal etmekle suçlar; Paula ise uyuşturucuyu ona satanın Juan olduğunu hatırlatır. Chiron'un yetiştirilişi üzerine tartışırlar; Paula, Juan'a, oğlunun akranlarından neden eziyet gördüğünü ona açıklamaya hazır olup olmadığını sorar ve Chiron'un eşcinselliğine üstü kapalı biçimde değinir. Eve döner ve öfkesini oğlundan çıkarır.

I. Little — sorular. Ertesi gün Chiron, Juan ve Teresa'ya annesinden nefret ettiğini söyler ve kendisine söylenen aşağılayıcı bir sözcüğün ne demek olduğunu sorar. Juan, bunun eşcinsel insanları kötü hissettirmek için kullanılan bir söz olduğunu, eşcinsel olmanın yanlış bir yanı olmadığını ve başkalarının onunla alay etmesine izin vermemesi gerektiğini söyler. Chiron sonra Juan'a uyuşturucu satıp satmadığını ve annesinin uyuşturucu kullanıp kullanmadığını sorar. Juan pişmanlıkla iki soruya da evet der. Chiron çıkıp gider; Juan başını önüne eğer.

II. Chiron — sahil. Chiron artık bir gençtir. Okulda Terrel adlı bir zorbadan kaçmaya çalışır ve Juan'ın ölümünden sonra yalnız yaşayan Teresa'yla vakit geçirir. Bağımlılığı derinleşen Paula, Chiron'un Teresa'dan aldığı parayı zorla elinden alır. Çocukluk arkadaşı Kevin, okulun merdiven boşluğunda bir kızla birlikte olduğu için ceza aldığını anlatır; Chiron sonra Kevin'i ve o kızı düşünde görür, irkilerek uyanır. Bir gece Kevin, Chiron'u evinin yakınındaki sahilde bulur. Birlikte içerler, hayallerinden ve Kevin'in Chiron'a taktığı lakaptan, «Black»ten söz ederler. Öpüşürler ve ilk kez birbirlerine yakınlaşırlar.

II. Chiron — okul bahçesi. Ertesi gün Terrel, Kevin'i bir zorbalık ritüeline katılmaya kışkırtır. Kevin istemeye istemeye Chiron'a, Chiron ayakta duramayacak hâle gelene kadar vurur; sonra Terrel ve öbür çocukların Chiron'a saldırmasını izler. Okul müdürü saldırganların adını vermesi için Chiron'a ısrar eder; Chiron bunun hiçbir şeyi çözmeyeceğini söyleyerek reddeder. Ertesi gün öfkeli Chiron sınıfa girer ve bir sandalyeyi Terrel'in kafasında parçalar. Tutuklanır ve Kevin'in gözü önünde bir polis arabasıyla okuldan götürülür.

III. Black — anne. Yıllar sonra, artık «Black» diye anılan yetişkin Chiron, Atlanta'da uyuşturucu satmaktadır ve çevresinde heybetli bir figürdür. Paula, kaldığı bağımlılık tedavi merkezinden sık sık arar ve onu ziyarete çağırır. Bir sabah Kevin beklenmedik biçimde telefon eder ve Miami'ye gelirse kendisini görmesini söyler. Chiron, Paula'yı ziyaret eder ve onu kendisini ihmal etmekle yüzleştirir. Paula, oğlunun en çok ihtiyaç duyduğu zaman onu sevemediği için özür diler ve oğlu onu sevmese de kendisinin onu sevdiğini söyler. İkisi gözyaşları içinde barışır.

III. Black — lokanta. Chiron, Kevin'in aşçılık yaptığı Miami'deki lokantaya gider. Kevin ona yemek yapar; Chiron, hayatına ve görünüşe göre ne kadar değiştiğine dair sorulara yanıt vermez. Kevin, eski bir sevgilisinden bir oğlu olduğunu ve hapisten çıktıktan sonra babalığın onu doyurduğunu anlatır. Chiron uyuşturucu sattığını açıklar ve bu Kevin'i hayal kırıklığına uğratır. Chiron, Kevin'e onu neden aradığını sorar. Kevin, müzik kutusunda Barbara Lewis'in «Hello Stranger» şarkısını çalar; ona Chiron'u düşündüren şarkıdır.

III. Black — oda. İkisi Kevin'in evine gider. Kevin, hayatı umduğu gibi gitmese de mutlu olduğunu söyler; Chiron ise yıllar önceki karşılaşmalarından beri kimseyle yakınlaşmadığını itiraf eder. Kevin onu teselli ederken Chiron, kendisini çocukken, «Little» iken, ay ışığında bir sahilde dururken hatırlar.

Sekiz parçayı bir tabloya koymak, üç bölümün nasıl bir aynalama kurduğunu gösterir:

Dördüncü sütun filmin eksenidir: aynı insan üç adla anılır ve her ad, bir başkasının ona verdiği bir addır. «Little», çocukluğunun küçüklüğünü ve kırılganlığını; «Chiron», kendi adını; «Black», bir arkadaşın, Kevin'in, ona taktığı bir lakabı taşır. Altıncı sütun ise bölümlerin bir aynalama kurduğunu gösterir: üç bölümün her birinde Chiron annesiyle bir karşılaşma yaşar ve son iki bölümde Kevin'le. İlk bölümdeki öfke, son bölümde bir özre; ikinci bölümdeki ihanet, son bölümde bir şarkıya ve bir itirafa dönüşür.

Öykü ve olay örgüsü

Öykünün en önemli olaylarının bir kısmı ekranda hiç görünmez. Juan'ın ölümü, Chiron'un hapse girişi, bir gençten heybetli bir yetişkine dönüşmesi, Atlanta'ya gidişi, Kevin'in hapsi: bunların hiçbiri gösterilmez. Olay örgüsü bu olayları bölümlerin arasındaki boşluklara bırakır ve seyirci onları yalnızca sonuçlarından öğrenir. İkinci bölüm, Teresa'nın «Juan'ın ölümünden sonra» yalnız yaşadığını göstererek başlar; üçüncü bölüm, Chiron'un artık başka bir bedende, başka bir adla, başka bir şehirde yaşadığını göstererek.

Bu seçim, elips dersinde (7.8) konuştuğumuz aracın bir filmin bütün yapısına yayılmış hâlidir. Bir elips çoğu zaman bir sahnenin içinde birkaç dakikayı ya da saati atlar; bu filmde ise iki büyük elips, bir hayatın yıllarını atlar. Ama bu atlamalar bir hızlanma yaratmaz. Tam tersine, film her bölümün içinde yavaş ve dikkatli ilerler; atlanan yıllar, seyircinin hayal gücüne ve Chiron'un değişmiş bedenine bırakılır.

Neden-sonuç zinciri bu boşlukların üzerinden kurulur. Çocuklukta Chiron bir sığınak ve bir gerçek öğrenir: Juan ona hem bir baba gibi davranır hem de annesine uyuşturucu satan adamdır. Gençlikte bir yakınlık ve bir ihanet yaşar: Kevin'le sahildeki gece, ertesi günün saldırısıyla bozulur ve Chiron'un öfkesi onu okuldan bir polis arabasına götürür. Yetişkinlikte, bu iki deneyimin sonuçlarıyla yaşar: Juan'ın işini yapan, sert bir kabuğun içine çekilmiş, kimseyle yakınlaşmayan bir adamdır. Zincirin kritik halkası okul bahçesidir: bir arkadaşın elinden gelen bir yumruk, bir çocuğun yüreğini bir kabuğa kapatır.

Öykünün bir ikinci katmanı da bir döngüdür. Juan, çocuk Chiron'a bir baba figürü olan bir uyuşturucu satıcısıdır; yetişkin Chiron da bir uyuşturucu satıcısıdır. Paula, ilk bölümde oğlunu ihmal eden bağımlı bir annedir; üçüncü bölümde tedavi gören ve özür dileyen bir anne. Film, bir neslin bıraktığı izin bir sonraki neslin hayatında nasıl tekrarlandığını ve nasıl değişebildiğini, iki ayrı yöne giden iki çizgiyle gösterir: biri bir tekrar, öbürü bir onarım.

Zaman

Filmin zamanı üç ayrı «şimdi»den oluşur. Her bölüm, kendi şimdisinde, birkaç günlük bir zamanı yoğun ve yakın bir dikkatle anlatır; bölümler arasında ise yıllar geçer. Bu yapı, McCraney'nin oyunundan önemli bir ayrılıktır: sahnede üç yaş dilimi yan yana ilerliyor, izleyici aynı günün içinde üçünü birden takip ediyordu. Jenkins ise bu üç dönemi ayırıp sıraya dizdi.

Bu sıralama, zamanın bir bedenin değişimiyle ölçülmesini sağlar. Seyirci her bölümün başında, yeni bir oyuncunun yüzünde ve bedeninde, ne kadar zaman geçtiğini ve neyin değiştiğini okumak zorundadır. Bir takvim yoktur; zamanı, bir yüzün ve bir bedenin değişimi anlatır. İlk bölümde ince, kırılgan bir çocuk; ikinci bölümde kemikli, kendini savunamayan bir genç; üçüncü bölümde iri yapılı, çevresinde heybetli bir figür olarak anılan bir adam. Yüzün kadrajda bir arazi gibi incelenebildiğini yüz dersinden (4.4) biliyorsun; bu filmde zaman, bir yüzden öbürüne geçişte okunur.

Zamanın bir öbür katmanı da hatıradır. İkinci bölümde Chiron, Kevin'i ve bir kızı düşünde görür; üçüncü bölümün sonunda kendisini çocukken bir sahilde hatırlar. Bu iki an, filmin düz akan zamanının içine öznel zamanlar sokar. Son hatıra özellikle önemlidir: film, yetişkin bir adamın bir odasında değil, bir çocuğun ay ışığındaki görüntüsünde biter. Filmin son zamanı, geçmiştir.

Renk de bu zaman düzeninin bir parçasıdır. İzlemeden önceki bölümde söz ettiğimiz üç renk düzeni, üç ayrı üreticinin film şeridini andıran üç ayrı ton, burada bir takvim işi görür. Bu, bir zamanın renkle de işaretlenmesi demektir: bir bölümden öbürüne geçerken yalnızca oyuncu değil, görüntünün dokusu ve tonu da değişir. Seyirci bunu bilinçli olarak fark etmeyebilir, ama bir dönemin bitip öbürünün başladığını bir renk farkı olarak da hisseder.

Bilgi ve bakış açısı

Film bilgiyi neredeyse bütünüyle Chiron'un deneyimiyle sınırlar. Seyirci Chiron'un bulunmadığı birkaç sahneye, örneğin Juan ile Paula'nın tartışmasına gider, ama filmin büyük bölümü onun yanında, onun bildikleriyle ilerler. Chiron'un iç dünyası ise az açılır: Chiron az konuşur, sorulara çoğu zaman yanıt vermez, duygularını yüzüyle ve bedeniyle taşır. Lokanta sahnesinde Kevin'in sorularına yanıt vermemesi, bu az konuşan karakterin bir yetişkin olarak da değişmediğini gösterir.

Bu yüzden seyirci bilginin büyük bölümünü bir yüzden çıkarmak zorundadır. Bir karakterin ne düşündüğünü söyleyen bir iç ses, bir anlatıcı ya da bir açıklama yoktur. Bunun yerine film, kamerayı bir yüze yaklaştırır ve onun üzerinde uzun süre kalır. Derinin ve aydınlığın sorusu burada bilginin sorusuyla birleşir: bir yüz ne kadar ayrıntıyla görülürse, seyirci o kadar çok şey okuyabilir. Laxton'ın kamerasının ve renk düzenlemesinin tenin ayrıntısını koruma kararı, bu filmde bir estetik tercih olduğu kadar bir anlatı tercihidir de.

Bilginin bir başka kanalı müziktir. Lokantada Kevin'in çaldığı «Hello Stranger» şarkısı, Kevin'in söyleyemediğini söyler: o şarkı ona Chiron'u düşündürmüştür. Hazır şarkı dersinde (8.6) bir filmin içinde çalan tanıdık bir şarkının bir sahneye nasıl bir anlam kattığını görmüştün; burada şarkı, iki adamın yıllardır konuşmadığı bir şeyi, onların yerine konuşur. Söz azdır; ama bir şarkı, bir itirafın öncüsüdür.

Filmin bilgi düzeninin en ince yanı, seyircinin Chiron'un iç dünyasına en çok yaklaştığı anların, onun en az konuştuğu anlar olmasıdır. Sahildeki gece, lokantadaki suskunluk ve son hatıra: bu anlarda söz çok azdır, ama yüz, ışık ve ses bir iç dünyayı görünür kılar. Film, bir karakteri anlatmak için sözü değil, bakışı ve ışığı seçer.

Yapının işi

Yapının ilk işi bir kimliği üç parçaya bölmek ve sonra o parçaları birleştirmektir. Üç lakap, üç beden, üç ton ve üç ayrı «şu an», bir ömrü üç ayrı resme böler. Seyirci bu görüntüleri birbirine bağlamak zorundadır ve bağlantıyı kuran şey, bir bakışın, bir sessizliğin ve bir yaranın sürekliliğidir. Son sahnedeki hatıra, bu üç parçayı birbirine bağlar: yetişkin «Black», kendini çocuk «Little» olarak hatırlar.

Yapının ikinci işi bir aynalama kurmaktır. Annesiyle üç karşılaşma, bir öfkeden bir özre uzanır; Kevin'le iki karşılaşma, bir yakınlıktan bir ihanete, sonra bir şarkıya ve bir itirafa uzanır. Bölümler birbirinin yankısıdır: sahildeki gece ile son hatıradaki sahil; Juan'ın bir çocuğa verdiği öğüt ile yetişkin Chiron'un Juan'ın işini yapması. Bu yankılar, bir hayatın olaylarının birbirine nasıl bağlandığını, bir yaranın ve bir şefkatin yıllar boyunca nasıl taşındığını gösterir.

Yapının üçüncü işi bir hikâyenin sonunu açık bırakmaktır. Film bir çözümle değil, bir hatırayla biter. Kevin, Chiron'u teselli eder; ama film, bu tesellinin bir başlangıç mı, bir an mı olduğunu söylemez. Son görüntü bir geleceğe değil, bir geçmişe, ay ışığındaki bir çocuğa bakar. Bu kapanış, yapıyı bir döngüye çevirir: film bir çocukla başlar ve bir çocukla biter.

Ten ve ışık bu yapının da merkezindedir. Üç bölümün üç renk düzeni, aynı tenin üç ayrı görüntüsünü üretir. Kapanıştaki gece aydınlığı, hem filmin hem McCraney'nin oyununun başlığındaki o maviye geri döner. Tabloya ışık için ayrı bir başlık ekle; her satıra Chiron'un yüzünü aydınlatan kaynağı ve tonu not et. Gündüz mü, gece mi, iç mekân mı, dış mekân mı? Sonraki bölüm, F91-D3, bu soruyu tek tek sahnelerde, sahilde, lokantada ve son hatırada sınayacak.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Üçüncü bölüm, F91-D3, dört ana mercek tutacak: Juan'ın Chiron'u ilk kez bulduğu an, sahildeki gece, lokantadaki suskunluk ve şarkı, ve son hatıradaki ay ışığı. Tenin ışıklanmasının, rengin ve kameranın bir yüze olan uzaklığının bu anlarda bir iç dünyayı nasıl görünür kıldığını sahne düzeyinde sınayacağız.