Mad Max: Fury Road — Yapı

Sürpriz uyarısı

Bu sayfa kovalamacanın bütün güzergâhını çizer: kaleden kimlerin kaçtığını, hangi geçitte kimin ihanet ettiğini, Furiosa'nın aradığı yerin başına neler geldiğini, kimin öldüğünü ve yolculuğun nerede bittiğini. Filmin etkisinin bir kısmı, seyircinin de bu yolun nereye çıktığını bilmemesinden gelir. Filmi görmediysen burada dur. Gördüysen, ilk bölümdeki ikinci soru için, yani kimin nerede olduğunu takip edip edemediğine dair tuttuğun notları aç.

Akış

Film neredeyse kesintisiz bir kovalamacadır, ama bu kovalamaca bir yol boyunca gider ve aynı yoldan geri döner. Hikâyeyi sekiz durağa bölerek izleyeceğiz; ilk dördü bir kaçışın, son dördü bir dönüşün durağıdır.

Kale. Max, Ölümsüz Joe'nun savaşçı oğlanları tarafından yakalanır ve Joe'nun Kale denen kayalık sığınağına götürülür. Her kan grubuna verilebilen bir kana sahip olduğu için, hastalıklı bir savaşçı oğlan olan Nux'a kan vermeye zorlanır; bir kan torbası gibi kullanılır.

Kaçış ve ilk kovalamaca. Joe, yardımcısı İmparator Furiosa'yı zırhlı Savaş Tırı'yla, ürün ve suyu iki müttefikinden, Kurşun Çiftçisi ile İnsan Yiyen'den, benzin ve cephane karşılığında takas etmeye gönderir. Joe beş «karısının» tırın içinde kaçtığını anlayınca bütün ordusuyla peşine düşer ve müttefiklerini de yardıma çağırır. Nux da kovalamacaya katılır; Max, onun aracının önüne bağlıdır. Düşman topraklarına giren ve rakip bir çeteyi püskürten Furiosa, tozla dolu dev bir fırtınanın içine dalar ve peşindekilerin hepsini, Nux dışında, orada kaybeder. Nux tırı havaya uçurmak için kendini feda etmeye kalkar; Max kendini kurtarır ve onu durdurur; Furiosa Nux'un aracını yok eder.

Fırtınadan sonra. Kum fırtınası dindiğinde Max, tırı onaran Furiosa'yı ve onunla birlikte Joe'nun karılarını bulur: Toast, Capable, Cheedo, Dag ve Angharad; son ikisi Joe'dan hamiledir. Max, Furiosa'yla dövüşüp onu alt eder, ama tırın gizli kontak kesicisi yüzünden aracı kaçıramaz. İstemeye istemeye, Furiosa'nın grubunun Joe'nun öfkesinden kaçmasına yardım etmeyi kabul eder. Nux gizlice tıra binip Furiosa'yı öldürmeye çalışır; kadınlar onu alt eder ve tırdan atar. Nux, yetişen Joe'nun ordusuna geri katılır.

Geçit. Furiosa, benzin karşılığında güvenli geçiş için önceden anlaştığı bir motosiklet çetesinin denetimindeki bir kanyondan geçer. Çete, Joe'nun ordusunun yaklaştığını görünce ihanet eder ve Furiosa kaçmak zorunda kalır. Motosikletliler, Joe'yu durdurmak için kanyonun duvarlarını patlatır ve tırı kovalar; Max ile Furiosa onları püskürtür. Joe, devasa tekerlekli bir kamyonla engeli aşar ve tıra yetişir. Nux'u tırı ele geçirmeye gönderir, ama Nux tökezler ve silahını düşürür; Joe ondan tiksinir. Max'e yardım etmeye çalışan Angharad tırdan düşer ve Joe'nun aracı onu ezerek öldürür. Capable, tırda saklanan Nux'u bulur ve onu teselli eder.

Gece ve bataklık. Gece Furiosa ile Max bir bataklıktan geçer ve tır çamura saplanır. Joe'nun güçlerini mayınlarla yavaşlatırlar, ama Kurşun Çiftçisi arazi aracıyla takibi sürdürür. Furiosa ile Max birlikte çalışarak onu kör eder ve aracını durdurur. Capable'ın şefkatinden etkilenen Nux gruba katılır ve tırın yeniden hareket etmesine yardım eder.

Yeşil Yer. Sabah Furiosa, Max'e grubun bir «Yeşil Yer»e kaçtığını söyler: kaçırılıp Kale'ye götürülmeden önce büyüdüğü bereketli topraklar. Bir gözetleme kulesini fark eder ve tepesindeki kadına kendini tanıtır; kadın, Vuvalini denen anaerkil boyunu çağırır. Vuvalini, Furiosa'yı kendilerinden biri olarak tanır, ama ona Yeşil Yer'in önceki gece geçtikleri, artık yaşanmaz hâldeki bataklık olduğunu ve yalnızca yedi Vuvalini'nin kaldığını söyler. Furiosa yıkılır. Grup, karşı tarafta yeni bir yurt bulmak umuduyla uçsuz bucaksız bir tuz düzlüğünü geçmeye karar verir. Max kendi yoluna gider. Kurtaramadığı bir çocuğun hayalini gördükten sonra gruba yetişir ve onları Kale'ye dönmeye ikna eder: tuz düzlüğünün ötesinde ne olduğunu bilmiyorlardır, ama artık savunmasız kalan Kale'de bol su ve ürün olduğunu bilirler.

Dönüş savaşı. Joe onların yolunu keser; çıkan çarpışmada beş Vuvalini ölür, Toast esir düşer ve Furiosa ağır yaralanır. Kanyona yaklaşırken Joe tırın önüne geçer. Max, Joe'nun oğlu ve kolu Rictus'la dövüşürken Furiosa, Toast'u kurtarmak için Joe'nun aracına geçer; Toast'un Joe'nun dikkatini dağıtması Furiosa'nın Joe'yu öldürmesine imkân verir. Grubun geri kalanı Joe'nun aracıyla Kale'ye dönerken Nux, tırı kanyonda devirerek arkalarındaki yolu kapatır ve kendini feda eder; Rictus da bu kazada ölür. Max kendi kanını Furiosa'ya verir ve onun hayatını kurtarır.

Kale'ye dönüş. Kale'de halk, Joe'nun ölümünü öğrenince sevinir. Max'in yol arkadaşları Joe'nun kayalık sarayına yükseltilirken, Max ile Furiosa birbirlerine bir bakış atar; sonra Max kalabalığın içinde kaybolur.

Sekiz durağı bir tabloya koymak, bir kovalamacanın nasıl bir yapı taşıdığını gösterir:

Üçüncü sütun filmin eksenidir: bir gidiş, bir dönüm noktası ve bir dönüş. Film aynı kanyondan iki kez geçer, aynı Kale'de başlar ve biter. Dördüncü sütun ise hedefin nasıl değiştiğini gösterir: gizli bir kaçış, var olduğuna inanılan bir yurda yöneliş, o yurdun yitirildiğini öğrenme ve sonunda kaçılan yerin kendisini bir yurda çevirme kararı. Hikâyenin dönüm noktası bir savaş değil, bir öğreniştir.

Öykü ve olay örgüsü

Öykü filmden önce başlar ve olay örgüsü onun çoğunu yalnızca ima eder. Kıyametin kendisi, Max'in geçmişi, Furiosa'nın çocukken kaçırılışı, Joe'nun karılarını nasıl elde ettiği: bunların hiçbiri gösterilmez. Film bir sohbetle değil, bir yakalanmayla başlar ve dünyasını bize bir açıklamayla değil, bir eylemler zinciriyle öğretir. Max'in bir kan torbası olarak kullanılması, Joe'nun dünyasında insanların bir kaynak olarak görüldüğünü, bir sözle değil, bir görüntüyle bildirir.

Olay örgüsünün ilginç bir özelliği, kahramanının hikâyenin itici gücü olmamasıdır. Max, filmin adını taşır ama kaçışı başlatan o değildir. Kaçışı Furiosa planlar ve uygular; Max ise başta bir tutsak, sonra bir rakip, sonra gönülsüz bir ortaktır. Yapı bölümü olarak bakıldığında, Max'in en önemli kararı tek bir andır: Yeşil Yer'in yitirildiği öğrenildikten sonra grubu Kale'ye dönmeye ikna etmesi. Olay örgüsünün yönünü değiştiren bu karar, filmin geri kalanında Max'in yaptığı hemen her şeyden daha önemlidir.

Neden-sonuç zinciri, bir kovalamacanın doğal mantığıyla ilerler: kaçış bir takibi, takip bir çatışmayı, çatışma bir kayıp ya da bir kaçışı doğurur. Ama zincirin içinde ikinci bir zincir, bir dönüşüm zinciri de vardır ve onu Nux taşır. Nux başta Max'in kanını alan, Furiosa'yı öldürmeye çalışan bir düşmandır; Joe'nun önünde tökezlediğinde reddedilir; Capable'ın şefkatiyle gruba katılır; sonunda grubun dönüşü için kendini feda eder. Nux'un yolu, filmin öbür bütün karakterlerinin yolundan daha uzundur.

Öykünün bir simetrisi de vardır ve bu simetri kanla kurulur. Film, Max'in kanının zorla Nux'a aktarılmasıyla açılır: bir insan, bir başkası için bir kaynak olarak kullanılır. Film, Max'in kendi kanını gönüllü olarak Furiosa'ya vermesiyle kapanır: bu kez kan bir armağandır. Aynı eylem, filmin başında bir sömürü, sonunda bir dayanışma olarak tekrar edilir. Olay örgüsü, bir döngüyü tamamlarken anlamını tersine çevirir.

Yapıdaki tekrarın bir başka biçimi kanyondur. Grup gidişte bu dar geçitten bir anlaşmayla geçer ve o anlaşma bir ihanetle bozulur; motosikletliler kanyonun duvarlarını patlatarak yolu kapatmaya çalışır. Dönüşte aynı kanyon bir kez daha belirir ve bu kez yolu kapatan, Nux'un devrilen tırıdır. Aynı mekân iki kez bir engel kurar: ilkinde grubun önünü kesmek için, ikincisinde grubun arkasını korumak için. Bu tekrar, filmin okunurluğuna da yardım eder: seyirci kanyonu bir kez gördüğü için, ikinci geçişte nerede olduğunu hemen bilir. Ortalama plan süresini hesaplamayı (10.3) burada iş başında dene: iki kanyon geçişinin plan sayılarını ve plan sürelerini karşılaştırmak, filmin aynı mekânı iki farklı ritimle nasıl kurduğunu gösterecek bir alıştırmadır.

Zaman

Filmin zamanı neredeyse kesintisizdir. Hikâye birkaç günü kapsar ve olaylar arasında büyük zaman atlamaları yoktur; geriye dönüş de neredeyse hiç kullanılmaz. Max'in hayalleri, kurtaramadığı insanların kısa, parçalı görüntüleri olarak araya girer; ama bunlar bir geçmişi anlatmaz, yalnızca bir yükü hissettirir. Filmin ana zamanı, bir yolun ve onun dönüşünün zamanıdır.

Bu kesintisizlik içinde gün ve gece bir ritim kurar. Kovalamacanın büyük bölümü gündüz, çölün sert güneşinde geçer; fırtına bu gündüzü bir karanlığa ve bir kaosa çevirir; bataklık sahnesi ise bir gecedir. Yeşil Yer'in yitirildiği öğrenildiğinde sabahtır. İlk bölümde ten ve ışık üzerine sorduğun soru burada bir zaman sorusuna da dönüşür: aynı yüzler gündüzün güneşinde, fırtınanın tozunda ve gecenin karanlığında nasıl görünüyor? Film bu üç ışığın her birini bir anlatı evresine bağlar.

Ritim dersinde (7.6) bu filmin kısa planlarının arasında daha uzun ve ağır bir an olduğunu görmüştük: Furiosa'nın yeşil toprakların artık olmadığını öğrendiği anda kumullara yürüyüp dizlerinin üstüne çöktüğü an. Yapı açısından bu an tam olarak dönüm noktasındadır. Film, bütün hızını tek bir yerde durdurur ve o durma, hikâyenin yönünün değiştiği yerdir. Bir kovalamaca filminin en önemli anı, bir hareketsizliktir.

Bilgi ve bakış açısı

Film bilgiyi büyük ölçüde Max'in deneyimiyle dağıtır, ama ona bağlı kalmaz. Seyirci Max'le birlikte yakalanır, onunla birlikte kovalamacanın içine düşer ve Joe'nun karılarını, fırtına dindikten sonra, onunla birlikte görür. Bu noktaya kadar seyirci, Furiosa'nın neden kaçtığını, tırda kimlerin olduğunu Max'ten fazla bilmez. Film, kahramanının bilgisizliğini seyirciyle paylaşarak bir bilmeceyi değil, bir yönelimi kurar: ikisi de yavaş yavaş bu dünyanın kurallarını öğrenir.

Ama film, Max'in bulunmadığı sahnelere de gider. Joe'nun karılarının kaçtığını anlaması, Kale'deki öfkesi, Nux'un Joe'nun önünde tökezlemesi, Capable'ın Nux'u teselli etmesi: bunlar Max'in görmediği, ama seyircinin gördüğü anlardır. Bu genişleme özellikle Nux'un dönüşümünü mümkün kılar; seyirci, Max'in bilmediği bir değişimin tanığı olur ve Nux'un gruba katılışı bu yüzden bir sürpriz değil, hazırlanmış bir sonuçtur.

Filmin bilgi dağılımının en önemli anı, Yeşil Yer'in yitirildiğinin öğrenilmesidir. Bu bilgi Furiosa'ya, Max'e ve seyirciye aynı anda gelir; ama film bir ipucunu önceden vermiştir: grup bir gece önce bir bataklıktan geçmiştir. Seyirci geriye dönük olarak, o karanlık bataklığın Furiosa'nın aradığı yer olduğunu öğrenir. Bilgi, bir sürpriz olarak değil, geriye dönük bir yeniden okumanın daveti olarak gelir. Ve bu bilgi, az sözle verilir: diyalog bir kez söyler, gerisini Furiosa'nın bedeni, kumullara yürüyüşü anlatır.

Yapının işi

Yapının ilk işi bir kovalamacayı bir yolculuğa çevirmektir. Kovalamaca, doğası gereği bir kaçış ve bir takipten ibarettir; bir yönü vardır ama bir anlamı yoktur. Film bu kovalamacaya bir hedef, Yeşil Yer, ve sonra bu hedefin yitirilmesiyle bir dönüm noktası verir. Gidiş ile dönüş arasındaki fark, kaçıştan bir kararın doğmasıdır: kaçılan yer, ele geçirilecek bir yere dönüşür.

Yapının ikinci işi, bir türün kahramanını yerinden etmektir. Mad Max serisinin önceki filmleri, yalnız bir erkek kahramanın etrafında kuruluydu. Bu filmde olay örgüsünün itici gücü Furiosa ve kaçırdığı kadınlardır; Max ise bir yardımcı, bir tanık ve sonunda kalabalıkta kaybolan bir figürdür. Filmin son görüntüsü, kadınların yükseltildiği bir platform ile kalabalığın içinde kaybolan bir adamdır. Yapı, filmin adındaki kahramanı, filmin sonunda görüntünün dışına bırakır.

Yapının üçüncü işi okunurluktur. Bir gidiş ve aynı yoldan bir dönüş, seyircinin coğrafyayı aklında tutmasını kolaylaştırır: aynı kanyon iki kez geçilir, aynı Kale'de başlanıp bitirilir. İlk bölümün ikinci sorusu, kimin nerede olduğunu takip edip edemediğini soruyordu. Yapı düzeyindeki yanıt şudur: film, karmaşık bir harita yerine, bir çizgi üzerinde ileri ve geri giden basit bir rota kurar. Hızlı kurgunun okunur kalmasının bir nedeni, kadrajın merkezi kadar, bu basit rotadır.

Işık ve ten de bu yapının bir parçasıdır. Gidişin büyük bölümü gündüz, sert bir güneşte; dönüm noktasına yaklaşırken bir gece ve bir sabah; dönüş yine gündüz. Yüzler bu üç ışıkta farklı görünür ve bazı yüzler, savaşçı oğlanların beyaza boyanmış yüzleri, her ışıkta aynı soluk maske gibi kalır. Yapı tablosuna bir sütun daha ekle: her durakta Furiosa'nın ve Max'in yüzü ne kadar okunuyor? Sonraki bölüm, F90-D3, bu soruyu kovalamacanın tek tek anlarında, kadrajın merkezi ve kesmelerin hızıyla birlikte sınayacak.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Üçüncü bölüm, F90-D3, Fury Road'un birkaç anına yakından bakacak: Kale'deki açılış ve kan torbası, kum fırtınasına dalış, bataklıktaki gece ve Furiosa'nın kumullarda dizlerinin üstüne çöktüğü an. Kadrajın merkezinin, kesmelerin hızının ve ışığın bu anlarda okunurluğu nasıl kurduğunu sahne düzeyinde sınayacağız.