Ruhların Kaçışı — Yakın okuma

Sürpriz uyarısı

Burada Chihiro'nun anne babasını son kez nerede gördüğü, ırmak ruhunun kimliği, Yüzsüz ile yüzleşmenin sonu ve tünelden dönüş açıkça konuşuluyor. Filmi bitirmediysen önce bitir; dosyanın ilk bölümü izlemeden önce bilinmesi gerekenleri sürpriz bozmadan veriyor.

Animasyonda yakın okumanın kendine özgü bir kolaylığı ve bir tuzağı var. Kolaylık şu: her kare yapılmış olduğu için, ekrandaki hiçbir ayrıntı bir rastlantı değildir ve her biri bir karar olarak sorulabilir. Tuzak ise şu: bu kadar zengin bir görüntüde her ayrıntıya bir anlam yüklemek kolaylaşır. Aşağıdaki okumalar, gördüğünü gördüğün düzeyde anlatmaya çalışır. Plan sayısı ve kare sayısı verilmedi; onların yerine, kopyanı açan herkesin denetleyebileceği gözlemler konuşuldu: çizginin ne gösterdiği, rengin nereye düştüğü, hareketin hızı ve ses.

Seçilen sahneler

Yapı bölümü filmi Chihiro'nun beş durumuna ayırmıştı. Seçimin ölçüsü birinci bölümün üç sorusu oldu: kuralların öğrenilişi, Chihiro'nun bedeni ve çizilmiş ışık. Aşağıdaki dört sahnenin her biri bu sorulardan en az birini, filmin başka hiçbir yerinde olmadığı kadar açık biçimde sınar.

İlki, Chihiro'nun anne babasını domuz ağılında gördüğü sabah ve ardından gelen pirinç topları. Filmin hızla dolup taşan ilk gecesinden sonra gelen ilk sessiz an. İkincisi ırmak ruhunun yıkanması: hamamın bütün düzeninin harekete geçtiği, bedenin, suyun ve çöpün en kalabalık sahnesi. Üçüncüsü Yüzsüz'ün odası: hamamın en büyük salonunda, yemek yığınlarının arasında Chihiro'nun bir varlıkla tek başına yüz yüze geldiği an. Dördüncüsü son sınav ve tünel: filmin düğümünün bir bakışla çözüldüğü ve çerçevenin kapandığı yer.

Suyun üstündeki tren bilinçli olarak dışarıda bırakıldı. Durdurma, sessiz izleme ve görüntüsüz dinleme araçları o yolculukla tanıtıldı (0.5); okumayı yinelemek yerine, en sonda öteki sahnelerin o yolculukla bir ritim paylaşıp paylaşmadığına bakacağız. Kokuşmuş ruhun gelişinden önceki hamam düzeni, Kamaji'nin kazan dairesi ve Zeniba'nın evi de seçilmedi; ama aşağıdaki gözlemler onlara da taşınabilir.

Sahneler

Ağıl ve pirinç topları

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Sabahın erken saatidir. Haku, Chihiro'yu çiçeklerle dolu bir bahçenin arasından geçirip domuzların tutulduğu bir ağıla götürür. Ağılda birçok domuz yatar; Chihiro anne babasını tanır ve onlara seslenir, ama domuzlar ona tepki vermez. Ardından Haku, Chihiro'ya ilk gece çıkardığı giysilerini geri verir; giysilerin arasında veda kartı vardır ve kartın üstündeki ad, Chihiro'ya kendi adını hatırlatır. Haku ona bir bohçanın içinden pirinç topları uzatır. Chihiro ilk lokmayı ısırır, sonra yemeye devam ederken gözlerinden iri yaşlar akar. Sahnenin büyük kısmında konuşma azdır; müzik sakindir ve sabahın sesi duyulur.

Nasıl yapılmış? Sahne iki ritimle kurulur. İlk yarısı yürüyüştür: bahçe, ağıl ve bir çocuğun kendi anne babasını bir hayvan sürüsünün içinde aramasının sessizliği. İkinci yarısı neredeyse hareketsizdir: bir çocuk oturur ve yer. Çizim bu ikinci yarıda Chihiro'nun yüzüne ve ellerine yaklaşır. Gözyaşları gerçek bir yüzde görülecek boyuttan iri çizilmiştir; her damla ayrı ayrı belirir ve yanaktan akar. Pirinç topu da özenle çizilmiş bir yiyecektir; Ghibli filmlerinde yemeğin ayrıntıyla çizilmesi sık anılan bir özelliktir. Işık sabah ışığıdır: ilk gecenin sarı fenerlerinden sonra, yumuşak ve açık bir gün ışığı Chihiro'nun yüzüne düşer.

Ne işe yarıyor? Sahne, filmin ilk gecesinin bütün korkusunu bir boşaltma anına çevirir. Chihiro ilk gece ağlamamış, koşmuş, saklanmış, iş istemiş ve bir sözleşme imzalamıştır. Burada ilk kez durur ve bedeni, yaşadıklarının ağırlığını taşır. Kart ile adın hatırlanması, yapı bölümünde eksen dediğimiz ad çizgisinin ilk düğümüdür. Pirinç topları ise bir yardımdır: Haku ona yalnızca bilgi değil, yiyecek de verir. Birinci bölümün ilk sorusu kuralların nasıl öğrenildiğini soruyordu. Bu sahnede bir kural, adını unutursan dönüş yolunu da unutursun kuralı, bir konuşmayla söylenir ve bir nesneyle, kartla, desteklenir.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma, sahneyi yemeğin anlamı üzerinden kurar. Filmin başında anne baba bu dünyanın yemeğini izinsiz yiyerek domuza dönüşmüştü; burada Chihiro, kendisine verilen bir yemeği yiyerek güç toplar. Aynı eylem, iki ayrı biçimde yapıldığında iki ayrı sonuç doğurur: açgözlülükle alınan yemek ile bir armağan olarak verilen yemek. Bir ikinci okuma ağlamanın kendisine eğilir. Film bir çocuğun ağlamasını ne bir zayıflık olarak ne de bir dönüm noktası olarak sunar; ağlama, bir yemeğin ortasında, yemeğe devam ederken olur. Bu, bir çocuğun korkuyla başa çıkışının gündelik ve dürüst bir resmi olarak okunabilir.

Irmak ruhunun yıkanması

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Hamamın kapısından leş gibi kokan, çamur damlatan dev ve şekilsiz bir varlık girer. Çalışanlar burunlarını kapatır, kaçışır; yemekler bozulur, saçlar diken diken olur. Yubaba, Chihiro'yu onu yıkamakla görevlendirir. Chihiro büyük bir kurnanın başında, varlığın üstüne sıcak, şifalı su akıtır. Yıkarken varlığın bedeninde saplanmış bir çıkıntı bulur; bir dikene benzer. Yubaba bütün çalışanlara bir ip uzatıp birlikte çekmelerini emreder. Hep birlikte çekince varlığın içinden bir bisiklet, ardından durmaksızın akan çöp, hurda ve atık çıkar. Çamur çözülür, varlığın gerçek yüzü görünür: yaşlı, güler yüzlü bir maske gibi bir yüz. Varlık bir ırmağın ruhudur. Chihiro'ya bir lokma bırakır ve bir su yılanı gibi kıvrılarak hamamdan uçup gider. Geride yerde altın parçaları kalır ve çalışanlar sevinçle bağırışır.

Nasıl yapılmış? Sahne bir dolup boşalma olarak kurulur. Başta her şey ağırdır: varlığın bedeni çamurdan, sesi homurtudan, hareketi yavaş ve yapışkandır. Çizim kahverengi ve koyu yeşil tonlarla, kirli ve yoğun bir dokuyla yapılmıştır. Ortada hareket hızlanır: ip, çalışanların toplu çekişi, bağırışlar. Sonunda bir boşalma gelir: çöp akar, su berraklaşır, renkler açılır, varlık hafifler ve yükselir. Ses de aynı yolu izler: homurtudan toplu bağırışa, oradan ırmak ruhunun gülüşüne. Animasyonun burada yaptığı, canlı çekimde yapılması çok zor olan bir şeydir: bir bedenin içinden bitmek bilmeyen bir çöp akışını, bir dönüşümü kesintisiz bir hareket olarak göstermek. Seviye 7'nin animasyon modülü, fiziğin bu serbestliğini ayrıca soracak.

Ne işe yarıyor? Sahne Chihiro'nun hamamdaki yerini değiştirir. O ana kadar en kötü işleri alan, aşağılanan bir çocuktur; sahnenin sonunda bütün hamamın ona minnettar olduğu biri olur. Yapı bölümünde zincirin nesnelerle bağlandığını söylemiştik: ırmak ruhunun bıraktığı lokma, sonraki iki büyük düğümde ejderhayı ve maskeli varlığı kurtaracak nesnedir. Sahne ayrıca bu dünyanın bir kuralını gösterir: görünüş aldatabilir. Herkesin kokuşmuş bir ruh sandığı varlık, aslında kirletilmiş ve temizlenmeyi bekleyen bir ruhtur.

Ne anlama gelebilir? En yaygın okuma, sahneyi bir çevre okuması olarak görür: insanların ırmaklara attığı atıklar bir ruhu hastalandırmıştır ve onu temizlemek, onu iyileştirmektir. Bu okumanın ekrandaki dayanağı güçlüdür ve yönetmenin beyanıyla da desteklenir. Ama sahnenin bir başka katmanı da emektir. Varlığı tek bir kişi temizlemez; Chihiro dikeni bulur, ama çekmek için bütün hamamın gücü gerekir. Bu okuma için sahne, bir ortak işin, bir topluluğun birlikte çalışmasının sahnesidir. İki okuma birbirini dışlamaz; biri neyin temizlendiğini, öteki nasıl temizlendiğini sorar.

Yüzsüz'ün odası

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Yüzsüz, hamamın büyük bir salonuna yerleşmiştir. Çevresi yemek yığınlarıyla doludur; artık devasa ve ağır bir bedeni vardır ve hamamın çalışanları onun karşısında korkuyla eğilir. Chihiro odaya girer ve Yüzsüz'ün karşısına oturur. Yüzsüz ona avuç avuç altın uzatır; Chihiro almaz. Yüzsüz ona istediği şeyi soran sesler çıkarır; Chihiro ona nereden geldiğini, ailesinin nerede olduğunu sorar. Ardından ırmak ruhunun bıraktığı lokmanın kalanını ona yedirir. Yüzsüz önce öfkelenir, sonra yuttuklarını kusmaya başlar ve Chihiro'nun peşine düşer. Chihiro hamamın koridorlarında koşar; Yüzsüz arkasında kara bir sıvı ve yuttuğu şeyleri bırakarak onu kovalar ve giderek küçülür.

Nasıl yapılmış? Sahne bir büyüklük karşıtlığıyla kurulur. Oda büyüktür, yemek yığınları büyüktür, Yüzsüz büyüktür; Chihiro ise bu kadrajın içinde küçücük bir figürdür. Çizim onu çoğu zaman Yüzsüz'ün karşısında, oturmuş ve dimdik tutar. Odayı fenerlerin ve lambaların sıcak, sarı ışığı doldurur; yemeklerin üstüne düşer ve odaya bir şölen havası verir. Yüzsüz'ün maske yüzü ise bu ışıkta da ifadesiz kalır; korku, onun ne düşündüğünü göremememizden doğar. Kovalamaca bölümünde hareket hızlanır; kamera Chihiro'yu koridorlar boyunca izler, Yüzsüz'ün bedeni ise her adımda biraz daha küçülür.

Ne işe yarıyor? Sahne yapının iki çizgisini birleştirir. Yüzsüz çizgisi, hamamın içinde büyüyen bir tehlike olarak sürmüştü; burada Chihiro onunla tek başına yüzleşir. Lokma ikinci kez bir çözüm nesnesi olarak kullanılır. Ayrıca sahne, birinci bölümün ikinci sorusuna, Chihiro'nun bedenine, açık bir cevap verir: filmin başında anne babasının arkasına saklanan çocuk, burada hamamın en korkulan varlığının karşısında oturur ve onun armağanını reddeder. Bu değişim bir konuşmayla anlatılmaz; bir oturuşla, bir duruşla gösterilir.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma Yüzsüz'ü açgözlülüğün bir figürü olarak görür: altın sunar, yer ve büyür; hamamın çalışanları da altın uğruna onu kışkırtır. Chihiro'nun altını reddetmesi, bu okumada filmin değerlerini taşır. Başka bir okuma Yüzsüz'ü yalnızlığın figürü olarak görür. Kimsenin görmediği, sesi olmayan bir varlık, başkalarının istediği şeyi vererek ilgi görmeye çalışır; hamamda açgözlü biri olur, çünkü çevresi açgözlüdür. Bu okumanın ekrandaki dayanağı, Yüzsüz'ün yolculukta ve yaşlı büyücünün kulübesinde sakinleşmesidir. İki okuma, Yüzsüz'ün kötü mü yoksa kaybolmuş mu olduğu sorusunda ayrılır ve film bu soruya bir cevap vermez.

Son sınav ve tünel

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Hamamın önünde çalışanlar toplanmıştır. Yubaba'nın önünde bir sıra domuz durur ve Yubaba, Chihiro'dan anne babasını bulmasını ister. Chihiro domuzlara uzun uzun bakar ve aralarında anne babasının bulunmadığını söyler. Yubaba'nın elindeki sözleşme dağılır; çalışanlar sevinçle bağırır. Haku, Chihiro'yu suların çekildiği bir çayırın içinden tünelin bulunduğu yere götürür. El ele yürürler, sonra elleri ayrılır. Haku ona tünelden çıkana kadar dönüp bakmamasını söyler. Chihiro yürür, anne babasıyla buluşur; onlar hiçbir şey hatırlamaz. Tünelin öbür yanında araba toz ve yapraklarla kaplıdır. Chihiro tünele bir kez bakar. Saçındaki bağ ışıkta bir an parlar.

Nasıl yapılmış? Sahnenin ilk yarısı bir kalabalık sahnesidir ve hamamın bütün çalışanları bir seyirci gibi dizilmiştir. Chihiro'nun domuzlara bakışı uzun tutulur; film onun ne gördüğünü bir yakın planla değil, onun yüzüyle ve bekleyişiyle verir. İkinci yarı bir boşalmadır: geniş bir çayır, açık bir gökyüzü, iki küçük figür. Renkler hamamın kırmızı ve altın tonlarından yeşile ve maviye geçer. Ellerin ayrılışı yavaş çizilmiştir; parmaklar birbirinden tek tek uzaklaşır. Tünelin içinde ışık kararır; çıkışta gün ışığı yeniden gelir. Müzik bu geçiş boyunca yumuşak ve yükselen bir ezgiyle sahneyi taşır.

Ne işe yarıyor? Sahne yapının çerçevesini kapatır. Film bir tünelle açılmıştı, bir tünelle kapanır; bir arabanın içinde başlamıştı, bir arabanın yanında biter. Son sınav, yapı bölümünde söylediğimiz gibi, kas gücüyle değil gözle çözülür. Dönüp bakmama kuralı, bu dünyanın son kuralıdır ve film onu bir uyarı olarak söyler, ama çiğnenip çiğnenmediğini kesin biçimde göstermez: Chihiro tünelden çıktıktan sonra bakar. Saç bağı ise filmin tek kanıtıdır: geride kalan dünyanın gerçekten yaşanmış olduğunu söyleyen tek nesne.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma sınavın çözümünü Chihiro'nun bu dünyada öğrendiklerine bağlar: görünüşün aldattığını ırmak ruhunda, bir varlığın içinde başka bir şey olabileceğini Yüzsüz'de görmüştür; şimdi bir domuz sırasının içinde anne babasının olmadığını görebilir. Başka bir okuma, çözümün açıklanmamasını bir masal mantığına bağlar: masallarda kahraman bilmeceyi bilir, nasıl bildiği sorulmaz. Saç bağının parlaması da iki yönde okunabilir: hamamdaki deneyimin gerçekliğinin bir kanıtı ya da bir çocuğun büyüdüğünün sessiz bir işareti. Film bu okumalardan birini seçmez.

Sahneler arasında

Dört sahnenin üçünde Chihiro bir yemekle ya da bir lokmayla karşı karşıyadır. Ağılda ona yemek verilir ve o yer. Irmak ruhu ona bir lokma bırakır. Yüzsüz'ün odasında ona yemek ve altın sunulur ve o reddeder; bunun yerine kendi lokmasını verir. Bu dizilişte bir yol görünür: önce yemeği alan, sonra yemeği taşıyan, sonunda yemeği veren biri. Filmin başında anne babanın açgözlülükle yediği yemeğin karşısında, Chihiro'nun yemekle ilişkisi adım adım bir armağana dönüşür. Bu dizi bir motif sayılabilir mi? Tekrarın hangi noktada motife dönüştüğü M16'nın sorusu; bu dört sahne ona şimdiden malzeme biriktirir.

Birinci bölümün ikinci sorusu, Chihiro'nun bedeni, dört sahnede bir yol çizer. Ağılda bir çocuk oturur ve ağlar. Irmak ruhunun önünde, çamura bata çıka, bir dikeni çekmeye çalışır. Yüzsüz'ün karşısında dimdik oturur. Son sınavda kalabalığın önünde, sakin ve kararlı bir bakışla durur. Çizim bu değişimi her sahnede başka bir duruşla verir; film bir söz söylemez.

Üçüncü soru, çizilmiş ışık, her sahnede başka bir ışıkla karşılanır: ağılın sabah ışığı, büyük banyonun buharlı ve kirli ışığı, Yüzsüz'ün odasının sıcak fener ışığı ve çayırın açık gökyüzü. Animasyonda bu ışıkların her biri bir renk seçimidir ve her biri sahnenin duygusunu taşır. Kim nasıl görünüyor sorusu burada çizimin kendisine yöneltilebilir: insan karakterler, Chihiro ve anne babası, sade ve gündelik bir çizgiyle, ruhlar ise abartılı, çoğu zaman tuhaf ya da görkemli biçimlerle çizilmiştir. Bu fark iki dünyayı ayırır. Ama aynı fark, bir okurun sorabileceği bir soruyu da açar: bu dünyada «normal» görünen kim, «tuhaf» görünen kim, ve bu ayrım çizimle nasıl kurulmuş? Kendi kopyanda, bir insanın ve bir ruhun yüzünü yan yana durdurarak bu farkı tarif etmeye çalış.

Dört sahne trene de bakar. Ağıldaki sessizlik, ırmak ruhunun ardından gelen sakinlik ve tünelin önündeki çayır, 0.5'in okuduğu tren yolculuğuyla aynı ritmi paylaşır: hikâyenin ilerlemediği, bir çocuğun yalnızca durduğu, baktığı ya da yürüdüğü anlar. Yapı bölümünde bunlara nefes yerleri demiştik. Yakın okuma, bu nefes yerlerinin seyircilerin en sık andığı anlar arasında olduğunu gösterir: film, hızlı ve kalabalık sahnelerini bu boşluklarla dengeler.

Bu okumaların hiçbiri sesten bağımsız değil. Ağılda müzik geri çekilir ve sabahın sesleri öne çıkar; ırmak ruhunun sahnesinde homurtu ile toplu bağırış birbirini izler; Yüzsüz'ün odasında yemek ve çiğneme sesleri bir şölenin tedirgin edici gürültüsünü kurar; çayırda ise Hisaishi'nin ezgisi bütün sahneyi taşır. Animasyonda bu seslerin hiçbiri bir yerde kaydedilmiş değildir; her biri sonradan yapılmış ve görüntüye yerleştirilmiştir. 0.5'in görüntüsüz dinleme alıştırmasını bu dört sahneden birine uygulamak, sesin her sahnede ne kadar iş yaptığını duyurur.

Okuma Defteri'ne düşecek iş: seçmediğimiz Zeniba'nın evini dört soruyla oku. Masada çay, örülen bir saç bağı ve Yüzsüz'ün sakin hâli neyi söylüyor? Dört sahnenin çizdiği yemek ve armağan yolunun neresine düşüyor?

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Dört sahnenin her biri iki okumaya açıldı: armağan ve açgözlülük, çevre ve emek, kötülük ve yalnızlık, büyüme ve masal mantığı. Ruhların Kaçışı'nın yorum katmanları bu okumaları eleştiri geleneklerine bağlıyor: filmin çevreci okumasını, emek ve kapitalizm eleştirisi olarak okunuşunu, bir büyüme masalı olarak yerini ve Japon kültürüne yakından ve uzaktan bakan okurların ne gördüğünü tartışıyor.