Hudutların Kanunu — Yakın okuma

Sürpriz uyarısı

Bu bölüm, filmin açılışından son geçişe kadar dört anı ayrıntısıyla ele alır; ekinlerin kimin eliyle bozulduğunu, tarlanın ortasında kimin vurulduğunu ve mayınlı arazide neler olduğunu açıkça anlatır. İzlemediysen önce filmi izle. Filmi gördüysen, yapı bölümünde kurduğun tabloyu ve ona eklediğin gece/gündüz sütununu yanına al; bu bölüm o sütunu sahne sahne sınayacak.

Seçilen sahneler

Bu dosyanın önceki filmlerinde, Vertigo'da ya da Persona'da, her sahnenin plan plan dökümü onlarca kitapta yayımlanmıştı; bir okur kendi gözlemini o dökümlerle karşılaştırabiliyordu. Hudutların Kanunu için böyle bir döküm yoktur. Elimizde filmin olay sırasını sahne sahne veren bir film rehberi, Akad'ın çalışma biçimi üzerine yapılmış ölçümler ve eleştirmenlerin genel gözlemleri vardır. Bu yüzden bu bölüm, dört sorunun her birine farklı bir güvenle yanıt verecek. «Ne görüyorum, ne duyuyorum?» sorusunu olay düzeyinde, kaynakların doğruladığı kadarıyla yanıtlayacağız. «Nasıl yapılmış?» sorusunda ise yanıtın bir kısmını Akad'ın genel yöntemi üzerine yayımlanmış bulgular, bir kısmını da senin kendi kopyanda yapacağın sayım verecek.

Bu bir eksiklik değil, bir alıştırmadır. Plan saymak dersinde (10.3) bir sahnenin planlarını tek tek sıralamayı öğrenmiştin. Bu dosya o beceriyi, hazır bir dökümün yardımı olmadan, gerçekten kullanacağın ilk yerdir. Her sahne için bir kâğıda üç sütun aç: plan sırası, plan ölçeği ve kameranın hareket edip etmediği. Aşağıdaki okumalar, senin sayımınla birlikte tamamlanacak.

Dört an şunlar. Birincisi açılıştaki çarşı: film, kaçakçılıktan kâr bekleyen iki adamın konuşmasıyla açılır. İkincisi sınırda gece: köylülerin jandarmayı başka yöne çektiği ve Hıdır'ın sürüyü öbür yana geçirdiği gece geçişi. Üçüncüsü çiğnenen tarla: ağanın hayvanlarının ekinleri bozduğu ve ardından kâhyanın tarlanın ortasında vurulduğu iki parçalı an. Dördüncüsü son geçiş: mayınlı arazi, patlamalar ve Hıdır'ın oğlunu öğretmene gönderdiği kapanış.

Listeye girmeyen birkaç an da ayrıca okunmayı hak ediyor. Zeki'nin köye ilk gelişi ve Hıdır'a başsağlığı dilediği an, iki adamın ilk karşılaşmasıdır ve bir askerin bir yasın içine nasıl girdiğini gösterir. Hıdır'ın Zeki'yi bir pusudan kurtardığı sahne, karşı saflardaki iki adam arasındaki bağın kurulduğu andır. Okulun açılışı ise köylülerin bir devlet kurumuna bakışını tek bir kalabalık sahnede toplar. Aşağıdaki dört sahneyi bitirdikten sonra bunlardan birini seç ve aynı dört soruyla oku.

Bir de yöntem notu. Akad'ın sinemasını ölçen bir çalışma, Serpil Kırel ile Ayten Başer Yetimoğlu'nun 2022 tarihli makalesi, yönetmenin farklı dönemlerden on filmini, aralarında Hudutların Kanunu da olmak üzere, plan ölçeği ve bakış açısı bakımından inceler.

Bu bulgu, aşağıdaki «Nasıl yapılmış?» yanıtlarının başlangıç noktasıdır. Akad'ın kamerası, genel bir eğilim olarak, yüzlere çok yaklaşmaz, insanları çevreleriyle birlikte, bir arazinin, bir çarşının ya da bir köy evinin içinde gösterir. Kendi sayımında bu eğilimin bu filmde ne kadar tuttuğunu, hangi sahnede kırıldığını gör.

Sahneler

Çarşı ve haber

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Kalabalık bir kasaba pazarı. Sürüsü kuraklıkla eriyen zengin hayvan sahibi Hasan Derviş, kaçak mal alıp satan esnaf Ali Cello'nun yanında dert yanar. Cello'nun ağzından sınırdan gelen bir söz çıkar: bir kaçakçının kurşunu bir subayı devirmiştir. Derviş'in yüzü aydınlanır; ona göre karakol sarsılmışken sürüyü geçirmek kolaylaşmıştır. Cello temkinlidir, tehlikenin büyüdüğünü düşünür. Kahramanımız bu konuşmada yer almaz.

Nasıl yapılmış? Sahne bir konuşma sahnesidir ve yükünün büyük bölümünü sözler taşır. Akad'ın genel eğilimi düşünülürse, iki adamın çarşının içinde, çevreleriyle birlikte, orta ya da orta genel planlarla gösterilmesi beklenir. Kendi kopyanda şuna bak: iki adam konuşurken arka planda çarşının hayatı, alışveriş eden insanlar, hayvanlar, tezgâhlar görünüyor mu? Kamera iki yüze yaklaşıyor mu, yoksa onları kalabalığın bir parçası olarak mı bırakıyor? Bir başka gözlem sesle ilgilidir: haber bir sözle gelir ve vurulan subay hiç gösterilmez. Ekran dışı sesi (8.3) burada daha geniş bir şey izler: görüntünün hiç ulaşmadığı bir olay. Sınırdaki çatışma, yalnızca çarşıdaki bir cümlede var olur.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden sahne, öykünün filmden önce başlamış kısmını, vurulan subayı ve gerilen sınırı, bir cümleyle içeri alır. Seyirci yönünden işlev bir yön belirlemedir. Film seyirciyi önce kahramanının yanına değil, onun emeğinden kazanç bekleyenlerin yanına koyar. İlk bölümün üçüncü sorusu sınırın ekranda nasıl göründüğünü soruyordu. Bu sahnede sınır hiç görünmez; yalnızca bir fırsat hesabı olarak konuşulur. Bir adam için sınırdaki ölüm, sürüsünü geçirmek için uygun bir zamandır.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma sahneyi filmin ekonomik tezinin ilk cümlesi olarak görür: kaçakçılık bir macera değil, bir ticarettir ve bu ticaretin kârı riski taşıyanlara değil, çarşıda oturanlara gider. Bu okumaya göre açılış, sınırı uzaktan, bir pazarlığın içinden göstererek, kahramanın hikâyesini daha baştan bir sınıf ilişkisinin içine yerleştirir. Başka bir okuma sahneyi tür açısından okur: bir Western'de kasabaya gelecek tehlikeyi önce kasabanın meyhanesinde ya da çarşısında konuşan figürler duyurur; bu açılış da aynı işi görür. İki okuma birbirini dışlamaz. Biri sahnenin ne söylediğine, öbürü nasıl bir kalıba yerleştiğine bakar. Karşı kanıt olarak şunu düşün: sahne Ali Cello'yu temkinli gösterir; kaçakçılıktan kazananlar arasında bile riski tartan biri vardır ve bu, açılışın bütünüyle tek yönlü bir suçlama olmadığını gösterir.

Sınırda gece

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Köyü boşaltma tehdidi havada asılıdır. Karanlık çökünce köy bir oyun kurar: birkaç kişi karakolun adamlarını yanlış bir yöne çeker, açılan aralıktan Hıdır'ın grubu hayvanları telin ötesine sürer. Bütün iş geceye sığar. Ertesi günün kasabasında, getirilen yükün Cello'nun dükkânına geçtiğini öğreniriz.

Nasıl yapılmış? Bu sahnede asıl soru ışıktır. Karanlıkta geçen bir sahnede seyircinin bir şey görebilmesi için ışığın bir yerden gelmesi gerekir. 5.3'te bu filmin gece sahnelerine kısaca bakmış ve ışığın nereden geliyormuş gibi göründüğünü sormuştuk. Burada o soruyu bir sahneye uygula. Gökyüzü mü aydınlık, figürler onun önünde birer siluet mi? Bir fener, bir ateş ya da bir el feneri var mı? Yoksa ışık kaynağı görünmeyen, ama yüzleri seçilebilir kılan bir aydınlık mı var? Dönemin pek çok filminde gece sahneleri gündüz çekilip karartılarak elde edilirdi; bu yönteme «Amerikan gecesi» denir ve izleri gökyüzünün aydınlığında, gölgelerin sertliğinde aranabilir. Bu filmde hangi yöntemin kullanıldığını kaynaklar söylemiyor; kendi kopyanda gördüğün ipuçlarını not et, ama bir hüküm verme.

İkinci gözlem kurguyla ilgilidir. Sahne iki eylemi birlikte taşır: bir yanda jandarmayı oyalayan köylüler, öbür yanda sürüyü geçiren Hıdır. 7.7'de çapraz kurguyu öğrenmiştin. Kendi kopyanda bu iki eylemin art arda mı, yoksa birbirine kesilerek mi gösterildiğine bak. İki eylem birbirine kesiliyorsa, film bir zamanlama, bir eşzamanlılık duygusu kurar; art arda veriliyorsa, sahne bir plan ve onun uygulanışı gibi okunur.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden sahne, Zeki'nin uyarısına köyün verdiği yanıttır: köy uyarıyı duymuş, ama kendi bildiğini yapmıştır. Seyirci yönünden işlev bir ustalık göstermektir. Hıdır'ı ilk kez işinin içinde, becerisiyle görürüz; yapı bölümündeki tabloda «içeride, ama temkinli» dediğimiz konum, bu gecede bir eyleme dönüşür. İlk bölümün üçüncü sorusuna bu sahne ikinci bir yanıt verir: sınır artık konuşulan bir şey değil, karanlıkta geçilen bir arazidir.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma sahneyi bir topluluğun dayanışması olarak görür: bütün köy bir geçiş için birlikte çalışır ve kaçakçılık, bu okumada, yoksul bir köyün devlete karşı ortak bir direnişidir. Başka bir okuma aynı dayanışmanın bir kapan olduğunu söyler: köy, Hıdır'ı bu işin içinde tutan şeydir ve ilerideki aşamalarda Hıdır toprağa döndüğünde onu yalnız bırakacak olan da aynı köydür. Bu ikinci okuma, sahneyi geriye dönük olarak karartır. Gece ile gündüz ayrımı burada da iş görür: kaçakçılığın topluluğu gecenin topluluğudur; gündüz, okulun ve tarlanın gündüzü, o topluluğu böler.

Çiğnenen tarla

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Köylüler ağanın atıl topraklarına tohum atmıştır. Hıdır, ağanın sürüsünü öbür yandaki otlaklara götürmeyi, artık o işi yapmadığını söyleyerek geri çevirmiştir. Yanıt gecikmez: ağanın adamı sürüyü ekinlerin içine bırakır, filizler toynaklar altında ezilir. Hıdır'ın grubu sonra o adamı yakalar ve onu bozduğu tarlanın göbeğinde kurşuna dizer. Üsteğmen gelir, silahı bırakmasını ister; Hıdır bırakmaz, kaçar.

Nasıl yapılmış? Sahnenin iki parçası aynı mekânda geçer: tarla. İlkinde tarla hayvanlarla dolar, ikincisinde bir infazın yeri olur. Kendi kopyanda iki parçanın mekânı nasıl kurduğuna bak. Tarla geniş bir planla, ufkuyla birlikte mi gösteriliyor, yoksa ekinlere, ayaklara, hayvanlara yakın planlarla mı? Akad'ın orta genel plana olan eğilimi burada bir anlam kazanabilir: geniş bir tarlanın içinde küçük kalan insanlar, emeklerinin bir anda yok edilebileceği bir alanın içinde dururlar. İkinci gözlem bir mekân karşılığıdır. Tarla, filmde kaçakçılığın dışında kurulmuş tek yerdir; o yerin önce hayvanlarla, sonra bir cesetle doldurulması, aynı kadrajın iki kez kullanılmasıdır. Dekor ve mekân dersi (3.2) mekânın anlatıya katılan bir güç olduğunu söylüyordu; bu sahnede mekân, bir umudun ve onun sonunun yeridir.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden sahne, yapı bölümünde zincirin kritik halkası dediğimiz yerdir: tarla bozulduğunda Hıdır'ın yasadışı işten uzak durma çabası da toynaklar altında kalır ve öç cinayetleri başlar. Seyirci yönünden işlev bir dönüşümü göstermektir. Hıdır, birkaç sahne içinde, toprağı eken bir köylüden kanun dışı bir adama dönüşür. Zeki'nin teslim çağrısı bu dönüşümün tanığıdır: Hıdır'ı toprağa davet eden asker, şimdi onu teslim olmaya çağırır.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma sahneyi filmin sınıf tezinin en açık anı olarak görür: devletin teklifi, bir toprak ağasının çıkarına dokunduğu anda çiğnenir; asker bir anlaşma yapabilir, ama ağanın hayvanları o anlaşmayı bir gecede bozar. Bu okumaya göre sahne, yerel güç yapısını dikkate almayan bir modernleşmenin sınırını gösterir. Başka bir okuma sahnenin şiddetine bakar. Kâhyanın tarlanın ortasında vurulması, bir öç midir, bir adalet mi, yoksa bir hata mı? Film bu soruya bir yanıt vermez; Zeki'nin teslim çağrısı ise kanunun bu öçü kabul etmeyeceğini hatırlatır. Burada estetik bir hüküm değil, bir ahlaki soru açılır ve film o soruyu seyirciye bırakır.

Son geçiş

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Hıdır, kovalanan bir adam olarak, bir kez geri çevirdiği teklife evet demiştir: Derviş'in hayvanlarını mayınlı topraktan öbür yana götürecektir. Yolu açması için tuttuğu adamı Cello'nun çetesi yolda yakalar. Sürü sınıra vardığında toprak patlar, hayvanlar ölür; ardından Cello'nun adamları ateş açar. Çatışma kasabaya taşınır ve uzun bir kurşun yağmurundan sonra Cello yere düşer. Karakolun askerleri Hıdır'ı sınır hattına dek izler. Hıdır, son anda, Yusuf'u öğretmen Ayşe'ye yollar ve kendisi telin öbür yanına geçmeye davranır.

Nasıl yapılmış? Bu, filmin en uzun ve en hareketli bölümüdür ve üç ayrı mekânı art arda kullanır: mayınlı arazi, kasaba ve sınır. Kendi kopyanda her mekânda plan uzunluklarına bak. Önceki sahnelerin konuşmaya dayanan, görece uzun planlarından sonra, bu bölümde planlar kısalıyor mu? 7.6'da ritmi öğrenmiştin; bir filmin son bölümünde kesme sıklığının artması, seyirciye bir hızlanma duygusu verir. İkinci gözlem patlamalarla ilgilidir. Bir mayın patlaması, seste ve görüntüde ani bir kopuştur; kendi kopyanda patlamaların nasıl gösterildiğine, sürünün ve insanların kadrajda nasıl dağıldığına bak. Kaynakçadaki film rehberi, Akad'ın bu filmde derin alanı, yani ön plan ile arka planın birlikte kullanıldığı kompozisyonları, Kurosawa'yı anımsatan bir biçimde kullandığını söyler. Bu gözlemi özellikle bu bölümde, kovalamaca ile çatışmanın ön plan ve arka plan arasında nasıl bölündüğüne bakarak sına.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden bölüm, yapının bütün çizgilerini kapatır: Ali Cello'yla rakiplik bir çatışmada, para çizgisi telef olan bir sürüde, devlet çizgisi bir kovalamacada sona erer. Seyirci yönünden işlev, yapı bölümünde gördüğümüz gerilim kararının ödenmesidir. Seyirci mayın temizleyicinin yakalandığını Hıdır'dan önce bilir; bu yüzden patlamalar seyirciyi şaşırtmaz, onu bekleyişin sonuna getirir. Son an ise bütün bu şiddetin içinde sessiz bir karar taşır: Hıdır oğlunu sınıra değil, öğretmene gönderir.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma kapanışı bir yenilgi olarak görür: Hıdır, kaçakçılığın dışına çıkma denemesinde başarısız olmuş, en başta reddettiği işe dönmüş ve sonunda sınırın kendisine sürülmüştür. Filmin adı bu okumada bir hükümdür: sınırın kanunu, onu geçmek zorunda kalanları ezer. Başka bir okuma son ana, oğulla öğretmene bakar. Hıdır'ın kardeşinin yasıyla açılan film, bir babanın oğlunu bu zincirin dışına göndermesiyle kapanır; bu okumada sonun içinde bir gelecek imkânı vardır. Karşı kanıt olarak şunu düşün: film o geleceği göstermez; Yusuf'un öğretmene gidip gitmediğini, gittikten sonra ne olacağını bilmeyiz. Umut, yalnızca bir babanın son sözünde vardır.

Sahneler arasında

Dört sahneyi yan yana koyunca bir mekân dizisi belirir: çarşı, sınır, tarla ve yeniden sınır. Çarşı paranın, sınır kaçakçılığın, tarla toprağın yeridir. Film, Hıdır'ı bu üç yer arasında dolaştırır ve sonunda onu başladığı yere, sınıra geri götürür. Dördüncü sahnede kasabaya bir dönüş de vardır: Ali Cello'yla çatışma çarşının olduğu yerde biter. Açılışta kâr hesaplarının yapıldığı kasaba, kapanışta bu hesapların kanla ödendiği yere dönüşür.

Gece ile gündüz ayrımı da dört sahnede sınanabilir. Çarşı ve tarla gündüze, sınırdaki geçişler geceye aittir. Yapı bölümünde bu ayrımı Hıdır'ın ikiye bölünmüş hayatının ışıktaki karşılığı olarak okumuştuk. Ama dördüncü sahnede bu ayrımın kesin olup olmadığını kendi kopyanda kontrol et: son geçiş, kovalamaca ve son an, hangi ışıkta geçiyor? Eğer son an gündüz geçiyorsa, film kaçakçılığın son geçişini gündüzün açıklığına, okulun ve tarlanın ışığına taşımış olur; gece geçiyorsa, oğlunu öğretmene gönderen bir baba karanlığın içinde kalır. İki olasılık farklı okumalar doğurur ve bunu ancak ekrana bakarak bilebilirsin.

Ten ve ışık bu sahnelerin her birinde başka bir yüz taşır. Çarşıda varlıklı iki adamın yüzleri, gölgeli bir çarşının içinde görünür; sınırda gece, yüzler karanlıktan yalnızca bir parıltıyla ayrılır; tarlada, güneşin altında, köylülerin yanık yüzleri ve emeklerinin yok edilişi aynı ışıkta görünür; son geçişte ise yüzler hareketin, tozun ve dumanın içinde kaybolur. Güneşin yaktığı bir ten, siyah-beyaz şeritte koyu bir griye düşer ve çevresindeki toprakla aynı tonda erimeye yatkındır. Dört sahnenin her birinde bir kareyi durdur ve iki şeye bak: Hıdır'ın yüzü öbür yüzlerden daha aydınlık mı? Köylülerin yüzleri bir kalabalığın parçası olarak mı, yoksa birer birey olarak mı seçiliyor? Bir yüzün ne kadar seçildiği, filmin o yüze ne kadar ağırlık verdiğinin bir ölçüsüdür.

Son olarak, bu bölümün kendi yöntemine bir not. Dört sahnenin her birinde «Nasıl yapılmış?» sorusunun yanıtının bir kısmını sana bıraktık. Bu, okuma becerisinin sınandığı yerdir: bir filmin kararlarını, bir eleştirmenin dökümü olmadan, kendi sayımınla ve kendi kroki ve notlarınla görebilmek. Yaptığın sayımları dördüncü bölüme götür; orada eleştiri geleneğinin bu filme ne dediğini, senin gözlemlerinle yan yana koyacağız.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Hudutların Kanunu dosyasının dördüncü bölümü, F41-D4, bu filme eleştirmenlerin ve tarihçilerin hangi gözlüklerle baktığını gösterecek: Akad'ın kendi sinemasında bir eşik olarak, 1960'ların ulusal sinema tartışmasında bir örnek olarak, Güney'in yolunun bir başlangıcı olarak ve bir tür filminin yerel bir dünyaya taşınışı olarak.