Vertigo — Yapı

Sürpriz uyarısı

Bu bölüm Vertigo'nun bütün sırlarını açar: Madeleine'in kim olduğu, çan kulesinde ne olduğu, Judy'nin kim olduğu ve filmin nasıl bittiği aşağıda saklanmadan yazılıdır. Bu film, sırrının ne zaman ve kime açıldığıyla yapısını kuran bir filmdir; o sırrı bilmeden izlemek, yapının ilk ve en güçlü etkisini yaşamak demektir. İzlemediysen burada dur. İzlediysen, ilk bölümün üç sorusuna yazdığın notları, özellikle «kimin gözüyle bakıyorsun» sorusuna verdiğin yanıtı yanına al. O yanıt, filmin ikinci yarısında değişmiş olabilir.

Akış

Bu film iki yarıya bölünür ve iki yarıyı ayıran şey bir ölümdür. İlk yarıda bir adam bir kadını izler ve ona âşık olur; ikinci yarıda o kadını kaybetmiş bir adam, ona benzeyen bir başka kadını onun kopyasına dönüştürmeye çalışır. Her yarının içinde bir dizi durak vardır.

Çatı. Gece, bir çatıda bir kovalamaca. Polis dedektifi Scottie bir kaçağı kovalarken kayar ve bir yağmur oluğuna asılı kalır. Ona yardım etmeye çalışan bir polis düşüp ölür. Scottie bu olaydan sonra yükseklik korkusu nedeniyle polislikten ayrılır.

Midge'in dairesi. Scottie, eski nişanlısı ve yakın dostu Midge'in dairesinde vakit geçirir. Midge ticari çizimler yapan, pratik ve neşeli bir kadındır. Scottie korkusunu yenmek için küçük bir basamaklı merdivene çıkmayı dener; aşağı bakınca başı döner ve Midge'in kollarına yığılır.

Görev. Okul arkadaşı Gavin Elster, Scottie'den karısı Madeleine'i izlemesini ister. Elster'a göre Madeleine, yıllar önce ölmüş bir atasının, Carlotta Valdes'in ruhuna kapılmıştır ve kendini tehlikeye atabilir. Scottie önce isteksizdir, sonra kabul eder.

Takip. Scottie Madeleine'i ilk kez bir lokantada, kırmızı duvarların önünde, yanından geçerken görür. Ertesi günden itibaren onu arabayla izler: bir çiçekçi, bir kilisenin mezarlığı ve orada Carlotta Valdes'in mezar taşı, bir sanat müzesinde Carlotta'nın portresi ve portrenin önünde oturan, saçını portredeki gibi toplayan Madeleine, eski bir otel ve otelde ortadan kayboluyormuş gibi görünen bir kadın. Bir kitapçı, Scottie'ye Carlotta'nın acı hikâyesini anlatır. Takip sahnelerinin çoğu sözsüzdür; müzik, bakışlar ve arabaların şehrin yokuşlarındaki yolu konuşur.

Körfez. Madeleine körfezin kıyısında, büyük köprünün altında suya atlar. Scottie onu kurtarır ve kendi evine götürür. Madeleine onun yatağında uyanır. Ertesi gün iki insan arasında bir yakınlık başlar: birlikte şehrin dışına, dev ağaçlardan oluşan bir ormana ve bir kıyıya giderler. Ormanda Madeleine, kesilmiş bir ağacın yıllık halkalarının üstünde, kendi doğumunu ve ölümünü gösterir gibi bir yeri işaret eder. Kıyıda öpüşürler.

Midge'in portresi. Midge, Carlotta'nın portresini kendi yüzüyle yeniden resmeder ve Scottie'ye bir şaka olarak gösterir. Scottie bu şakaya kızar ve odadan çıkar. Midge yalnız kalır ve resmine bakarak kendine kızar.

Çan kulesi. Madeleine, Scottie'ye bir rüyasını anlatır: eski bir İspanyol misyonu. Scottie bu yeri tanır ve onu oraya götürür, ona korkularının kaynağını göstermeyi umarak. Misyonun avlusunda Madeleine birden koşmaya başlar ve kilisenin çan kulesine tırmanır. Scottie onu izlemeye çalışır, ama yükseklik korkusu yüzünden basamaklarda takılır. Bir çığlık, kuleden düşen bir beden. Scottie, kulenin bir penceresinden, aşağıdaki çatıda yatan kadını görür.

Soruşturma ve çöküş. Bir ölüm soruşturması Madeleine'in ölümünü intihar olarak kayda geçirir ve Scottie'yi ihmalle suçlar. Scottie bir kâbus görür: bir çiçek demeti, bir mezar, bir düşüş. Ardından bir hastanede, konuşmaz, kimseyi tanımaz bir hâlde yatar. Midge onu ziyaret eder, ona müzik dinletmeye çalışır, sonra umudunu kaybedip gider.

Judy. Hastaneden çıkan Scottie, şehrin sokaklarında Madeleine'e benzeyen kadınlar görmeye başlar. Bir gün sokakta, koyu saçlı, Madeleine'e benzeyen ama ondan farklı görünen bir kadın görür: Judy Barton. Onu izler, bir otel odasına kadar gider ve onu akşam yemeğine çağırır.

Mektup. Scottie gittikten sonra Judy yalnız kalır ve film onun hatırladığı bir anı gösterir: çan kulesinin tepesi, Elster ve Elster'ın elinde gerçek karısının cansız bedeni. Judy bir mektup yazmaya başlar: Madeleine'i oynayan oydu; Elster karısını öldürmek için onu kullanmış, Scottie'nin yükseklik korkusunu bir tanık olarak hesaba katmıştı. Judy mektubu yazar, sonra yırtar ve kalmaya karar verir.

Yeniden yapılan kadın. Scottie, Judy'yi Madeleine'e dönüştürmeye başlar. Ona Madeleine'in giydiği gibi gri bir takım alır, ayakkabılarını seçer, saçını açık renge boyatır ve saçının Madeleine'inki gibi toplanmasında ısrar eder. Judy direnir, sonra boyun eğer. Bir otel odasında, dışarıdaki yeşil bir ışığın içinden, Madeleine'in kılığında çıkar. Scottie ona sarılır ve kamera ikisinin çevresinde döner.

Kolye. Bir akşam, yemeğe çıkmadan önce, Judy bir kolye takar. Scottie bu kolyeyi Carlotta'nın portresinde görmüştür. Her şeyi anlar. Judy'yi arabayla misyona götürür ve onu çan kulesine çıkmaya zorlar. Bu kez Scottie basamakları tırmanır; korkusunu yener. Kulenin tepesinde Judy her şeyi itiraf eder ve ona sevgisini söyler. Karanlıktan bir figür belirir; korkan Judy geri çekilir ve kuleden düşer. Film, kulenin kenarında aşağı bakan Scottie ile biter.

Akışı bir tabloya dökmek, iki yarının birbirine nasıl ayna tuttuğunu gösterir:

Son sütun yapının kalbidir. Filmin büyük bölümünde seyirci Scottie kadar bilir; mektupla birlikte ondan fazla bilmeye başlar ve kolye sahnesine kadar bu üstünlük sürer. Film, bir sırrı karakterine değil seyircisine erken açar ve böylece ikinci yarıyı bir gizemden bir gerilime çevirir.

Öykü ve olay örgüsü

Öykü, kronolojik sırasıyla anlatıldığında başka bir hikâyedir: bir adam karısını öldürmek ister, ona benzeyen bir kadını tutar, ona karısını oynatır, yükseklik korkusu olan eski bir polisi bir tanık olarak seçer ve bir kulede bir cinayeti bir intihar gibi gösterir. Sonra o kadın, kendisine âşık olan tanıkla yeniden karşılaşır. Olay örgüsü ise bu öyküyü Scottie'nin gözünden, onun bilmediği her şeyi saklayarak anlatır. Elster'ın planı, Judy'nin rolü ve cinayetin kendisi, öyküde baştan beri vardır; olay örgüsü onları ancak mektup sahnesinde açar.

Bu açıklamanın yeri, filmin en çok konuşulan yapı kararıdır. 0.7'de Hitchcock'un bu sırrı sona saklamak yerine erken açmayı bilerek seçtiğini görmüştük. Kaynak roman da bir sırrı taşıyordu, ama Hitchcock'un söyleşide anlattığına göre o sır romanda sona doğru açılıyordu; film onu öne aldı.

Neden-sonuç zinciri iki yarıda iki ayrı mantıkla kurulur. İlk yarıda zincir Elster'ın planıdır, ama seyirci onu bilmez: her olay, bir hayalete kapılmış bir kadının ve onu korumaya çalışan bir adamın hikâyesi gibi görünür. İkinci yarıda zincir Scottie'nin saplantısıdır: her olay, bir adamın kaybettiği bir kadını yeniden kurma çabasının bir adımıdır. İlk yarıda Scottie başkasının planının bir parçasıdır; ikinci yarıda kendi planının yapıcısıdır. Ama iki plan da bir kadının görünüşünü değiştirmeye, onu bir başkası gibi giydirmeye dayanır.

Film neredeyse her şeyini iki kez yaşatır. Çan kulesi iki kez görülür: birincisinde Scottie tırmanamaz ve bir ölüme tanık olur; ikincisinde tırmanır ve yine bir ölüme tanık olur. Takip iki kez yapılır: ilk yarıda Scottie Madeleine'i, ikinci yarıda Judy'yi izler. Giysiler, saç ve renkler iki yarıda iki kez görünür: bir kez Elster'ın, bir kez Scottie'nin tasarımı olarak. Film, ikinci yarısında ilk yarısını yeniden oynar ve bu tekrarın her adımı, ilk yarının bir yalan olduğunu bilen seyirci için başka bir anlam taşır.

Midge bu tekrar düzeninin dışında kalan tek karakterdir ve yapı içindeki yeri bu yüzden öğreticidir. Filmin ilk yarısında Scottie'ye en yakın kişidir; gerçekçi, alaycı ve sevecendir. Carlotta'nın portresini kendi yüzüyle yeniden yaptığında, filmin bütün yapısını bir şakanın içinde önceden gösterir: bir kadın, bir erkeğin arzuladığı imgeye kendi yüzünü koyar. Scottie bu şakayı kaldıramaz, çünkü şaka saplantının kendisini görünür kılmıştır. Çöküşten sonra Midge hastanede Scottie'yi ziyaret eder ve sonra filmden çıkar; ikinci yarıda bir daha görünmez. Bu çıkış, yapının bir kararıdır: saplantının ikinci yarısında, Scottie'yi gerçeğe bağlayabilecek tek kişi artık yoktur.

Zaman

Olaylar birkaç aya yayılır; takvim ekranda görünmez. İlk yarının takipleri birkaç gün sürer; çan kulesinden sonra bir soruşturma, bir kâbus ve bir hastane dönemi gelir ve bu dönem bir elipsle, birkaç sahnede geçilir. 7.8'de elipsi öğrenmiştin; Scottie'nin çöküşü, aylar sürmüş olabilecek bir dönemin birkaç plana sığdırılmasıdır.

Takip sahneleri zamanın bir genişletmesidir. Scottie'nin Madeleine'i arabayla izlediği sahneler uzundur ve neredeyse olaysızdır: bir araba bir yokuştan iner, bir köşeyi döner, bir yerde durur. Bu sahnelerde zaman, bir bekleyişin ve bir bakışın zamanıdır. Seyirci, Scottie gibi, bir kadının nereye gittiğini merak ederek bekler. Süre sorusu (12.2) burada bir arzunun ölçüsüne dönüşür: takip, olay zamanında kısa bir yolculuk, ama ekran zamanında uzun bir bakıştır.

Filmin zamanı bir döngü de çizer. İkinci yarı ilk yarının yeniden oynanmasıdır ve son sahne, çan kulesine geri döner. Açılış jeneriğinin sarmalı ve Madeleine'in saçının sarmal topuzu, bu döngünün imgeleridir. Film, zamanın ileri gitmediği, bir saplantının çevresinde dönüp durduğu bir yapı kurar.

Bilgi ve bakış açısı

Filmin ilk yarısı, Seviye 2'nin sınırlı anlatım dersinde örnek olarak gösterilebilecek kadar sıkı biçimde Scottie'nin bakışına bağlıdır. 13.1'de bu ayrımı terimleriyle kuracağız. Seyirci Madeleine'i yalnızca Scottie'nin gördüğü kadar görür; onun yalnız kaldığı bir an, onun düşüncelerini açan bir sahne yoktur. Bu yüzden seyirci, Scottie gibi aldatılır.

Mektup sahnesi bu düzeni kırar. Film ilk kez Scottie'nin yanından ayrılır ve Judy ile yalnız kalır. Seyirci, Judy'nin anısını, onun gördüğü bir geçmişi görür ve Scottie'nin bilmediği bir gerçeği öğrenir. Bu andan sonra bakış açısı ikiye bölünür: seyirci Scottie'nin saplantısını izler, ama Judy'nin korkusunu da bilir. 13.4'te gerilim ile sürpriz arasındaki farkı ayrıca öğreneceğiz; bu film o ayrımın klasik vakasıdır.

Bu bölünme, ikinci yarının her sahnesini değiştirir. Scottie Judy'yi Madeleine'e dönüştürürken, seyirci bir adamın bir kadını yeniden yarattığını değil, bir kadının kendi geçmiş rolüne zorla geri döndürüldüğünü görür. Judy'nin direnişi, onun yüzündeki korku ve boyun eğişi, seyircinin bildiği şey yüzünden başka bir ağırlık kazanır. Bilgi, burada bir acıma ve bir rahatsızlık kaynağıdır.

Bilginin bu bölünmesi yüzlerin görünüşüne de yansır. Madeleine'in yüzü ilk yarıda çoğu zaman yumuşak bir ışıkla, uzaktan ya da profilden, bir portre gibi gösterilir. Judy'nin yüzü ise ikinci yarıda daha sıradan bir ışıkla, daha koyu bir makyajla ve daha yakından görülür. Dönüşüm tamamlandığında, otel odasında yeşil bir ışığın içinden çıkan yüz, yeniden bir portrenin yumuşaklığını kazanır. Tenin rengi bile bu ışıkta değişir. Bir kadının yüzü, film boyunca bir erkeğin isteğiyle yapılan ve yeniden yapılan bir yüzeydir; dosyanın başında sorduğumuz «bir yüz nasıl yapılıyor?» sorusu, bu dönüşümün kimin elinde olduğuna varır.

Yapının işi

Filmin yapısı bir tekrarın yapısıdır ve bu tekrar bir saplantının biçimidir. İkinci yarı ilk yarıyı yeniden oynar: bir kadın izlenir, giydirilir, bir kuleye götürülür ve kuleden düşer. Ama ikinci kez oynandığında, seyirci ilk oyunun bir sahne olduğunu bilir. Film böylece bir saplantının kendini tekrarlamaya zorunlu olduğunu ve her tekrarın bir öncekinin yalanını açığa çıkardığını gösterir.

Erken açıklama bu yapının merkezidir. Bir gizem filmi, sırrını sona saklar ve seyirciyi bir sürprizle ödüllendirir. Bu film sırrını erken açar ve seyirciden bambaşka bir şey ister: bir adamın, seyircinin bildiği bir gerçeği öğrenmeden bir kadını yeniden yaratışını izlemek. Bu, seyirciyi rahatsız edici bir konuma koyar: Scottie'nin arzusunu anlarız, ama Judy'nin korkusunu da biliriz. Yapı, seyircinin özdeşleşmesini ikiye böler.

Bu yapı, Seviye 1'in öteki dosyalarındaki yapılarla da karşılaştırılabilir. Dr. Caligari bir sırrı sona saklayıp bütün hikâyeyi geriye dönük olarak değiştiriyordu; Vertigo bir sırrı erken açıp ikinci yarıyı ileriye dönük olarak değiştirir. Yurttaş Kane bir sırrı yalnızca seyirciye gösteriyordu; Vertigo da öyle yapar, ama çok daha erken ve bir karakterin, Judy'nin, bakışı üzerinden. M bir şehrin bir adamı kuşatmasını anlatıyordu; Vertigo bir adamın bir kadını kuşatmasını anlatır. Altı dosyanın yapıları, bir sırrın ne zaman ve kime açıldığının, bir filmin anlamını nasıl belirlediğini gösterir.

Son sahne bu tekrarı bir kez daha kırar. Scottie bu kez kuleye tırmanır ve korkusunu yener. Ama tırmanışın sonunda yine bir kadın düşer ve Scottie yine aşağıya bakar. Film, bir iyileşmenin bir kaybın tekrarıyla aynı anda gerçekleştiği bir anla biter. Yapı, bir döngünün kırıldığı ve aynı anda tamamlandığı bir yerde durur.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Dosyanın üçüncü bölümünde Vertigo'ya yakından bakacağız: bir takibin, bir dönüşümün ve bir tırmanışın planlarında renk, müzik ve kamera hareketi bir saplantıyı nasıl taşıyor, onu kare kare izleyeceğiz.