Potemkin Zırhlısı — Yakın okuma

Sürpriz uyarısı

Bu bölümün sahne okumaları, filmin beş parçasının hepsini ve son anını bildiğini varsayar. Ayaklanmanın sözcüsünün öldüğü, şehrin onun için yas tuttuğu ve filonun karşısında neyin olduğu, aşağıda saklanmadan konuşuluyor. Yapı bölümünü okumadıysan önce ona dön. Bu bölümü kopyanın başında okumak daha verimli olur: her sahnede durdurman ve bir planı geri sarman gereken anlar var.

Seçilen sahneler

Merdivenler bu dosyanın dışında tutuldu. 7.4 o diziyi plan plan okudu ve 7.1 ardından gelen aslanları; aynı diziye dönmek, yeni bir şey söylemeden tekrar etmek olurdu. Bunun yerine bu bölüm, filmin merdivenler kadar ünlü olmayan ama kesmenin anlam üretme biçimini en az onlar kadar açık gösteren dört anına bakıyor. Seçimin ölçüsü ilk bölümün üç sorusu: kahramanın kim olduğu, kesmenin nerede sıklaşıp seyreldiği ve yüzlerin nasıl seçilip aydınlatıldığı.

İlk sahne çok kısadır: bulaşıkhanede kırılan tabak. Bir saniyelik bir eylemin birkaç plana bölünmesini gösterir. İkincisi güvertedeki branda: yüzü örtülen bir grup ve onlara doğrultulan tüfekler. Üçüncüsü sisin içindeki liman ve iskelede başlayan yas: filmin en yavaş dizisi ve bir kalabalığın yavaş yavaş toplanışı. Dördüncüsü filonun karşısındaki gece bekleyişi: bir makinenin ve bir topluluğun aynı ritimle nefes alışı.

Okurken bir şeyi akılda tut. Bu film sessizdir ve dört sorunun ilki, duyduğun şeyi de sorar. Aşağıdaki okumalar müziği değil, görüntünün ve kesmenin ritmini merkeze alır. Kendi kopyanın müziği bu ritmi bir yerde destekliyor, bir yerde örtüyorsa, bunu her sahnenin yanına ayrı bir satırla not et.

Sahneler

Kırılan tabak

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Bir tayfa bulaşık yıkamaktadır. Elindeki tabağı kurular ve kenarındaki yazıyı okur; ara yazı, yazının bir dua cümlesi olduğunu gösterir. Film tayfanın yüzüne geçer: yüzü yavaşça değişir, kaşları çatılır. Sonra eylem gelir. Tayfa tabağı omzunun üstüne kaldırır ve masaya indirip kırar. Ama bu hareket tek bir planda olmaz: kol birkaç kez, birkaç farklı açıdan kalkar gibi görünür ve kırılış birkaç kısa plana bölünür.

Nasıl yapılmış? Sahnenin merkezi kurgudadır. Bir saniye süren bir hareket, çok kısa planlara bölünür ve bu planlar arasında hareketin bazı parçaları üst üste biniyor gibidir: kol bir planda kalkmaya başlar, sonraki planda yine kalkmaya başlar. 7.2'de hareket eşlemeyi öğrenmiştik: bir hareket bir planda başlar, sonraki planda kesintisiz sürer. Bu sahne o kuralı bilerek bozar. Hareket akmaz, takılır; aynı an iki kez yaşanır. 7.3'teki atlama kesme de bir ihlaldi, ama orada zaman ileri sıçrıyordu. Burada zaman geri çekilip tekrarlanır.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden sahne, zincirin ilk öfke eylemidir: tayfanın biriktirdiği haksızlık bir nesnenin kırılmasıyla dışa vurulur. Seyirci yönünden işlev, bir eylemi bir patlamaya çevirmektir. Hareketin parçalanması ve tekrarı, seyircinin kırılışı tek bir an olarak değil, bir sarsıntı olarak yaşamasını sağlar. İlk bölümün ikinci sorusu kesmenin nerede sıklaştığını soruyordu. Bu sahne, filmin ilk sıklaşma noktasıdır ve sonraki büyük dizilerin bir minyatürüdür.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma sahneyi bir uyanış olarak görür: dua cümlesinin vaadi ile tabağa konan kurtlu etin gerçekliği arasındaki uçurum, bir tayfanın yüzünde fark edilir ve bir eyleme dönüşür. Kurgu bu farkındalığı bir sarsıntı gibi gösterir; tabak bir kez kırılmaz, tekrar tekrar kırılır, çünkü öfke de bir kez değil tekrar tekrar gelir. İkinci bir okuma sahnenin küçüklüğüne bakar: film, büyük ayaklanmayı bir tabağın kırılmasıyla, sıradan bir tayfanın sıradan bir eylemiyle başlatır. Kahraman burada bile adsızdır; yüzü bir an görünür ve sonra kaybolur.

Branda

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Güvertede bir grup tayfa ayrılmış, sıraya dizilmiştir. Bir branda getirilir ve üstlerine örtülür; artık yüzleri görünmez, yalnızca brandanın altında kıpırdayan biçimler vardır. Nöbetçiler karşılarına dizilir ve tüfeklerini doğrultur. Rahip haçıyla görünür. Film nöbetçilerin yüzlerine, brandanın altındaki biçimlere, subaylara ve bekleyen tayfaya art arda geçer. Bir ara yazı Vakulinçuk'un çağrısını verir. Nöbetçilerin yüzlerinde bir duraksama görülür; tüfekler iner.

Nasıl yapılmış? Sahnenin en güçlü kararı mizansendedir ve bir yüzü örtmekle ilgilidir. Branda, ölüme gönderilen tayfaları birer kişi olmaktan çıkarıp örtülü, kimliksiz bir yığına dönüştürür. Bu, filmin yakın planlarla yüz verdiği ve yüz aldığı düzenin en açık örneğidir. Brandanın altındakiler yüzsüzdür; nöbetçilerin yüzleri ise bu sahnede yakından gösterilir. Kurgu bu iki grup arasında gidip gelir ve gerilimi kesmelerin sıklaşmasıyla artırır: brandaya, tüfeğe, yüze, subaya, yeniden brandaya. Ara yazı bu kesmelerin arasında bir kesme gibi işler; çağrı geldiğinde dizi bir anlığına durur.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden sahne ayaklanmanın başladığı yerdir. Seyirci yönünden işlev bir tersine çevirmedir: subaylar, tayfaları yüzsüz bir yığına dönüştürmek isterken, film nöbetçilerin yüzlerini gösterir ve tam o yüzlerde bir tereddüt doğar. Kardeşlik çağrısı yüzü olmayanlara değil, yüzü görünenlere yöneltilir. İlk bölümün üçüncü sorusu yüzlerin nasıl seçildiğini soruyordu. Bu sahne bir yanıt verir: film, bir yüzü göstermenin bir karar olduğunu, bir insanı yüzsüzleştirmenin ise bir şiddet olduğunu biçimle söyler.

Brandanın kendisi hakkında da bir yapım anlatısı dolaşır.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma brandayı bir kefen olarak görür: tayfalar daha ölmeden ölü gibi örtülür ve bu örtü, merdivenlerdeki kurbanlardan önce filmin ilk ölüm imgesidir. Bir başka okuma brandayı bir maske olarak görür: iktidar, öldüreceği insanların yüzünü görmek istemez ve onu örter. Bu okumada nöbetçilerin tüfeği indirmesi, yüzü görülmeyen birini değil, yüzü görülen bir kardeşi tanımanın sonucudur. Karşı kanıt da düşünülmeli: nöbetçilerin duraksaması kısa sürer ve film onu bir iç dünya olarak açmaz; tereddüt bir duygu değil, bir eylem olarak, tüfeğin inişiyle gösterilir.

Sis ve yas

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Sabahın erken saatinde liman sisin içindedir. Film bir dizi sakin görüntü gösterir: suyun yüzeyinde duran gemiler, bir şamandıra, sisin içinden belirip kaybolan direkler, ışığın suya düşüşü. Hiçbir şey olmaz; görüntüler yavaşça birbirini izler. Sonra iskele görünür ve iskelenin ucundaki çadırda yatan ceset. Şehrin halkı gelmeye başlar: önce birkaç kişi, sonra daha fazlası. Yaşlı bir kadın ağlar, bir adam başındaki şapkayı çıkarır. İskele ve onu kente bağlayan uzun yol giderek kalabalıkla dolar. Bir noktada yas öfkeye döner: yakın planlarda yumruklar sıkılır, konuşan yüzler görünür.

Nasıl yapılmış? Sahne iki ritimle kurulur. Sis dizisi filmin en yavaş kurgusudur: planlar uzun, kamera sabit, hareket neredeyse yoktur. 7.6'daki kurgu ritmi burada en düşük hızındadır. Yas dizisi ise yavaş yavaş hızlanır: önce tek tek yüzler, sonra kalabalık planları, en sonda kısa ve sert kesmelerle verilen sıkılmış yumruklar. Işık da bu geçişi taşır. Sis, 5.1'deki yumuşak ışığın doğal bir biçimidir: gölgeleri siler, kenarları yumuşatır ve limanın her yüzeyini aynı soluk griye çeker. Yas dizisinde gün ışığı açılır ve yüzler keskinleşir.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden sahne, ayaklanmanın gemiden şehre geçtiği yerdir. Seyirci yönünden işlev bir duraklama ve bir birikimdir. Sis dizisi, ikinci bölümün kargaşasından sonra seyirciye bir nefes aldırır; yas dizisi ise bu nefesi bir öfkeye çevirir. İlk bölümün birinci sorusu kahramanın kim olduğunu soruyordu. Bu sahne açık bir yanıt verir: ayaklanmanın tek tanınan yüzü ölmüştür ve onun yerine bir şehrin yüzleri gelir. Kahraman, ölü bir tayfadan yaşayan bir kalabalığa geçer.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma sis dizisini bir yas hazırlığı olarak görür: kentin daha uyanmadan bir ölümü taşıdığı, sessiz ve soluk bir sabah. Sis, bir ölümün ağırlığını hiçbir olay göstermeden kurar. Başka bir okuma diziyi biçimin kendisine bağlar: film, kurgunun yalnızca çarpışmayla değil, bekleyişle ve yavaşlıkla da anlam üretebildiğini gösterir. Eisenstein'ın kuramında çarpışma merkezdeydi; ama bu dizi, çarpışmadan çok bir ezgiye benzer. Kalabalığın yüzlerine bakan bir üçüncü okuma da mümkündür. Yas dizisinde öne çıkan yüzler, tipajın seçtiği yüzlerdir: yaşlı kadınlar, işçiler, kırışık ve güneşte yanmış yüzler. Film bir şehrin halkını bu yüzlerle kurar ve bu yüzler, tek tek tanınmadan, bir sınıfın yüzü olarak okunur.

Ten bu sahnede iki ışık arasında görünür. Siste yüzler yoktur; gün ışığında ise yüzler bütün ayrıntılarıyla, kırışıklıkları ve lekeleriyle gösterilir. Tipajın seçtiği bu yüzler bir stüdyonun makyajlı yüzleri değildir; 5.4'te konuştuğumuz ten ölçütü burada bir yapım kararıyla birleşir. Kendi kopyanda yas dizisindeki yüzlerin ne kadar açık, ne kadar gölgeli olduğuna ve bunun bir kopya farkı olup olmadığına bak.

Filonun karşısındaki gece

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Gece, gemi denizdedir. Tayfaların bir kısmı uyur, bir kısmı nöbettedir. Filonun yaklaştığı haber verilir ve gemi harekete geçer. Film makine dairesine iner: pistonlar, kollar, göstergeler, dönen çarklar, yakın planlarda ve kısa kesmelerle. Güvertede toplar döner ve doğrultulur. Tayfaların yüzleri, gözleri ufka dikilmiş, art arda gösterilir. Filonun gemileri ufukta belirir ve yaklaşır. Potemkin işaret verir. Bir süre hiçbir şey olmaz. Sonra filonun gemilerinden selam gelir; tayfalar şapkalarını sallar ve birbirine seslenir. Gemi, öteki gemilerin arasından geçer.

Nasıl yapılmış? Sahnenin kurgusu bir makinenin ritmini taklit eder. Makine dairesinin yakın planları kısa, birbirine benzer ve tekrarlı bir düzenle dizilir: bir piston iner, bir kol döner, bir piston yeniden iner. Bu ritim, tayfaların yüzleriyle ve topların hareketiyle kesilir ve giderek hızlanır. 7.6'da ritmi tempodan ayırmıştık; burada ritim yalnızca plan süreleriyle değil, planların içindeki hareketin tekrarıyla da kurulur. Pistonun inişi, kesmenin kendisi gibi bir vuruş olur.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden sahne filmin son düğümüdür ve bir çatışmanın gerçekleşmemesiyle çözülür. Seyirci yönünden işlev, merdivenlerden sonra kurulan bir gerilimdir: seyircinin belleğinde merdivenlerdeki ateş henüz tazedir ve şimdi yine ateş edilip edilmeyeceğini bekler. Makinenin ritmi bu bekleyişi bir nabız gibi taşır. İlk bölümün ikinci sorusu ritmin nerede hızlandığını ve hızlı bir dizinin sonrasında neyin kaldığını soruyordu. Bu sahnede hızlanan ritim bir patlamayla değil, bir sessizlikle, ardından gelen bir selamla çözülür.

Ne anlama gelebilir? Bir okuma makineyi bir topluluğun bedeni olarak görür: gemi bir insan gibi nefes alır, pistonları bir kalp gibi çarpar ve tayfaların ortak iradesi bir makinenin düzenli hareketiyle birleşir. Bu okumada makine bir tehdit değil, bir dayanışmanın imgesidir. Başka bir okuma aynı makineyi bir savaş aracı olarak hatırlatır: pistonlar topları döndürür ve gemi bir an için yine ateş etmeye hazırdır. Son selam bu iki okuma arasında bir karar verir: makine bir silah olarak değil, bir kardeşlik çağrısının taşıyıcısı olarak kullanılır. Ama film tarihsel sonu göstermez; bu karar, filmin nerede durduğuna bağlıdır ve yorum katmanları bölümü bu sınırı tartışacak.

Sahneler arasında

Dört sahne bir hız yelpazesi kurar. Kırılan tabak bir saniyeyi çok sayıda plana böler; branda gerilimi kesmelerin sıklaşmasıyla doruğa çıkarır; sis dizisi neredeyse durur; gece bekleyişi bir makinenin vuruşuyla yeniden hızlanır. 10.3'teki sayımı bu dört sahnenin her birinden yalnızca yarım dakika için yaparsan, aynı filmin içinde plan süresinin ne kadar değiştiğini kendi sayılarınla görürsün. Merdivenler bu yelpazenin en hızlı ucudur; ama yelpazenin geri kalanı olmadan o hız bu kadar sert hissedilmezdi.

İkinci olarak yüzlerin dağılımı. Tabakta adsız bir tayfanın yüzü bir an görünür. Brandada bir grup yüzsüzleştirilir ve nöbetçilerin yüzleri öne çıkar. Yasta bir şehrin yüzleri, tek tek tanınmadan bir sınıfın yüzü olur. Gecede tayfaların yüzleri bir makinenin ritmine katılır. Dört sahnenin hiçbirinde bir yüz bir hikâyenin merkezine yerleşmez; her yüz kısa bir süre görünür, sonra kalabalığın içinde silinir. Kahraman, bu yüzlerin toplamıdır.

Üçüncü olarak tekrar. Tabakta bir hareket tekrarlanır. Brandada ve gecede bir silah doğrultulur ve iner. Yasta bir yüz bir başka yüzü, bir yumruk bir başka yumruğu izler. Film tekrarı hem tek bir planın içinde hem de bölümler arasında kullanır ve bu tekrar, ritmin en temel aracıdır. Yapı bölümünde gördüğümüz ayna, branda ile filo arasındaki benzerlik, bu küçük tekrarların büyük ölçekteki karşılığıdır.

Dördüncü olarak ışık. Tabak ve makine dairesi iç mekândır; ışık sert ve yerel düşer. Branda güvertede, açık havada; sis yumuşak ve yayılmış; yas gün ışığında ve keskin. Gecede ışık neredeyse yalnızca makinenin parıltısından ve uzaktaki gemilerden gelir. Dört sahnede ışık, 5.3'teki motive ışık gibi, her zaman bir kaynağa bağlıdır: gerçek bir gemide, gerçek bir limanda çekilmiş bir filmin ışığıdır. Dr. Caligari'nin boyalı ışığıyla bu fark, iki dosyanın en keskin karşıtlıklarından biridir.

Bu dört sahne, filmin bütün anlarını kapsamaz ve kapsaması da gerekmez. Defterine bir beşinci sahne seç ve onu aynı dört soruyla oku. Birinci bölümde hekimin kurtlu ete eğildiği an iyi bir adaydır: bir gözlüğün, bir etin ve bir yüzün yakın planda nasıl bir araya getirildiğini ve hekimin tipaj yoluyla nasıl bir sınıfın yüzüne dönüştüğünü sorar. Üçüncü bölümün sonunda bayrağın direğe çekilişi de bir başka adaydır: kopyan elle boyanmış bayrağı koruyorsa, renk ile kurgu arasındaki ilişkiyi sınar. Hangisini seçersen seç, okumanın en sonunda sahnenin hızını yukarıdaki yelpazenin neresine koyduğunu ve hangi yüzün o sahnede öne çıktığını yaz.

Merdivenlerle ilgili bir son not. Bu bölüm diziyi dışarıda bıraktı, ama dört sahneyi okuduktan sonra merdivenlere dönmek öğreticidir. 7.4'te diziyi tek başına okumuştun. Şimdi onu tabak, branda, sis ve gece arasında bir yer olarak düşün: hangi sahnenin hızını sürdürüyor, hangi sahnenin yüz düzenini tekrarlıyor, hangi sahnenin silahını ateşliyor? Bir montaj dizisinin anlamı, filmin geri kalanıyla kurduğu bu ilişkilerden de doğar.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Sahneler okundu; sıra yorumlarda. Dosyanın son bölümü filmin bir siyasal sinema, bir montaj kuramı ve bir tarih anlatısı olarak nasıl okunduğunu açacak: propaganda ile sanat arasındaki tartışmayı, tipajın bir yüzü bir sınıfa indirgemesinin gücünü ve sınırını ve filmin tarihsel sondan önce durmasının ne anlama geldiğini.