Çerçeve dışı alan

Açılış

Bir sokak köşesi, bir ilan direği. Küçük bir kız okuldan dönüyor ve topunu direğe vurup tutuyor. Direğe bir ilan yapıştırılmış: şehirde çocukları öldüren biri aranıyor, yakalanmasına yardım edene ödül var. Kız topunu bir kez daha direğe vuruyor. Bu sırada ilanın üstüne bir adamın gölgesi düşüyor. Adamı görmüyoruz. Yalnızca gölgesini, ilanın üstünde, kızın hemen yanında. Sonra bir ses: adam kıza ne güzel bir topu olduğunu söylüyor, adını soruyor.

Fritz Lang'in 1931 tarihli M filminde katil seyirciye ilk kez böyle tanıtılır: bir gölge ve bir sesle. Bedeni karenin dışındadır. Ama seyirci onun orada, kızın hemen yanında durduğunu bir an bile kuşku duymadan bilir. Bu ders, görmediğimiz ama var saydığımız o alanı ele alıyor.

Tek fikir

Karenin dışında kalan alan boş değildir. Seyirci onu sesler, gölgeler, bakışlar ve kadraja girip çıkan bedenlerle doldurur; filmler bu alanı bir şeyi saklamak, bir beklenti kurmak ya da bir tehdidi büyütmek için kullanır.

Kavram

2.1'de karenin bir seçim olduğunu, bir şeyi içeri alırken başka bir şeyi dışarıda bıraktığını söylemiştik. O derste üç sorunun en kolay unutulanının «kare neyi dışarıda bırakıyor?» sorusu olduğunu da not etmiştik. Bu ders o soruya ayrılıyor.

Bu tanımın önemli parçası «var saydığı» kısmıdır. Bir film bir odanın yalnızca bir köşesini gösterdiğinde, seyirci odanın geri kalanının var olduğunu düşünür. Bir karakter karenin kenarından dışarı baktığında, seyirci o yönde bir şey, belki bir insan, belki bir pencere olduğunu varsayar. Bir ses duyulduğunda ve kaynağı görünmediğinde, seyirci o sesin kareye yakın bir yerden geldiğini kurar. Çerçeve dışı alan, görüntünün değil, seyircinin zihninin ürettiği bir mekândır; ama film o zihne ipuçları vererek onu yönlendirir.

Film kuramcısı Noël Burch, çerçeve dışı alanı altı bölgeye ayırmayı önermiştir: karenin dört kenarının ötesi, kameranın arkasında kalan alan ve sahnedeki bir duvarın, bir kapının, bir nesnenin arkasında kalan alan. Bu ayrım bir sınıflandırma ezberi olarak değil, bir dikkat alıştırması olarak işe yarar. Bir sahnede ses nereden geliyor: sağdan mı, soldan mı, kameranın arkasından mı? Bir karakter hangi kenara bakıyor? Kapalı bir kapının ardında ne olabilir?

Çerçeve dışı alanı kuran araçlar birkaç türdür. Birincisi sestir: kaynağı görünmeyen bir ses, karenin dışında bir şeyin varlığını hemen bildirir. Sesin bu işi Seviye 1'in ses modülünde, ekran dışı sesi işleyen derste ayrıca konuşulacak. İkincisi bakıştır: bir karakter karenin dışına baktığında, seyirci bakılan şeyi merak eder. Üçüncüsü gölge ve yansımadır: bir gölge ya da bir aynadaki görüntü, karenin dışındaki bir bedeni içeri taşır. Dördüncüsü giriş ve çıkıştır: bir karakter kadraja girdiğinde nereden geldiğini, çıktığında nereye gittiğini seyirci kurar. Beşincisi kesilmiş bedendir: kenarla kesilen bir kol ya da bir sırt, bedenin geri kalanının karenin dışında sürdüğünü söyler.

Giriş ve çıkışların bir düzeni de vardır. Bir karakter karenin sağından çıktığında, bir sonraki planda çoğu zaman soldan girer; böylece seyirci iki planı bir mekânın sürekli parçaları olarak birleştirir. Bu düzen çoğu zaman fark edilmez, ama bozulduğunda seyirci bir an yönünü kaybeder. Kurgunun mekânı bu biçimde nasıl birleştirdiği, süreklilik kurallarıyla birlikte M07'nin konusu olacak. Burada not edilmesi gereken, çerçeve dışı alanın tek bir planın değil, art arda gelen planların da ürünü olduğudur: seyirci bir planın dışarıda bıraktığı mekânı, bir sonraki planın gösterdiğiyle tamamlar.

Çerçeve dışı alanın en güçlü kullanımı bekleyiştir. Bir şey karenin dışındaysa ve seyirci onu bilmek istiyorsa, kare bir merak alanına dönüşür. Korku ve gerilim filmleri bunu sık sık kullanır: canavar görünmez, ama kapının ardında, karanlığın içinde ya da kameranın arkasında olabilir. Bu bekleyiş çoğu zaman görülen şeyden daha güçlüdür, çünkü seyirci boşluğu kendi korkusuyla doldurur. Ama çerçeve dışı alan yalnız korku için kullanılmaz. Bir dramda konuşan bir karakterin karşısındaki kişi görünmüyorsa, seyirci onun tepkisini merak eder; bir komedide bir şaka, karenin dışında olup biten bir şeyin sesiyle kurulabilir.

Çerçeve dışı alanın bir de ahlaki ya da siyasi bir yanı vardır. Bir film neyi göstermemeyi seçer? Şiddeti mi, bir yüzü mü, bir topluluğu mu? Bir şeyi karenin dışında bırakmak, onu saklamak da olabilir, ona saygı göstermek de. Bir felaketin kurbanlarını göstermemek bir incelik olabilir; bir topluluğu sürekli karenin dışında tutmak ise bir görünmezlik yaratabilir. Okur, karenin kimi dışarıda bıraktığını sorarken, bu iki ihtimali birlikte tartar.

Filmde

Açılıştaki ilan direği sahnesi çerçeve dışı alanın neredeyse bütün araçlarını bir arada kullanır. Katilin bedeni karenin dışındadır; ama gölgesi kareye girer ve tam da onun aranmasını isteyen ilanın üstüne düşer. Sesi de kareye girer: kıza konuşan, nazik ve yumuşak bir ses. Seyirci bu iki ipucuyla, karenin hemen dışında duran bir adamı kurar. Kız onu görür; seyirci görmez. Bu bilgi farkı sahnenin bütün gerilimini taşır.

Bu kadraj kararının işlevi birkaç katmanlıdır. Birinci katman gerilimdir: seyirci kızın tehlikede olduğunu bilir ve tehlikenin yüzünü görmediği için onu daha da büyütür. İkinci katman ironidir: gölge, katilin aranmasını isteyen ilanın üstüne düşer; aranan adam, onu arayan kâğıdın üstünde durur ve kimse onu görmez. Üçüncü katman filmin bütün yapısıyla ilgilidir. Film boyunca şehir bir yüzü arar ve seyirci de o yüzü bir süre göremez; çerçeve dışı alan, şehrin aramasını seyircinin deneyimine dönüştürür.

Bir okuma bu düzeni, katilin herkesin arasında, sıradan bir yüzle dolaşabildiğinin bir biçimi olarak görür: onu tanımak için bir canavar yüzü aramak boşunadır. Okumanın dayanağı ekranda, gölgenin ve sesin bedenin yerini tuttuğu kadrajdadır. Karşı kanıt da düşünülmelidir: film ilerledikçe katili açıkça gösterir, yüzüyle, korkusuyla ve sonunda kendini savunuşuyla. Çerçeve dışı alan filmin başında bir saklama aracıdır; sonunda film onu bırakır ve seyirciyi katilin yüzüyle baş başa koyar. Bu geçişin kendisi, filmin seyirciden istediği bakışın değiştiğini düşündürebilir.

Bu sahnede ses de çerçeve dışı alanı kurar. M Lang'in ilk sesli filmidir ve film sesi bu alanı kurmak için bilinçli biçimde kullanır. Katilin ıslığı, filmin ilerleyen bölümlerinde onu tanıtan bir işaret olur; ıslık duyulduğunda, ıslık çalan çoğu zaman görünmez. Sesin bu işi ses modülünde ayrıca konuşulacak; burada not edilmesi gereken, sesin karenin sınırlarını aşan en hızlı araç olduğudur.

Başka bir filmde

Çerçeve dışı alanın kameranın kendisini, yani kimin baktığını sorduğu bir örnek.

Filmin açılış planı bir evin cephesini ve sokağı gösterir. Uzun süre hiçbir şey olmaz; kamera kımıldamaz. Sonra iki ses duyulur: evin sahipleri, karenin dışında, bir şey konuşur. Ardından görüntü hızla ileri sarılır ve seyirci, baktığı şeyin bir film planı değil, çiftin izlediği bir video kaseti olduğunu anlar. Bu anda çerçeve dışı alanın bir bölgesi, Burch'ün kameranın arkası dediği bölge, birdenbire önem kazanır: bu görüntüyü kim çekti ve nereden?

Bu açılış seyirciyi rahatsız bir konuma koyar. Seyirci her film planına bir kameranın arkasından bakar; ama bu kez o kameranın kim olduğu filmin sorusuna dönüşür. Film ilerledikçe seyirci her uzun ve sabit planda aynı kuşkuyu duyar: bu bir film planı mı, yoksa birinin gizlice çektiği bir kayıt mı? Çerçeve dışı alan burada bir mekân değil, bir göz olur. Saklı Seviye 2'nin kapanış ve gerilim derslerinde ve Seviye 3'ün belirsizlik dersinde yeniden okunacak; burada bilmen gereken, kameranın arkasının da bir çerçeve dışı alan olduğu ve bir filmin onu bilinçli olarak görünür kılabileceğidir.

İki film birlikte, çerçeve dışı alanın iki ayrı yüzünü gösterir. M'de dışarıda kalan bir bedendir ve seyirci onun yüzünü merak eder. Saklı'da dışarıda kalan bir bakıştır ve seyirci kendi baktığı yeri sorgulamaya başlar.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Dışarıdaki şey kareye girdiğinde sahnenin gerilimi arttı mı, azaldı mı? Değişimin yönünü tek kelimeyle yaz ve onu doğuran ekrandaki anı bir sahne adıyla işaretle.

Özet

1. Çerçeve dışı alan, bir planda görünmeyen ama seyircinin öykü dünyasının parçası olarak var saydığı mekândır.
2. Bu alan sesle, bakışla, gölgeyle, girişlerle ve çıkışlarla ve kenarla kesilen bedenlerle kurulur.
3. Burch çerçeve dışı alanı altı bölgede düşünmeyi önerir: dört kenarın ötesi, kameranın arkası ve görüntüdeki bir nesnenin arkası.
4. M'de katil ilk kez bir gölge ve bir sesle, bedeni karenin dışında kalarak tanıtılır; Saklı'da açılış planı kameranın arkasını bir soru hâline getirir.
5. Dışarıda bırakılan her şey bir sır değildir; seçim, filmin seyircinin dikkatini o alana çektiği yerde okunur.

Kendini sına

1. Çerçeve dışı alanı bir boşluktan ayıran nedir?
2. Burch çerçeve dışı alanı hangi bölgelere ayırır?
3. M'de katil ilan direği sahnesinde seyirciye hangi iki ipucuyla tanıtılır?
4. Saklı'nın açılış planının bir kaset olduğu seyirciye nasıl anlaşılır?

Yanıtlar

1. Seyircinin onu öykü dünyasının bir parçası olarak var sayması ve filmin bu varsayımı seslerle, bakışlarla, gölgelerle ya da giriş ve çıkışlarla yönlendirmesi. Boşluk hiçbir şey taşımaz; çerçeve dışı alan, görünmese de bir şey taşır.
2. Karenin dört kenarının ötesi, kameranın arkasında kalan alan ve görüntüdeki bir duvarın, kapının ya da nesnenin arkasında kalan alan olmak üzere altı bölge.
3. İlanın üstüne düşen gölgesi ve kıza seslenen sesiyle; bedeni bu sahnede karenin dışında kalır.
4. Karakterlerin karenin dışından gelen sesleri duyulur ve ardından görüntü hızla ileri sarılır; seyirci baktığı şeyin karakterlerin izlediği bir video kaseti olduğunu böyle anlar.

Sonraki derse köprü

Bu modülün ilk dört dersi karenin sınırlarını konuştu: neyi içeri aldığını, ne büyüklükte gösterdiğini, nereden baktığını ve neyi dışarıda bıraktığını. Sonraki ders, 2.5, kompozisyona geçiyor: karenin içindeki öğelerin dengesine, ağırlığına, boşluklara ve bir karenin içine yerleştirilen ikinci bir çerçeveye.