Yapboz filmler

Açılış

Sürpriz uyarısı: Bu derste Mulholland Drive'ın son bölümündeki kimlik değişimi ve Primer'in zaman döngülerinin nasıl çözüldüğü açık ediliyor.

1999'da bir televizyon kanalı, bir yönetmenden doksan dakikalık bir pilot bölüm ister. Bölümde bir kaza geçirip hafızasını yitiren esmer bir kadın, Los Angeles'a yeni gelmiş sarışın bir oyuncu adayı, mafyanın baskı yaptığı bir yönetmen ve bir mavi anahtar vardır. Bu iplerin hepsi bir dizinin ileriki bölümlerinde açılmak üzere ortaya atılmıştır. Kanal pilotu izler, beğenmez ve diziyi iptal eder. İplerin hiçbiri bağlanmamıştır.

Bir yıl sonra yönetmen aynı malzemeye bir son yazar ve onu bir sinema filmine dönüştürür. Ama son, iplerin her birini düğümlemek yerine, bütün filmi başka bir ışıkta yeniden görmeyi gerektiren bir dönüş yapar. Seyirci salondan elinde bir sürü parçayla çıkar ve onları bir araya getirmeye çalışır. Bu ders, parçalarını seyirciye birleştirmesi için veren filmleri okumayı öğretiyor.

Tek fikir

Yapboz film parçalarını, birleştirme planını göstermeden verir ve kurmayı seyirciye bırakır. Okur çözüme koşmadan önce hangi parçaların verildiğini, hangisinin eksik bırakıldığını ve filmin hangi kurulumları açık tuttuğunu yazar.

Kavram

15.4'te ağ anlatısının çizgilerinin sonunda bir kesişme noktasında birbirine değdiğini gördük; bağın bütününü seyirci görüyordu ama film bu bağları ona gösteriyordu. Bu derste film bağları göstermeyi bırakır. Parçalar ortadadır, ama nasıl birleşecekleri seyircinin işidir.

Bir yapboz filmi klasik bir filmden ayıran şey, bilginin ne kadar saklandığı değil, saklanmanın amacıdır. 13.4'te gerilimin ve sürprizin seyirciden bilgi saklayarak nasıl kurulduğunu görmüştük. Orada saklanan bilgi sonunda verilir ve film kapanır. Yapboz filmde ise bilgi sonunda da tam verilmez; film bitince seyircinin elinde, birden çok biçimde bir araya getirilebilecek parçalar kalır.

Bu yüzden bir yapboz film çoğu zaman ikinci bir izlemeyi gerektirir. 0.3'te ikinci izlemeyi bir okuma alışkanlığı olarak tanıtmıştık; yapboz film, onu bir zorunluluğa çevirir. İlk izleme parçaları toplar, ikinci izleme parçaların yerini sınar.

Okur bir yapboz filmi okurken üç ayrı işi birbirinden ayırır. Birincisi parçaların envanteridir: film hangi sahneleri, hangi nesneleri, hangi yinelenen adları veriyor? İkincisi kurulumların listesidir: bu parçalar hangi farklı biçimlerde bir araya getirilebiliyor? Üçüncüsü kalan parçalardır: hangi parça hiçbir kuruluma tam oturmuyor? Bu üçüncü liste en değerlisidir, çünkü filmin bilerek açık bıraktığı yeri gösterir.

Bu ayrım bir hatayı da önler: bir yapboz filmi tek bir çözüme indirgemek. Bir kurulum ne kadar ikna edici olursa olsun, oturmayan parçaları görmezden gelerek kurulmuşsa eksiktir. 1.4'te yorumun kanıtla sınandığını söylemiştik; yapboz filmde bu sınav her parça için ayrı ayrı yapılır.

Yöntem açısından okurun önünde iki tuzak vardır. Birincisi, her parçayı bir ipucu sanmaktır. Yapboz filmlerin her ayrıntısı bir anahtar değildir; bazıları bir atmosfer, bir ritim ya da bir şaka için oradadır. İkincisi, parçaları yalnızca bir çözüm uğruna toplamaktır. Bu filmler bir çözüm kadar bir deneyim de sunar: kaybolma, şaşırma ve aynı sahneyi ikinci kez başka bir anlamla görme deneyimi.

Yapboz filmde görünürlük sorusu kurulumların içinde de sorulur. Bir kurulum bir karakteri bir hayalin parlak yüzüne, öteki aynı karakteri yıkılmış bir gerçeğe yerleştirebilir. Okur her kurulumda aynı karakterin nasıl göründüğünü, hangi kurulumun onu daha görünür, hangisinin daha silik kıldığını yazar. Kurulumlar değiştikçe bir karakterin perdedeki ağırlığı da değişir.

Filmde

13.5'te bu filmin son bölümünü bir güvenilmez anlatım örneği olarak okumuş, ilk bölümün bir rüya olarak yeniden okunabileceğini görmüştük. Bu derste filme bir yapı olarak bakıyoruz: bu parçalar nereden geldi ve nasıl bir araya geliyor?

Bu yapım bilgisi, filmin yapboz yapısını okumanın bir kapısını açar. İlk bölümün iplerinin birçoğu bir dizi için ortaya atılmıştır. Mafyanın baskısı, kovboy, beceriksiz tetikçi, lokantanın arkasındaki figür: bunlar her biri ilerleyen bölümlerde açılacak hikâyelerin başlangıcıdır. Film bu iplerin çoğunu bağlamaz. Bir seyirci, bağlanmayan bu iplere bakıp bir ipucu arayabilir; ama bir kısmı yalnızca yarım kalmış bir dizinin izidir.

Bu eklemenin yeri önemlidir. Film, mavi kutunun açılmasıyla ikiye bölünür. Kutudan önce, pilottan gelen ve ipleri açık bir dizi dünyası vardır. Kutudan sonra ise Diane'in dünyası başlar ve önceki bölümün adları, yüzleri, nesneleri bu dünyada başka yerlerde, başka ilişkilerle yeniden ortaya çıkar. Seyirci iki dünyayı yan yana koyar ve parçaları eşleştirir: aynı oyuncu, aynı anahtar, aynı lokanta.

Rüya okuması bu parçaların en yaygın kurulumudur ve 13.5'te onu ayrıntısıyla gördük. Ama bir yapboz okur, kurulumu yaptıktan sonra oturmayan parçalara döner. Lokantanın arkasındaki figür, Club Silencio, kovboy: bunlar rüya kurulumunda da tam bir yere sahip değildir. Okur onları bir kenara yazar ve filmin bu parçaları neden açık bıraktığını sorar.

Bu filmde görünürlük kurulumdan kuruluma değişir. Film, parlak bir ışıkla aydınlatılmış dans eden çiftlerin görüntüleriyle ve alkışlanan, gülümseyen sarışın bir genç kadınla açılır. İlk dünyada Naomi Watts'ın oynadığı Betty parlak, yetenekli ve umut doludur. Kutudan sonra aynı oyuncu Diane olarak çökmüş, kenara itilmiş biridir. İki dünyayı bir arada okuyan seyirci, aynı yüzün bir dünyada bir yıldız adayı, ötekinde bir sanayinin harcadığı bir oyuncu olarak nasıl göründüğünü karşılaştırır. Kanalın iki başrol oyuncusunu yaşlı bulması da bu soruya bağlanır: Hollywood'un bir oyuncuyu ne zaman görünmez saydığı sorusu, filmin hem içinde hem yapım öyküsünde sorulur.

Başka bir filmde

Yapbozunu bir zaman makinesinin kurallarına bağlayan, düşük bütçeli bir bilimkurgu filmi.

Mulholland Drive'da parçaların bir kısmı yarım kalmış bir dizinin izleriydi ve film onları bağlamayı amaçlamıyordu. Primer'de ise parçaların hepsi kesin bir kurala göre yerine oturmak üzere kurulmuştur. Kural bir zaman makinesinin işleyişidir ve film bu kuralı seyirciye açıkça anlatmaz.

Film yapbozunu üç katmanda kurar. Önce teknik konuşmalar: iki mühendis işlerinden kendi meslek dilleriyle, açıklamasız konuşur. Sonra aynı günün birden çok kez yaşanması: Abe ile Aaron, kutunun içinde saatler geçirip aynı günün başına döner ve aynı olayları bildikleri bir gelecekle yeniden yaşar. En sonda da sürümler: aynı karakterin birden çok kopyası aynı anda dolaşır ve seyirci her sahnede hangi Aaron'ı, hangi Abe'yi izlediğini çıkarmak zorundadır.

Bu filmde parçaların bir kuralı vardır ve ilkesel olarak çözülebilir. Bu, Mulholland Drive'dan önemli bir farktır. Mulholland Drive'da bir parçanın birden çok kurulumda farklı anlamlar taşıması yapının parçasıdır. Primer'de ise her parçanın tek bir doğru yeri vardır; ama film bu yeri o kadar gizler ki seyirci onu ancak defalarca izleyerek ve çoğu zaman bir zaman çizgisi şeması çizerek bulabilir.

Primer'de görünürlük, filmin kimin bir buluş yapıp dünyayı değiştirebileceğini nasıl gösterdiğiyle ilgilidir. Buluşun yapıldığı yer bir garajdır, buluşu yapanlar gündüz işlerinden artakalan saatlerde çalışan iki erkek mühendistir ve oyuncuların çoğu Carruth'un arkadaşları ve aile üyeleridir. Kadınlar bu dünyanın kenarında durur. Abe'nin sevgilisi Rachel'ın hikâyeye en çok girdiği olaylardan biri, adamların zaman içinde defalarca döndüğü ve onun silahlı bir davetsiz misafir tarafından neredeyse öldürüldüğü partidir; Aaron bu olayı geri dönüp yeniden yaşayarak durdurur ve bir kahraman olur. Rachel yapbozun bir parçasıdır ama onu kuran ellerden biri değildir. Okur, bilginin ve zamanın kimin elinde toplandığını, kimin yalnızca yeniden yaşanan bir anın nesnesi olarak kaldığını yazar.

İki film yapbozu iki biçimde kurar. Mulholland Drive'da parçaların bir kısmı yarım kalmış bir televizyon dizisinden gelir, bir kısmı sonradan eklenen bir sonla başka bir ışıkta görünür ve film birden çok kuruluma açık kalır. Primer'de parçalar bir zaman makinesinin kuralına bağlıdır, ilkesel olarak tek bir kuruluma oturur, ama film o kuruluma giden yolu neredeyse tümüyle gizler.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Üçüncü sütundaki parçalardan birini seç ve onun filmde neden bulunabileceğine dair birbirinden farklı üç olasılık yaz. Altına, iki kurulumda da yer alan bir karakterin her kurulumda nasıl göründüğünü karşılaştıran bir satır ekle.

Özet

1. Yapboz film, parçalarını seyircinin kendisinin bir araya getirmesi için verir, birleştirmenin yolunu açıkça göstermez ve çoğu zaman tek bir kesin kuruluma izin vermez.
2. Zihin oyunu filmi, seyirciyi gördüğünün gerçekliğini sürekli yeniden sormaya ve anlamı geriye dönük düzeltmelerle kurmaya zorlar.
3. Okur yapboz filmi okurken parçaların envanterini, olası kurulumları ve hiçbir kuruluma oturmayan parçaları ayrı ayrı yazar.
4. Mulholland Drive'ın parçalarının bir kısmı iptal edilmiş bir televizyon pilotundan gelir; sonradan eklenen son, bütün filmi başka bir ışıkta görmeyi gerektirir ve film birden çok kuruluma açık kalır.
5. Primer'in parçaları bir zaman makinesinin kuralına bağlıdır ve ilkesel olarak çözülebilir; ama film çözüme giden yolu teknik dil, yinelenen günler ve kopyalanan karakterlerle gizler.

Kendini sına

1. Yapboz film, gerilim ve sürpriz için bilgi saklayan bir filmden nasıl ayrılır?
2. Bir yapboz film okurken neden oturmayan parçaların listesi önemlidir?
3. Mulholland Drive'ın yapım öyküsü, filmin bağlanmayan iplerini okumayı nasıl etkiler?
4. Primer'in yapbozu Mulholland Drive'ınkinden hangi bakımdan ayrılır?

Yanıtlar

1. Gerilim ve sürpriz için saklanan bilgi sonunda verilir ve film kapanır. Yapboz filmde ise bilgi sonunda da tam verilmez; seyircinin elinde birden çok biçimde bir araya getirilebilecek parçalar kalır.
2. Çünkü bir kurulumun değeri en az uyan parçayı da açıklayıp açıklamadığıyla sınanır; oturmayan parçalar ayrıca filmin bilerek açık bıraktığı yeri gösterebilir.
3. Film önce bir televizyon dizisinin pilotu olarak tasarlandığı için ilk bölümün iplerinin bir kısmı ileriki bölümlerde açılmak üzere ortaya atılmıştır. Bu ipler bağlanmamışsa bunun bir nedeni de yarım kalmış bir dizi olabilir; okur her bağlanmayan ipi bir ipucu saymaz.
4. Primer'in parçaları bir zaman makinesinin kesin kuralına bağlıdır ve her parçanın ilkesel olarak tek bir yeri vardır. Mulholland Drive'da ise parçalar birden çok kurulumda farklı anlamlar taşır ve film bilerek açık kalır.

Sonraki derse köprü

Mulholland Drive'da bir mavi anahtar iki dünyada iki ayrı kapıyı açtı ve seyirci onu bir dünyadan ötekine taşıyarak filmi kurdu. Bir filmde yinelenen her nesne bir yapbozun parçası olmak zorunda değildir; bazıları film boyunca döner ve her dönüşünde bir anlam biriktirir. 16.1 Motif, tekrar eden bir görüntünün, sesin ya da nesnenin bir filmde nasıl çalıştığını Vertigo'nun sarmal biçimi üzerinden açıyor.