Üç perde

Açılış

Sürpriz uyarısı: Aşağıda Kazablanka'nın ve Jeanne Dielman'ın bütün yapısı, son sahneler de içinde olmak üzere, açılıyor.

Bir senaryo yazarlığı kitabını açan biri, bir filmin üç parçadan oluştuğunu öğrenir: bir başlangıç, bir orta ve bir son. Başlangıçta karakterler ve dünya tanıtılır, bir sorun ortaya çıkar. Ortada kahraman bu sorunla boğuşur, engeller büyür. Sonda sorun çözülür. Her parçanın sonunda da bir dönüm noktası vardır: hikâyeyi bir sonraki parçaya iten bir olay. Kitap bu düzeni bir çizim olarak verir: üç kutu, aralarında iki ok.

Aynı okur sonra bir film izler ve kutuları filmin içinde arar. Bazı filmlerde kutular kolayca bulunur; bir kadın bir kafeye girer ve her şey değişir, bir gece itiraf edilir, bir havaalanında karar verilir. Bazı filmlerde ise kutular bulunur ama içleri beklenmedik biçimde boştur; ya da kutuları çizmek mümkündür ama filmin en önemli anları hiçbir kutuya sığmaz. Bu ders, en yaygın yapı modelini bir filmin üzerine koymayı ve modelin gösterdiği ile gözden kaçırdığını ayırmayı öğretiyor.

Tek fikir

Üç perde modeli bir filmi üçe böler ve aralarına dönüm noktaları koyar. Oranları ve kırılmaları gösterir; ama filmin ne anlattığını ve modele uymayan sahneleri açıklamaz. Okur onu bir harita gibi kullanır, ölçüt gibi değil.

Kavram

Seviye 2'nin önceki modülleri bir filmin öyküsünü, zamanını, bilgisini ve karakterlerini ayrı ayrı okudu. Yapı modülü bu parçaları bir araya getiren büyük düzenlere bakıyor. İlk ve en yaygın düzen, bir filmi üç parçaya bölen modeldir.

Modele göre ilk dönüm noktası, kuruluşun sonunda gelir ve kahramanı çatışmanın içine iter. İkinci dönüm noktası çatışmanın sonunda gelir ve hikâyeyi çözüme yöneltir. Bazı senaryo kitapları ortaya bir üçüncü işaret daha koyar.

Model bir okura ne kazandırır? Önce oranları görmeyi sağlar. Bir okur bir filmi izlerken dönüm noktalarını bulur ve ekran süresinin hangi noktalarına düştüklerini ölçer. 12.2'de ekran süresini ölçmeyi öğrenmiştik; burada ölçülen, filmin bütününde kırılmaların nereye yerleştiğidir. Bir filmin ilk dönüm noktası çok erken ya da çok geç geliyorsa, bu bir seçimdir ve okur onun ne işe yaradığını sorar. İkincisi, model kırılma anlarını adlandırmayı sağlar. Okur «burada bir şey değişti» demek yerine, «bu bir dönüm noktası, şu hedefi şu hedefe çeviriyor» diyebilir.

Ama modelin açıklamadığı şeyler de vardır ve okur bunları bilmelidir. Birincisi, model bir filmin ne anlattığını söylemez; aynı üç perde bir aşk hikâyesini de bir soygun hikâyesini de taşıyabilir. İkincisi, model sahnelerin çoğunun neden var olduğunu açıklamaz; dönüm noktası olmayan, ama karakteri, dünyayı ya da tonu kuran sahneler modelin içinde bir yer bulamaz. Üçüncüsü, model kendisine uymayan yapıları görünmez kılar: tek bir kahramanın isteğiyle ilerlemeyen, bölümlerle ya da rastlantılarla kurulan filmler bu kutulara zorla sokulduğunda çarpıtılır.

Bu yüzden okur modeli bir harita gibi kullanır: bir filmin büyük biçimini görmek için. Ama haritayı filmin yerine koymaz. Bir film modele tam uyuyorsa, bu onu iyi yapmaz; uymuyorsa, bu onu kötü yapmaz. Okurun sorusu «bu film üç perdeli mi?» değil, «üç perde modeli bu filmin hangi yanını gösteriyor, hangisini gizliyor?» olmalıdır.

Bir yapı modeli, kimin hikâyesinin taşındığını da gösterir. Bir filmin dönüm noktaları kimin kararlarıdır? Hangi karakterin isteği perdeleri birbirine bağlar? Yapının büyük olayları çoğu zaman tek bir kahramana aittir; öteki karakterler bu olayların ya tetikleyicisi ya da sonucudur. Okur sorar: bu filmin yapısında kimin kararı bir dönüm noktası sayılır, kimin kararı hiç sayılmaz?

Filmde

Bu film, üç perde modelinin en sık örnek gösterildiği filmlerden biridir ve modeli sınamak için iyi bir yerdir. F13 dosyası bu filmin dönüm noktalarının kolayca bulunduğunu söylemiş ve modelin neyi açıklayıp neyi açıklamadığını bu derse bırakmıştı. Kuruluş, Kazablanka'nın dünyasını kurar: kaçmak isteyen mülteciler, çalınan geçiş belgeleri, kayıtsız bir kafe sahibi. İlk dönüm noktası, Ilsa'nın kafeye girişidir. Rick'in kayıtsızlığı sarsılır; geçmiş geri gelmiştir.

Orta perde Rick ile Ilsa arasındaki gerilimdir: geçmişin yarası, Laszlo'nun belgeleri istemesi, Rick'in reddi. Orta noktanın nerede olduğu okurlar arasında tartışılabilir; bir okur Paris'e dönen geriye dönüşü, bir başkası Ilsa'nın çarşıda Laszlo ile zaten evli olduğunu söylemesini seçebilir. İkinci dönüm noktası, Ilsa'nın odadaki itirafıdır: Ilsa kararı Rick'e bırakır ve Rick'in artık bir seçim yapması gerekir. Son perde havaalanında kapanır.

Model bu filmde neyi açıklar? Önce, kararların nasıl bir merdiven gibi sıralandığını: Rick önce kayıtsızdır, sonra sarsılır, sonra bir karar vermek zorunda kalır. Model, bu merdivenin basamaklarını adlandırmayı sağlar. Sonra, oranları: bir okur bu dönüm noktalarının ekran süresinin hangi noktalarına düştüğünü ölçebilir. Bu dersin defter alıştırması tam olarak bunu isteyecek. Ölçüm, filmin ilk perdesinin uzunluğunu, yani Ilsa gelmeden önce Kazablanka'nın dünyasına ne kadar zaman ayrıldığını gösterir.

Model neyi açıklamaz? Filmin en sevilen sahnelerinin bir kısmı hiçbir dönüm noktasına bağlı değildir. Kafede Alman subaylarının marşına karşı mültecilerin ve müşterilerin Fransa'nın ulusal marşını söylediği sahne, ya da Rick'in genç bir mülteci çiftin parasını rulette kazandırarak onları kurtardığı sahne, perdeleri birbirine bağlamaz; ama Rick'in kim olduğunu, kafenin nasıl bir dünya olduğunu ve filmin hangi tarafta durduğunu kurar. Model bu sahneleri «orta perdenin dolgusu» gibi gösterir; oysa filmin duygusal ağırlığının büyük kısmı onlardadır.

Bu filmde yapı, kimin kararının sayıldığı sorusunu açıkça sorar. Üç perdenin bütün dönüm noktaları Rick'in kararlarına ya da Rick'e yönelen olaylara bağlıdır. Ilsa'nın itirafı bile, kararı Rick'e bırakan bir itiraftır. Ilsa'nın kendi kararı, kimin yanında kalmak istediği, yapının hiçbir basamağında bir dönüm noktası olmaz. Sam ise, filmin bütün duygusal hafızasını taşıyan şarkının sahibi olmasına karşın, yapının hiçbir kırılma anına sahip değildir. Okur sorabilir: bu filmin yapısını Ilsa'nın ya da Sam'in kararları üzerinden çizmek mümkün mü, ve böyle bir yapı nasıl görünürdü?

Başka bir filmde

Üç perdeye kâğıt üzerinde tam uyan, ama modelin ölçüsünü tuhaf biçimde bozan bir film.

Bu filmin yapısı, üç perde modeline neredeyse harfi harfine uyar: film üç günden oluşur ve her gün bir perde gibi okunabilir. İlk gün kuruluştur: Jeanne'ın düzeni, işleri, oğlu, öğleden sonraki ziyaretçi, hepsi büyük bir titizlikle kurulur. İkinci gün çatışmadır: düzende küçük aksaklıklar belirir. Üçüncü gün çözümdür: düzen tamamen çöker ve şiddetle sonuçlanır.

Model bu filmde bir şeyi parlak biçimde gösterir: oranları. Üç gün, üç perde; birinci gün uzun ve titiz bir kuruluş, ikinci gün yavaş bir bozulma, üçüncü gün bir doruk. Ama model asıl şeyi açıklamaz: dönüm noktalarının ölçeğini. Klasik bir filmde ilk dönüm noktası bir kadının kafeye girişi, bir cinayet, bir mektup gibi büyük bir olaydır. Burada ikinci perdeyi başlatan şey fazla pişmiş bir patates, düşen bir fırçadır. Model bunlara dönüm noktası diyebilir, ama onların neden bu kadar ağır geldiğini, seyircinin bir patatesi neden bir felaket gibi yaşadığını açıklayamaz.

Bu ağırlık, 12.2'de okuduğumuz sürenin bir sonucudur. Film ilk günün işlerini neredeyse gerçek süresiyle gösterdiği için seyirci Jeanne'ın düzenini öğrenir; en küçük sapma bu yüzden bir olay olur. Dönüm noktaları büyük olaylar olduğu için değil, düzen o kadar sıkı kurulduğu için dönüm noktasıdır. Üç perde modeli kutuları doğru yere çizer, ama kutuların içindeki ağırlığı ölçecek bir terazisi yoktur.

Bu filmde yapının kime ait olduğu sorusu tersine döner. Üç perdenin bütün dönüm noktaları, klasik filmlerin göstermeye değer bulmadığı bir hayatın, bir kadının ev içindeki işlerinin içindedir. Yapının basamakları bir mutfakta, bir yatak odasında, bir yemek masasında durur. Okur sorabilir: sinemanın büyük yapıları çoğu zaman kimin hayatına ait olaylarla kurulur, ve bir film o yapıyı bir ev kadınının günlerine uyguladığında, model neyi görünür kılar?

İki film, üç perde modelinin iki ayrı sınırını gösterir. Kazablanka modele kolayca uyar, dönüm noktaları açık ve büyüktür; ama modelin dışında kalan sahneler, filmin en çok hatırlanan anlarını içerir. Jeanne Dielman ise modele kâğıt üzerinde tam olarak uyar; ama dönüm noktaları o kadar küçüktür ki, model onların ağırlığını açıklayamaz. Birinde model filmin bir kısmını gizler, ötekinde filmin ölçüsünü kaçırır.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Aynı filmde hiçbir dönüm noktasına bağlı olmayan ama sana önemli gelen bir sahne bul. Altına, bu sahnenin filmde ne iş gördüğünü ve üç perde modelinin onu neden açıklayamadığını yaz.

Özet

1. Üç perde modeli bir filmi kuruluş, çatışma ve çözüm olarak üçe böler ve perdeleri dönüm noktalarıyla bağlar; bazı modeller orta perdenin ortasına bir orta nokta ekler.
2. Model, bir filmin oranlarını ve kırılma anlarını görmeyi ve adlandırmayı kolaylaştırır; ama bir filmin ne anlattığını, dönüm noktası olmayan sahnelerin neden var olduğunu ve modele uymayan yapıları açıklamaz.
3. Kristin Thompson, pek çok Hollywood filminin üç değil dört büyük bölümden oluştuğunu öne sürmüştür; model bir eğilimi tarif eder, bir kural koymaz.
4. Kazablanka modele kolayca uyar, ama en çok hatırlanan sahnelerinden bazıları hiçbir dönüm noktasına bağlı değildir; Jeanne Dielman üç günüyle modele kâğıt üzerinde tam uyar, ama dönüm noktalarının küçüklüğü ve ağırlığı modelin ölçüsünü aşar.
5. Okur bir filmin yapısında kimin kararının dönüm noktası sayıldığını ve kimin kararının hiç sayılmadığını sorar.

Kendini sına

1. Üç perde modeli bir filmi hangi bölümlere ayırır ve dönüm noktası nedir?
2. Üç perde modelinin açıklayamadığı iki şey söyle.
3. Kristin Thompson üç perde modeline karşı ne önermiştir?
4. Jeanne Dielman'da üç perde modeli neden oranları gösterir ama dönüm noktalarının ağırlığını açıklayamaz?

Yanıtlar

1. Kuruluş, çatışma ve çözüm olmak üzere üç perdeye ayırır. Dönüm noktası, anlatıyı yeni bir yöne çeviren ve bir perdeden ötekine geçişi işaretleyen olaydır.
2. Bir filmin ne anlattığını açıklamaz; dönüm noktası olmayan ama karakteri, dünyayı ya da tonu kuran sahnelerin neden var olduğunu açıklamaz. Ayrıca modele uymayan yapıları görünmez kılar.
3. Pek çok Hollywood filminin aşağı yukarı eşit uzunlukta dört büyük bölümden oluştuğunu önermiştir: kuruluş, karmaşıklaşan eylem, gelişme ve doruk.
4. Film üç günden oluştuğu için perdeler üç güne denk düşer ve oranlar açıkça görünür. Ama ikinci perdeyi başlatan şey fazla pişmiş bir patates gibi küçük bir aksaklıktır; bu aksaklığın ağırlığı, filmin düzeni çok sıkı kurmasından gelir ve model bu ağırlığı ölçemez.

Sonraki derse köprü

Üç perde modeli, aslında daha geniş bir anlatı geleneğinin, klasik anlatı sinemasının bir aracıdır. Kazablanka bu geleneğin en çok anılan örneklerinden biriydi. 15.2 Klasik anlatı sineması, bu geleneğin bütününe bakıyor: hedefe yönelmiş kahramanı, güçlü kapanışı ve seyircinin fark etmediği görünmez anlatımı, Clarice'in soruşturmasını izleyen Kuzuların Sessizliği üzerinden yeniden bir araya getiriyor.