Kapanış ve açık uç

Açılış

Sürpriz uyarısı: Bu ders Saklı'nın ve Ay Işığı'nın son sahnelerini ve iki filmin olay akışının büyük bölümünü anlatır.

Bir okulun önü, ders çıkışı. Kamera uzakta, kımıldamadan duruyor. Merdivenlerde ve kapının önünde çocuklar, veliler, birbirine karışan bir kalabalık; kimse öne çıkmıyor, hiçbir yüz yakından görünmüyor. Kalabalığın içinde iki genç bir araya gelip bir şey konuşuyor, ama sözleri duyulmuyor. Plan uzun sürer, kesme gelmez, kalabalık yavaş yavaş dağılır. Film bu planla biter.

Bu planı ilk izleyişte seyircilerin bir kısmı, iki gencin buluşmasını hiç fark etmez; yalnızca bir okul çıkışı görür ve filmin neden burada bittiğini sorar. Fark edenler ise daha zor bir soruyla kalır: bu iki genç ne konuşuyor ve bu, filmin baştan beri sorduğu soruya bir cevap mı? Film cevabı vermez. Bu ders, bir filmin sonunun seyirciye neyi teslim ettiğini ve neyi ona bıraktığını okumayı öğretiyor.

Tek fikir

Bir filmin sonu, açtığı soruları kapatabilir ya da açık bırakabilir. Açık uç bir eksiklik değil, seyirciye devredilen bir iştir. Okur bir sonu okurken hangi soruların kapandığını, hangilerinin bilerek açık bırakıldığını ve bu açıklığın seyirciden ne istediğini sorar.

Kavram

11.4'te açılışın seyirciyle bir sözleşme kurduğunu söyledik: bir dünya, bir ton, bir soru. Son, bu sözleşmenin karşılığının ödendiği yerdir. Ama ödemenin biçimi filmden filme çok değişir. Bazı filmler açılışta sorduğu her soruyu cevaplar; bazıları yalnızca birkaçını; bazıları ise sonunda yeni bir soru açar ve seyirciyi onunla salondan çıkarır.

11.2'de klasik anlatının neden-sonuç zincirini gördük. Bu zincirin doğal sonu kapanıştır: hedefe yönelik kahraman ya hedefine ulaşır ya da ulaşamaz, askıda kalan nedenlerin her biri bir sonuca bağlanır. Bu yüzden klasik filmlerin büyük kısmı güçlü bir kapanışla biter. Kapanış seyirciye bir doyum verir: zincir tamamlanmış, sözleşme yerine getirilmiştir.

Açık ucun birkaç türü vardır ve okurun bunları ayırması işine yarar. Bazı açık uçlar bir olay sorusunu açık bırakır: karakter ne yapacak, ne olacak? Bazıları bir bilgi sorusunu: aslında ne oldu, kim yaptı? Bazıları ise bir anlam sorusunu: bu olanlar ne demekti, karakter neyi anladı? Bir son, birinde kapanıp ötekinde açık kalabilir. Olay düzeyinde her şeyi bağlayan bir film, anlam düzeyinde seyirciyi bir soruyla bırakabilir; olay düzeyinde açık kalan bir film ise duygusal olarak tam bir kapanış hissi verebilir.

Açık uç ile özensiz bir son arasındaki farkı okurun ayırması gerekir. Açık uç, filmin bir soruyu bilerek açık tuttuğu yerdir ve genellikle o soru filmin baştan beri sorduğu sorudur. Açık bıraktığı şey önemsiz değil, merkezidir. Okur bir sonun açık olup olmadığını değil, neyin açık kaldığını ve o açıklığın filmin geri kalanıyla nasıl bağlandığını sorar. Buna bir sınama eklenebilir: film, açık bıraktığı soruyu cevaplamak için seyirciye ipuçları vermiş midir, yoksa soruyu cevaplanamaz kılmak için ipuçlarını bilerek dağıtmış mıdır?

Sonu okumanın bir yolu da onu açılışın yanına koymaktır. 11.4'teki öncelik etkisi, son sahnede bir tersine dönüşle karşılık bulur: son izlenim de uzun süre akılda kalır ve seyirci filmin bütününü çoğu zaman son görüntünün ışığında hatırlar. Açılış ile son arasında bir yankı varsa, bir mekân, bir görüntü biçimi, bir ses geri dönüyorsa, film bir daire çizmiştir. Bu daire bir kapanış hissi verebilir, ama daireyi tamamlayan görüntü yeni bir soru da açabilir.

Bir sonun ten ve ışıkla ilişkisi, son görüntüde kimin kaldığıyla ilgilidir. Film son yüzü kime verir? Son planda kim görünür, kim kalabalığın içinde kaybolur? Bir filmin son görüntüsü, seyircinin aklında en uzun süre kalacak yüzdür; o yüzün kime ait olduğu ve nasıl aydınlatıldığı, filmin kimi hatırlatmak istediğine dair bir seçimdir.

Filmde

Bu filmin olay örgüsü, bir gizem filmi gibi kurulmuştur. Georges ile Anne'nin kapısına bırakılan kasetler bir soru açar: bunları kim gönderiyor? Kasetlere çocukça çizilmiş, kanlı resimler eşlik eder. Polis bunları suç saymaz. Kasetlerden biri Georges'un çocukluğunun geçtiği malikâneyi gösterir ve Georges, ailesinin yanında çalışan Cezayirli bir çiftin oğlu olan Majid'i hatırlamaya başlar. Majid'in anne babası 1961'de Paris'te Cezayirlilere yönelik katliam sırasında kaybolmuştur. Georges'un ailesi Majid'i evlat edinmeyi düşünmüş, ama altı yaşındaki Georges onun hakkında yalanlar söylemiş ve Majid gönderilmiştir.

Georges, Majid'i bulur ve onu suçlar; Majid kasetlerle ilgisi olmadığını söyler. Film ilerledikçe gizem sorusu, yani kasetleri kimin gönderdiği, ikinci bir soruya yer açar: Georges çocukken ne yaptı ve bugün bununla ne yapıyor? Majid, Georges'u evine çağırır ve onun gözü önünde kendini öldürür. Majid'in oğlu daha sonra Georges'un iş yerine gelir; kasetlerle bir ilgisi olmadığını, yalnızca bir ölümden sorumlu olmanın nasıl bir şey olduğunu öğrenmek istediğini söyler.

Son plan, filmin açılışına bir yankıdır. 2.4'te bu filmin açılış planını okumuştuk: bir evin önünü gösteren uzun, sabit bir plan, sonradan bir kaset olduğu anlaşılan. Son plan da uzun ve sabittir. Seyirci, açılışın kendisine öğrettiği kuşkuyla ona bakar: bu bir film planı mı, yoksa yine birinin gizlice çektiği bir kayıt mı? Film bu soruyu da cevaplamaz. Daire tamamlanmıştır, ama daireyi kapatan görüntü, açılıştaki kuşkuyu sona taşır.

Bu son, açık ucun üç türünü bir arada kullanır. Bilgi sorusu, kasetleri kimin gönderdiği, açık kalır. Olay sorusu da açık kalır: iki gencin buluşması bir başlangıç mı, bir tehdit mi, bir dostluk mu? Anlam sorusu ise belki en ağırıdır: Georges'un çocukken yaptığı şey, bir sonraki kuşağa nasıl geçecek? Film eleştirmeni Catherine Wheatley, son planın özenle düzenlenmiş mizansenine dikkat çekmiş ve pek çok seyircinin iki gencin buluşmasını hiç görmediğini belirtmiştir. Bir okuma bu buluşmayı iki oğulun kasetlerin arkasındaki ortaklar olduğuna işaret sayar; başka bir okuma ise kasetlerin bir karakterden değil, filmin kendisinden, yani yönetmenin kamerasından geldiğini öne sürer.

Görünürlük, bu son planda filmin en sert sorusuna dönüşür. Film boyunca Majid'in ve oğlunun yüzleri Georges'un evine, iş yerine, kendi kasetlerine giren yüzler olarak görülmüştür; çoğu zaman bir kuşkunun, bir suçlamanın nesnesi olarak. Son planda ise iki genç, biri Cezayirli bir ailenin oğlu, öteki Georges'un oğlu, aynı kalabalığın içinde ve aynı uzaklıktan görünür. Kamera ikisine de yaklaşmaz, ikisine de söz vermez. Okur kendine sorabilir: film son planında kimseyi seçmeyerek, film boyunca kimi kimin gözünden gördüğümüzü mü sorguluyor? Kalabalığın içinde onları seçmek zorunda kalan seyirci, Georges'un bakışından mı bakıyor, başka bir yerden mi?

Başka bir filmde

Olay düzeyinde açık kalan, ama duygusal olarak bir kapanış veren bir son.

Bu filmin son bölümünde, yetişkin Chiron'u Atlanta'da, uyuşturucu satan, iri yapılı ve sert görünümlü bir adam olarak buluruz. Bir sabah Kevin onu arar ve Miami'ye gelirse kendisini görmesini söyler. Chiron, Kevin'in aşçı olarak çalıştığı lokantaya gider; Kevin ona yemek yapar, bir şarkı çalar. İkisi Kevin'in evine geçer. Kevin hayatının umduğu gibi gitmediğini ama mutlu olduğunu söyler; Chiron ise yıllar önceki karşılaşmalarından beri kimseyle yakınlaşmadığını itiraf eder.

Bu son, olay düzeyinde açıktır. Kevin ile Chiron'un ilişkisinin ne olacağını bilmeyiz; o geceden sonra ne olduğu gösterilmez. Ama filmin sorusu bir olay sorusu değildi. Üç bölüm boyunca film, Chiron'un kendini kime ve nasıl gösterebileceğini sormuştur: zorbalardan saklanan bir çocuk, bir arkadaşın yanında bir an açılan bir genç, sert bir kabuğun içine çekilmiş bir adam. Son sahnede Chiron, bir başkasının yanında, ilk kez kendisi hakkında bir şey söyler. Anlam düzeyinde kapanış budur: olaylar açık kalırken, filmin asıl sorusu bir yere varmıştır.

Son görüntünün zamandaki yeri de bu kapanışın parçasıdır. Film yetişkin Chiron'dan çocuk Chiron'a, yani kendi başlangıcına sıçrar. Bu bir geriye dönüştür; 12.1 sıra dersi böyle sıçramaları ayrıca ele alacak. Burada önemli olan, filmin son görüntüsünü bir geleceğe değil bir hatırlayışa vermesidir. Filmin sonu, sonraki hayata değil, bir çocuğa açılır.

Bu son görüntüde görünürlük meselesi filmin adına bağlanır. Filmin dayandığı oyunun adı, ay ışığında siyah çocukların mavi göründüğünü söyler ve film bu imgeyi son karesine taşır. F91 dosyası bu görüntünün rengini ve ışığını ayrıntılı okudu. Kapanış açısından sorulacak olan şudur: film son yüzünü, sert yetişkine değil, kırılgan çocuğa vermiştir. Seyircinin aklında en uzun kalacak yüz, Chiron'un kendini en çok sakladığı yıllardaki yüzü değil, henüz saklamayı öğrenmediği yüzüdür.

İki film, açık ucun iki ayrı kullanımını gösterir. Saklı filmin merkezindeki bilgi sorusunu cevapsız bırakır ve son planda yeni bir soru açar; seyirci filmden bir kuşkuyla çıkar. Ay Işığı olay sorusunu açık bırakır, ama filmin asıl sorusunu bir hatırlayışla kapatır; seyirci filmden bir çocuğun yüzüyle çıkar.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Açık kalan sorulardan birini seç ve filmin onu cevaplamak için sana hangi ipuçlarını verdiğini not et; ipuçları bir cevaba mı işaret ediyor, yoksa birkaç cevabı birden mi mümkün kılıyor?

Özet

1. Kapanış, bir anlatının açtığı soruları cevaplaması ve neden-sonuç zincirini tamamlamasıdır; klasik anlatı güçlü bir kapanışa yönelir, sanat sineması geleneği sıklıkla açık bir sonla biter.
2. Açık uç, filmin bir soruyu, çoğu zaman merkezi sorusunu, bilerek cevapsız bırakmasıdır; açık kalan soru bir olay, bir bilgi ya da bir anlam sorusu olabilir.
3. Saklı kasetleri kimin gönderdiğini açıklamadan biter ve son planda, sesi duyulmayan ve kalabalığın içinde kolayca gözden kaçan bir buluşmayla yeni bir soru açar; son plan açılış planının uzun ve sabit biçimine yankı verir.
4. Ay Işığı Kevin ile Chiron'un ilişkisini olay düzeyinde açık bırakır, ama filmin asıl sorusunu bir itiraf ve bir çocukluk hatırasıyla kapatır.
5. Son görüntü seyircinin aklında en uzun kalan görüntüdür; filmin son yüzü kime verdiği, kimi hatırlatmak istediğine dair bir seçimdir.

Kendini sına

1. Kapanış ile açık uç arasındaki fark nedir?
2. Açık kalan bir soru hangi üç türden olabilir?
3. Saklı'nın son planında kimler bir araya gelir ve konuşmaları duyulur mu?
4. Saklı hangi soruyu cevaplamadan biter?
5. Ay Işığı'nın son görüntüsü nedir ve filmin zamanında nereye sıçrar?

Yanıtlar

1. Kapanış, bir anlatının açtığı soruları cevaplaması ve neden-sonuç zincirini tamamlamasıdır. Açık uç ise filmin bazı soruları, çoğu zaman en önemlisini, bilerek cevapsız bırakmasıdır.
2. Bir olay sorusu (ne olacak), bir bilgi sorusu (aslında ne oldu, kim yaptı) ya da bir anlam sorusu (bu olanlar ne demekti) olabilir.
3. Majid'in oğlu ile Georges'un oğlu Pierrot bir okulun merdivenlerinde bir araya gelip konuşur. Konuşmaları duyulmaz.
4. Kasetleri kimin gönderdiği sorusunu cevaplamadan biter.
5. Son görüntü, Kevin'in onu teselli ettiği sırada Chiron'un kendini çocukken, Little olarak, ay ışığında bir kumsalda dururken hatırlamasıdır. Film yetişkinlikten çocukluğa, yani Chiron'un başlangıcına sıçrar.

Sonraki derse köprü

Öykü ve olay örgüsü modülü burada kapanıyor. Ay Işığı'nın son görüntüsü yetişkinlikten çocukluğa sıçradı; Saklı'nın kasetleri geçmişi bugüne taşıdı. Bundan sonraki modül bu sıçramaları ayrı ayrı ele alıyor. İlk ders, 12.1 Sıra, olay örgüsünün geriye dönüşlerle ve ileriye atlamalarla öykünün zamanını nasıl yeniden dizdiğini, bir adamın hayatını ölümünden geriye doğru kuran Yurttaş Kane üzerinden soruyor.