Seviye 1 sahne okuması

Görev

Seviye 0'ın sonunda bir sahneyi dört soruyla okumuştun ve elindeki araçlar yalnızca o dört soruydu. Aradan dokuz modül geçti. Artık kareyi ve plan ölçeğini, mizanseni ve figür yerleşimini, ışığın yönünü ve sertliğini, kameranın durup durmadığını, kesmenin nereye düştüğünü, ses bandının üç katmanını ve renk paletini adlandırabiliyorsun. Bu birimde aynı dört soruyu bu kez Seviye 1'in bütün terimleriyle soracaksın: bir sahnenin tam biçim dökümünü çıkaracak, sonra o dökümün üstüne bir okuma kuracaksın.

Çalışma üç adımlıdır ve adımların yeri değişmez. Önce kendi dökümünü ve okumanı yaz. Sonra akademinin örnek okumasını oku. En sonda ikisini ölçütlerle karşılaştır. Örnek okumayı önce okuyan, sahneye onun gözüyle bakar; bu birimin sınadığı şey ise senin gözün.

Defter: Dökümün en üstüne künye satırını, izlediğin kopyayı ve saydığın plan sayısını yaz; okumanın en altına, ayrı bir satırda, sahneyi ilk izlediğinde ne hissettiğini «izlenim» başlığıyla not et.

Bu sahne bittikten sonra aynı işi kendi seçtiğin bir sahneyle bir kez daha yap. Akademinin verdiği sahne alıştırmanın ilk turu; ikinci tur, araçları hiçbir örneğin yardımı olmadan kullanabildiğini gösterir.

Dökümü çıkarırken iki şeye dikkat et. Birincisi, sütunların hepsini doldurmak zorunda değilsin ama boş bıraktığın sütunun neden boş olduğunu yaz: o planda kamera gerçekten sabit mi, yoksa hareketi göremedin mi? İkincisi, döküm okumanın yerini almaz. Yedi sütunlu, eksiksiz bir tablo, altında hiçbir yorum cümlesi yoksa yalnızca bir envanterdir; okuma tablonun satırları arasındaki ilişkiyi kurduğunda başlar.

Sahne

Okuyacağın sahne filmin ortalarında, pizzacının içindeki bir konuşmanın hemen ardından gelir. Mookie ile Sal'ın oğlu Pino arasındaki gerginlik bir tartışmaya dönüşmüştür. Sonra film anlatının akışını keser ve bir dizi kısa bölüme geçer: mahallenin farklı topluluklarından kişiler, aralarında Mookie ile Pino'nun da bulunduğu, birer birer kameraya dönüp başka bir topluluğa yönelik aşağılayıcı sözler sıralar. Bir Porto Rikolu genç, bir polis ve Koreli bakkal da bu sıraya girer. Dizi, radyo istasyonunun spikeri Mister Señor Love Daddy'nin araya girip herkese durmasını ve sakinleşmesini söylemesiyle biter.

Sahnenin olay düzeyi bu kadardır ve sürpriz bozmaz: filmin sonunu açmaz, yalnızca ortasında bir duraklamayı tarif eder. Söylenen sözleri buraya yazmıyoruz; okuma onları alıntılamadan da kurulabilir ve kurulmalıdır. Kameranın konuşanlara yaklaşıp yaklaşmadığını, her bölümün kaç plandan oluştuğunu ve sesin nasıl değiştiğini bu tarif bilerek söylemiyor. Onları dökümünde sen bulacaksın.

Örnek okuma

Aşağıdaki okuma akademinin yazdığı bir örnektir. Ölçütleri nasıl karşıladığını göstermek için vardır, senin okumanın varacağı yeri göstermek için değil. Kendi dökümünü ve okumanı henüz yazmadıysan, bu noktada sayfayı kapat.

Künye: Doğru Olanı Yap, Spike Lee, 1989. Sahne adı: «kameraya sövenler». Döküm notu: bu örnek, plan sayısını ve kamera hareketini satır satır yazmıyor; ikisi de izlenen kopyada sayılarak doldurulacak satırlardır ve örnek okuma, emin olmadığı satırı uydurmak yerine boş bırakmayı seçiyor.

Ne görüyorum, ne duyuyorum? Pizzacıdaki konuşmanın ardından film tek bir kişinin yüzüne geçer. Konuşan, kadrajın ortasında, objektife doğru bakar ve doğrudan seyirciye konuşuyormuş gibi bir dizi söz sıralar. Bölüm biter, film başka bir kişiye, başka bir mekâna kesilir ve aynı düzen tekrar eder. Her konuşan kendi yerindedir: biri pizzacının içinde, biri kaldırımda, biri dükkânının önünde, polis devriye arabasının yanında. Sıra beş kişiyi kapsar ve her biri kendi topluluğunun dışındaki bir topluluğa yönelir. Ses yalnızca konuşanın sesidir; dizinin sonunda radyo spikerinin sesi bütün sözleri keser.

Nasıl yapılmış? Biçimin en belirgin kararı kadraj ve bakıştır. Her konuşan aynı ölçekte, yüzü ve omuzları kadrajı doldurarak, kameranın tam karşısında durur. 4.3'teki kameraya bakış, burada bir kez değil, beş kez ve aynı biçimde kullanılır. Bu tekrar bir biçim kalıbı kurar: farklı yüzler, farklı mekânlar, aynı kadraj. Kurgu açısından dizi, süreklilik kurgusunun bağlarını gevşetir. Bölümler arasında bakış eşleme ya da plan-karşı plan yoktur, çünkü konuşanlar birbirine değil seyirciye konuşur; kesme, bir mekânı ötekine bağlamaz, bir konuşanı ötekiyle yan yana koyar. Bu düzen 7.4'teki montaj dizisine yakındır: planlar bir olayın parçaları olarak değil, bir fikrin örnekleri olarak art arda dizilir. Mizansen her bölümde değişir, ama her konuşan kendi gündelik mekânında ve kendi gündelik kılığında gösterilir; dekor, sözlerin kimin ağzından ve hangi sokaktan geldiğini söyler. Renk, filmin geri kalanındaki sıcak paleti sürdürür; sahne bir başka filme geçmiş gibi değil, aynı sokağın içinde durmuş gibi görünür. Ses bandında konuşanın sesi öne çıkar; dizinin sonundaki spiker sesi, 8.2'deki ayrımla, öykü içi bir sestir: filmde sokağa yayın yapan bir radyodan gelir.

Ne işe yarıyor? Anlatı yönünden dizi bir duraklamadır: olay örgüsü ilerlemez, ama filmin bir gün boyunca biriktirdiği gerilim açıkça söylenir. Seyirci yönünden işlev daha keskindir. Kameraya bakış, seyirciyi sahnenin dışında güvenli bir izleyici olmaktan çıkarır; sözler bir başka karaktere değil, ona yöneltilir. Kadrajın aynılığı da bir iş görür: hiçbir konuşan ötekinden daha büyük, daha yüksek ya da daha karanlık gösterilmez, bu yüzden seyirci hiçbir grubun sözlerini ötekinden daha masum ya da daha suçlu bir biçimde duymaz. Spikerin araya girişi diziyi kapatır ve filmin kendi akışına döner; sahne bir patlama değil, bir patlamanın provası gibi işler.

Ne anlama gelebilir? Bir yorum: sahne önyargıyı tek bir topluluğa ait bir kusur olarak değil, sokaktaki herkesin taşıdığı ve aynı biçimle gösterilebilen bir dil olarak sunar; filmin kahramanı Mookie de bu dilin dışında tutulmaz. Bu yorumun dayandığı gözlemler şunlardır: kadrajın ve ölçeğin her konuşanda aynı kalması, konuşanlar arasında filmin kahramanı Mookie'nin de bulunması, kurgunun bir sırayı değil bir yan yana koyuşu kurması ve sözlerin seyirciye yöneltilmesi. Karşı kanıt açıkça söylenmeli: biçimin eşitliği, sözlerin ağırlığının eşit olduğu anlamına gelmez. Filmin geri kalanı bu topluluklar arasındaki güç farkını da gösterir; 4.5'te okuduğumuz pizzacı duvarı, kimin yüzünün asılıp kimin yüzünün asılmadığını gösteren bir eşitsizlik imgesidir. Aynı kadraj, farklı güç konumlarından gelen sözleri bir an için aynı düzlemde gösterir; okur bu düzlemin filmin genelinde de sürüp sürmediğini ayrıca sormalıdır. Bağlam ayrıca işaretlenir: film 1989'da, New York'ta topluluklar arasındaki gerginliklerin gündemde olduğu bir dönemde çekilmiştir; bu bilgi ekranda değil, bağlamdadır.

Ten üzerine bir not. Beş konuşanın tenleri birbirinden farklıdır ve hepsi aynı ölçekte, aynı konumda gösterilir. Örnek okumanın izlediği kopyada hiçbir yüz karanlığa gömülmüyor; her yüzün ayrıntısı, gözleri ve ağzı seçilebiliyor. 5.4'teki ölçüt burada okumanın bir parçasıdır: biçimin eşit davrandığını söyleyen bir yorum, ışığın da her yüze eşit davranıp davranmadığını sınamadan kurulamaz. Kendi kopyanda her yüzün nasıl aydınlandığını ayrı bir satıra yaz.

İzlenim: İlk konuşan kameraya döndüğünde, filmin bana döndüğünü ve sokağın dışında oturduğum yerin artık güvenli olmadığını hissettim.

Örnek okumanın yaptığı birkaç şeye bak. Her başlıkta en az iki alan birlikte konuşur: biçim başlığında kadraj, kurgu, mizansen, renk ve ses aynı paragrafta yer alır. Terimler önceki derslerden alınır ve hangi dersten geldiği söylenir, ama okuma bir terim listesine dönüşmez; her terim bir gözleme bağlanır. Yorum dört gözleme dayanır, bir karşı kanıtı ayrı bir cümleyle söyler ve bağlamı ekrandan ayırır. Emin olunmayan döküm satırları, uydurulmak yerine boş bırakılmış ve bunun nedeni söylenmiştir.

Örneğin sınırları da var. Okuma sesi neredeyse yalnızca konuşanın sesi ve spikerin sesi olarak ele alıyor; konuşanların arkasında bir ortam sesi olup olmadığını, sokağın sesinin dizi boyunca sürüp sürmediğini sormuyor. Kamera hareketini de okumanın dışında bırakıyor. Senin dökümün bu iki satırı doldurduysa, örneğin görmediğini görmüşsün demektir. Bir de şu: örnek okuma diziyi tek bir blok olarak okuyor. Beş bölümün süreleri eşit mi, yoksa bazıları kısa, bazıları uzun mu? Saydığın plan sayısı ve süreler, dizinin bir ritmi olup olmadığını gösterebilir; 7.6'daki ritim sorusu bu sahnede hâlâ açık.

Ölçütler

Bu ölçütler Seviye 1'in modüllerinden çıkarıldı. Her biri okumanın bir aracı kullanıp kullanmadığını yoklar; yorumunun doğru olup olmadığını ölçmez. Her ölçüt için «var», «kısmen» ya da «yok» yaz.

1. Künye satırında film, yıl, izleme tarihi, izlenen kopya ve sayılan plan sayısı yazılı.
2. Plan dökümü her plan için en az içerik, ölçek ve geçiş sütunlarını dolduruyor; boş bırakılan sütunların nedeni yazılmış.
3. Kadraj ve plan ölçeği için en az bir gözlem var (M02).
4. Mizansen için en az bir gözlem var: mekân, nesne, kostüm ya da figür yerleşimi (M03–M04).
5. Işık için en az bir gözlem var ve bu gözlemlerden biri yüzlerin ve tenlerin nasıl aydınlandığını söylüyor (M05).
6. Kameranın sabit mi hareketli mi olduğu en az bir plan için belirtilmiş (M06).
7. Kurgu için en az bir gözlem var ve bu gözlem kesmelerin süreklilik sistemiyle ilişkisini ya da ritmini söylüyor (M07).
8. Ses için en az bir gözlem var ve sesin kaynağının hikâyenin dünyasında olup olmadığı belirtilmiş (M08).
9. Renk için en az bir gözlem var (M09).
10. Biçim başlığında en az iki alan birbirine bağlanmış: bir alanın kararının ötekinin etkisini nasıl değiştirdiği söylenmiş.
11. Yorum tek bir cümleyle açıkça söylenmiş, en az üç gözleme dayanıyor ve en az bir karşı kanıt yazılmış.
12. Bağlamdan gelen bilgi ekrandan gelen bilgiden ayrılmış; izlenim ayrı bir satırda.

Kendini denetle

Ölçütleri işaretledikten sonra aşağıdaki sorulara kısa yanıtlar yaz.

1. Seviye 1'in yedi alanından hangisinde hiç gözlem yazmadın ya da en az yazdın? O alan, Seviye 1'in hangi modülüne denk düşüyor? O modülün bir dersini yeniden okuyup sahneyi o alan için bir kez daha izle.
2. Plan sayın örnek okumanın boş bıraktığı satırı doldurdu mu? Saydığın planlar ve bölümlerin süreleri, beş konuşanın eşit tutulup tutulmadığı hakkında ne söylüyor?
3. Biçim başlığındaki cümlelerinden hangisi iki alanı birbirine bağlıyor? Bağlayan bir cümle yoksa, kadrajın aynılığı ile kurgunun yan yana koyuşu arasında bir cümle kurmayı dene.
4. Yorumun örnekten farklıysa, iki yorumun dayandığı gözlemleri yan yana yaz. Hangisi Seviye 1'in daha fazla alanından gözlem kullanıyor? Hangisi karşı kanıtı daha açık söylüyor?
5. Aynı işi kendi seçtiğin bir sahneyle yaptıktan sonra iki okumayı karşılaştır. Örneğin yardımı olmadan hangi alanı atladın? Atladığın alan, bu sahnede de atladığın alanla aynı mı?

Son sorunun yanıtı, Seviye 2'ye taşıyacağın en kullanışlı nottur. Bir okurun her sahnede atladığı alan genellikle tesadüf değildir; o, gözünün kendiliğinden bakmadığı yerdir ve bilerek bakmayı öğrenmek gerekir.

Seviye 0'ın sonunda yazdığın okumayı da defterden çıkar ve bu okumanın yanına koy. İki okuma arasındaki fark, dört sorunun aynı kalıp araçların değiştiğini gösterir: aynı soru, artık terimlerle ve dökümle donanmış bir gözle soruluyor.

Sonraki derse köprü

Seviye 1'in dersleri burada bitiyor; seviyenin film dosyaları başlıyor. İlki Dr. Caligari'nin Muayenehanesi: dosyanın ilk bölümü izlemeden önce okunacak ve filmin bağlamını, yapımını, hangi kopyanın izleneceğini ve izlerken sorulacak üç soruyu verecek. M03'te ve M05'te dekorunu ve gölgelerini parça parça görmüştük; dosya, boyalı ve çarpık bir dekorun bir zihin durumunu nasıl taşıyabildiğini bütün bir film boyunca soracak.