Plan saymak

Açılış

Bir kronometre, bir kalem ve bir kâğıt. Ekranda çölde kovalanan bir kamyon var. Her kesmede kalemle kâğıda bir çizgi çekiyorsun. Bir dakika dolmadan kâğıt çizgilerle doluyor; bir noktada saymaya yetişemiyorsun, çünkü kesmeler parmağından hızlı. Sonra başka bir film açıyorsun: alçak bir kamera, bir oda, yan yana oturan yaşlı bir çift. Bir dakika boyunca kalemin neredeyse hiç kıpırdamıyor. İki kâğıdı yan yana koyduğunda, iki filmin nabzı bir bakışta görünüyor.

Mad Max: Fury Road ile Tokyo Hikâyesi'ni bu dersin iki ucuna koyuyoruz. 7.6'da birinin ritmine, 6.1'de öbürünün sabit kamerasına bakmıştık. 6.8'de ortalama plan süresini tanımlamıştık. Bu ders o ölçüyü elle hesaplamayı, onun neyi gösterip neyi gizlediğini ve bir sayının bir okumaya nasıl dönüşebileceğini soruyor.

Tek fikir

Planları saymak, bir filmin temposunu ölçülebilir bir bulguya çevirir. Ortalama plan süresi bir filmin ne sık kestiğini söyler, ama planların nasıl dağıldığını, neyin hızlı neyin yavaş olduğunu söylemez. Sayı bir okumanın başlangıcıdır; okumanın kendisi değildir.

Kavram

6.8'de ortalama plan süresini, bir filmin ya da bir sahnenin toplam süresinin plan sayısına bölünmesi olarak tanımlamıştık. Hesap basittir: üç dakikalık bir sahnede altmış plan varsa, ortalama plan süresi üç saniyedir; aynı sürede on iki plan varsa on beş saniyedir. Bu sayı iki sahneyi, iki filmi ya da iki dönemi aynı ölçüyle karşılaştırmayı sağlar.

Planları elle saymanın en basit yolu, bir sahneyi izlerken her kesmede bir işaret koymaktır. Kurgu Akademisi'nin «Kesme saymak: izleyerek kurgu okumak» dersi bu alıştırmayı her kesmenin gerekçesini tek cümleyle yazmaya kadar genişletir. Film okuru için ilk adım daha mütevazıdır: belli bir süre içindeki kesmeleri saymak ve süreyi o sayıya bölmek. Daha dikkatli bir sayım için sahne durdurularak, gerekirse kare kare izlenir; hızlı kesmelerde bazı planlar bir göz kırpması kadar kısa olabilir.

Ortalamanın bir zaafı vardır: uç değerlere duyarlıdır. Bir sahnede yirmi kısa plan ile tek bir çok uzun plan varsa, ortalama o uzun plan yüzünden yükselir ve sahnenin genel olarak yavaş olduğu izlenimini verir; oysa sahnenin büyük kısmı hızlıdır. Medyan bu çarpıtmayı engeller. Bu yüzden plan süreleri üzerine çalışan bazı araştırmacılar ortalamanın yanında medyanı da verir. Okur için önemli olan, tek bir sayının bir dağılımı özetlediğini ve özetin her zaman bir şeyi gizlediğini bilmektir.

Kesme sıklığı bir sahnenin içindeki değişimleri görmeyi kolaylaştırır. Bir sahneyi dakikalara bölüp her dakikanın kesme sayısını yazmak, bir ritim eğrisi çizer: sahne nerede hızlanıyor, nerede yavaşlıyor? 7.6'da gördüğümüz hızlanma ve yavaşlama böylece bir çizgiye dönüşür.

Sayımın bir de kopya sorunu vardır. 0.3'te bir filmin farklı kopyalarının farklı olabileceğini görmüştük; bu, plan süresini de etkiler. Saniyede yirmi dört kare çekilmiş bir film, bazı televizyon ve disk sistemlerinde saniyede yirmi beş kareyle gösterildiğinde yaklaşık yüzde dört hızlı oynar ve bütün planlar biraz kısalır. Bir filmin farklı sürümleri, kesilmiş ya da eklenmiş sahnelerle, farklı plan sayıları da verebilir. Bu yüzden iyi bir sayım, hangi kopyanın ve hangi sürümün sayıldığını defterin ilk satırına not eder.

Sayının ne söylediği kadar ne söylemediği de önemlidir. Ortalama plan süresi bir filmin hızlı ya da yavaş kestiğini söyler, ama planın içinde ne olduğunu söylemez. Uzun bir plan hareketsiz bir oda da olabilir, 6.8'deki gibi içinde olayların hızla geliştiği bir kaydırma da. Kısa planlardan oluşan bir sahne gergin de olabilir, sıkıcı da. Sayı ritmi ölçer, tempoyu ve anlamı ölçmez. Bu yüzden okur sayıyı bir okumanın kanıtı olarak kullanır, okumanın yerine koymaz.

Ten sorusu sayıma yeni bir sütun ekleyerek çalışabilir. 10.2'de önerdiğimiz «kim görünüyor» sütunu plan süresiyle birleştiğinde, bir karakterin filmde kaç plan aldığını ve o planların ne kadar sürdüğünü ölçebiliriz. Bir karaktere ayrılan toplam ekran süresi, onun hikâyedeki ağırlığının sayısal bir izidir. Bir filmde bazı karakterler uzun planlarla düşünürken gösterilir, bazıları yalnızca kısa, parçalı planlarda geçip gider. Sayım bu dağılımı bir izlenim olmaktan çıkarıp bir bulguya çevirir.

Filmde

Bu filmin kovalamaca dizileri, sayım alıştırması için en zorlu örneklerden biridir. Kesmeler o kadar sıktır ki bir okur ilk denemede saymaya yetişemez; sayım sahneyi durdurarak, birkaç saniyelik parçalara bölerek yapılmalıdır. Bu zorluk kendisi bir bulgudur: filmin kurgusu, seyircinin kesmeleri tek tek fark edemeyeceği bir hıza ulaşır.

Bu dersin alıştırması, bir kovalamaca dizisinden bir dakika seçip kesmeleri saymak ve aynı filmden, Furiosa'nın kumullarda diz çöktüğü yavaş andan bir dakikayı da aynı biçimde saymaktır. İki sayı yan yana geldiğinde, 7.6'da ritmin bir kaybı nasıl taşıdığını söylediğimiz okuma bir kanıta kavuşur: aynı filmde dakikadaki kesme sayısı birden düşüyorsa, yavaşlama bir izlenim değil, ölçülebilir bir karardır.

Başka bir filmde

Sayımın tersine, neredeyse hiç kesme bulamadığı bir film.

Bu filmde aynı sayım çok farklı bir sonuç verir. Planlar uzun, kamera sabittir; bir konuşma sahnesinde kesme sayısı Mad Max'in bir dakikasındakinin yanında çok azdır. Ama bu dersin ölçüsünün bir sınırını da gösterir: Ozu'nun filmlerinde kesmeler az olduğu kadar düzenlidir, ve konuşmalar karakterler arasında gidip gelen düzenli planlarla kurulur. Ortalama plan süresi bir hız söyler; bu düzenin kendisini söylemez.

Bu filmin sayımı bir başka şeyi de öğretir: kısa olmayan ama boş olan planlar. Sahneler arasında, karakterlerin bulunmadığı mekânları, bir koridoru, bir limanı, bir bacayı gösteren planlar vardır. Bu planlar sayımda bir satır, bir çizgidir; ama hikâyenin içinde bir nefes, bir geçiş, bir sessizlik olarak çalışır. Sayı onları da plan olarak sayar; okur onların ne işe yaradığını ayrıca sorar. Film kuramcısı Noël Burch, Ozu'nun filmlerindeki bu tür planlara «yastık planı» adını vermiş ve onları Japon şiirindeki «yastık sözcükleri»ne (makurakotoba) benzetmiştir; anlatıyı ilerletmeyen, ama sahneler arasında bir duraklama, bir soluk alma işlevi gören planlar. Bu adlandırma, bir sayımın satırlarını yalnızca saymanın değil, türlerine göre ayırmanın da bir okuma olduğunu gösterir: bir film kaç plan içerdiği kadar, o planların kaçının boş bir mekâna, kaçının bir yüze ayrıldığıyla da konuşur.

İki film, aynı ölçünün iki ayrı ucunu gösterir. Mad Max: Fury Road'da sayım bir hızın ve o hızın içindeki ani bir yavaşlamanın kanıtı olur. Tokyo Hikâyesi'nde sayım bir sabrın kanıtıdır, ama düzenin ve boş planların anlamını okura bırakır.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: İki sayı arasındaki farkın sahnelerin duygusuyla, olayıyla ya da karakterleriyle nasıl ilişkilendiğini iki cümleyle yaz; sayının bu sahneler hakkında söylemediği bir şeyi de ayrı bir satırda belirt.

Özet

1. Ortalama plan süresi, toplam sürenin plan sayısına bölünmesiyle bulunur ve bir filmin ne sık kestiğini ölçülebilir bir bulguya çevirir.
2. Medyan plan süresi uç değerlerin ortalamayı çarpıtmasını engeller; kesme sıklığı bir sahnenin içindeki hızlanma ve yavaşlamayı bir ritim eğrisine çevirir.
3. Plan sürelerini istatistiksel olarak karşılaştırma yöntemi Barry Salt'ın çalışmalarıyla gelişmiş ve Cinemetrics gibi projelerle yaygınlaşmıştır.
4. Mad Max: Fury Road'da sayım bir hızın ve ani bir yavaşlamanın kanıtı olur; Tokyo Hikâyesi'nde sayım bir sabrı ölçer, ama kurgunun düzenini ve boş planların anlamını okura bırakır.
5. Sayı ritmi ölçer, anlamı ölçmez; «kim görünüyor» sütunuyla birleştiğinde bir karakterin ekran süresini bir bulguya çevirebilir.

Kendini sına

1. Üç dakikalık bir sahnede otuz plan varsa ortalama plan süresi kaç saniyedir?
2. Medyan plan süresi neden bazen ortalamadan daha güvenilirdir?
3. Mad Max: Fury Road'da iki sahnenin kesme sayısını karşılaştırmak 7.6'daki okumaya ne katar?
4. Tokyo Hikâyesi'nin sayımı ortalama plan süresinin hangi sınırını gösterir?

Yanıtlar

1. Üç dakika yüz seksen saniyedir; yüz seksen otuza bölündüğünde ortalama plan süresi altı saniye olur.
2. Çünkü ortalama birkaç çok uzun ya da çok kısa plana duyarlıdır ve sahnenin genel hızı hakkında yanlış bir izlenim verebilir; medyan, planlar sıralandığında ortaya düşen planın süresi olduğu için bu uç değerlerden etkilenmez.
3. Kovalamacadaki yüksek kesme sayısı ile Furiosa'nın kumullardaki anındaki düşük kesme sayısı yan yana geldiğinde, ritmin bir kaybı taşıdığı okuması bir izlenim olmaktan çıkar ve ölçülebilir bir karara dayanır.
4. Ortalama plan süresi bir hız söyler, ama kurgunun düzenini, konuşmaların düzenli planlarla nasıl kurulduğunu ve sahneler arasındaki boş geçiş planlarının ne işe yaradığını söylemez; bunları okurun ayrıca okuması gerekir.

Sonraki derse köprü

M10'un ilk üç dersi tek bir planı okumayı, bir sahneyi plan plan dökmeyi ve planları saymayı öğretti. 10.4 Seviye 1 sahne okuması bu araçların hepsini tek bir görevde birleştiriyor: bir sahnenin tam biçim dökümü. Seviye 1'in son birimi bir ders değil, okurun kendi seçtiği bir sahne üzerinde bütün araçları birlikte kullanacağı bir uygulama.