Plan dökümü

Açılış

Kalabalık bir gece kulübü. Kamera masaların arasında dolaşıyor: kart oynayanlar, fısıldaşanlar, kaçmak için vize arayan insanlar. Bir garson bir çeki bir masaya götürüyor. Kadrajda yalnızca bir el ve bir kâğıt var; el kalemi alıp çekin altına iki kelime yazıyor, bir onay ve bir ad. Sonra kamera yükseliyor ve elin sahibini gösteriyor: beyaz smokinli, yalnız başına satranç oynayan bir adam. Kulübün sahibi, filmin kahramanı, ilk kez yüzüyle görünüyor.

Michael Curtiz'in Kazablanka'sında Rick'in tanıtıldığı bu an, birkaç saniyelik bir düzen içinde bir karakteri kurar: önce bir dünya, sonra bir el, sonra bir yüz. F13-D2'de bu anı filmin yapısı içinde olay düzeyinde anmıştık. Bu derste onu ve onun gibi bir sahneyi plan plan bir tabloya dökmeyi öğreniyoruz. 10.1'de tek bir planı okuduk; plan dökümü bir sahnenin bütün planlarını yan yana dizer ve onların birlikte kurduğu düzeni görünür kılar.

Tek fikir

Plan dökümü, bir sahneyi oluşturan planları sırayla, her biri için ölçek, açı, hareket, ses ve içerik bilgisiyle bir tabloya yazmaktır. Tablo, izlerken akıp giden kararları sabitler; seyircinin hissettiği düzeni okurun görebileceği bir belgeye çevirir.

Kavram

Plan dökümü, film okumanın en sabırlı ve en verimli araçlarından biridir. Bir sahneyi izlerken göz kesmeleri fark etmez, kararları birbirinden ayıramaz. Tablo ise her planı ayrı bir satıra koyar: kaçıncı plan, ne kadar sürüyor, ne gösteriyor, nereden bakıyor, kıpırdıyor mu, ne duyuluyor? Satırlar yan yana geldiğinde, sahnenin düzeni kendiliğinden ortaya çıkar: ölçeklerin nasıl daraldığı, kameranın ne zaman yaklaştığı, sesin hangi planda değiştiği.

Bir döküm tablosunun en sık kullanılan sütunları şunlardır. Plan numarası: sahnedeki sırası. İçerik: planda ne görüldüğünün kısa bir betimlemesi, 1.1'deki betimleme kurallarıyla. Ölçek: 2.2'deki genel, orta, yakın plan ayrımı. Açı: 2.3'teki yukarıdan, göz hizasından, aşağıdan bakış. Hareket: 6. modüldeki sabit, pan, kaydırma, elde, vinç. Ses: 8. modüldeki söz, efekt, müzik ve öykü içi ya da dışı olması. Geçiş: planın bir sonrakine nasıl bağlandığı, düz kesme, eşleşme, zincirleme. İsteyen okur bir de süre sütunu ekler; 10.3 bu sütunu ayrıca ele alacak.

Kurulum kavramı bir dökümü okumayı derinleştirir. Bir sahnedeki on plan, on ayrı kurulumdan gelmeyebilir; aynı kurulumdan çekilmiş planlar kurguda birkaç kez geri dönebilir. Bir konuşma sahnesinde A'nın yüzü ile B'nin yüzü iki kurulumdan çekilir ve kurgu bu iki kurulum arasında gidip gelir. Dökümde aynı kurulumdan gelen planları aynı harfle işaretlemek, sahnenin kaç bakış noktasından kurulduğunu gösterir.

Terimin Fransızcası, découpage, ilginç bir çift anlam taşır. Sinema yapımında bu kelime önce çekimden önceki bir planlamayı, bir sahnenin hangi planlara bölüneceğine karar verilmesini anlatır; yönetmen ya da senarist sahneyi kâğıt üstünde parçalara ayırır. Okurun yaptığı döküm bu işin tersidir: yapımcının parçalara ayırıp birleştirdiği sahneyi, ekrandan geriye doğru yeniden parçalarına ayırmak. Okur bu yüzden döküm yaparken, filmi yapanların bir zamanlar verdiği kararları, onların masasındaki kâğıdı yeniden çizer gibi izler.

Döküm yaparken iki tuzak vardır. İlki ayrıntıda boğulmaktır: her planın her öğesini yazmaya çalışan okur tablonun içinde kaybolur. Döküm bir okuma için yapılır; hangi sütunların gerektiğine sorunun kendisi karar verir. İkincisi tabloyu okuma sanmaktır: döküm bir kanıt toplama aracıdır, kendi başına bir yorum değildir. Tablo tamamlandıktan sonra okur ona bakar ve sorar: bu düzende ne tekrar ediyor, ne değişiyor, ne bir istisna?

Plan dökümünün bir de bir güvenilirlik sorusu vardır. Aynı sahneyi döken iki kişi farklı sonuçlara varabilir: bir planın nerede bittiğine, bir kamera hareketinin bir pan mı bir kaydırma mı olduğuna, bir ölçeğin orta mı yakın mı sayılacağına dair küçük ayrılıklar. Bu yüzden iyi bir döküm, karar verdiği ölçütleri açıkça yazar ve emin olmadığı yerleri işaretler.

Ten sorusu dökümde bir sütun olarak somutlaşabilir: kim görünüyor. Her planda kimin yüzünün kadrajda olduğu, kimin yakın planla, kimin yalnızca kalabalığın içinde göründüğü bir sütuna yazıldığında, 7.2'de saymayı önerdiğimiz karşı plan dağılımı bir tabloya dönüşür. Bir sahnede hangi karakterin kaç yakın plan aldığı, kimin hiç yüzünün gösterilmediği, sayılabilir bir bulguya dönüşür ve bir temsil okumasına sağlam bir zemin verir.

Filmde

Rick'in tanıtıldığı anı olay düzeyinde bir döküm taslağına çevirelim. Aşağıdaki satırlar planların içeriğini sırasıyla verir; planların kesin sınırlarını, yani hangi satırın tek bir planın içinde, hangisinin bir kesmeden sonra geldiğini, okur kopyada kendisi işaretlemelidir. Bu, dökümün dürüstlüğünün bir parçasıdır: emin olunmayan sınır, tabloda açıkça bir soru işareti olarak kalır.

Satır 1. İçerik: kulübün kalabalığı, masalar, konuşan insanlar. Ölçek: geniş. Hareket: kamera masaların arasında dolaşır. Ses: kalabalığın uğultusu, piyano.

Satır 2. İçerik: bir garson bir çeki bir masaya getirir. Ölçek: daha yakın. Hareket: kamera garsonu izler ya da onu karşılar; okur belirler.

Satır 3. İçerik: bir el çeki imzalar; yalnız el ve kâğıt görünür. Ölçek: yakın. Ses: kalabalık sürer.

Satır 4. İçerik: elin sahibi, yalnız başına satranç oynayan Rick. Ölçek: orta. Hareket: kamera yükselir ya da geri çekilir. Geçiş: okur belirler.

Bu taslak dört satırda bile bir düzen gösterir: ölçek genişten yakına daralır, sonra bir yüzle açılır. Kahraman önce bir dünyanın içinde, sonra bir el olarak, en son bir yüz olarak gelir. Bu sıra bir karakter tanıtımı kurar: seyirci Rick'i görmeden önce onun kulübünü ve otoritesini görür; imzası, yani adı ve onayı, yüzünden önce gelir. Bir okuma bu düzeni Rick'in kayıtsızlığının ve gücünün görüntüsü olarak görür: kulübü yöneten bir el, kimseyle oynamayan bir adam. Satranç tahtası bu okumaya bir nesne ekler: Rick yalnız oynar, rakibi yoktur.

Bu döküme bir «kim görünüyor» sütunu eklendiğinde başka bir şey de görünür olur. Kulübün kalabalığında pek çok yüz vardır: mülteciler, garsonlar, müzisyenler. Ama döküm, tanıtımın yakın planının yalnız Rick'e ayrıldığını kaydeder. F13-D4'te Sam'in filmdeki yeri üzerine sorduğumuz soru, böyle bir sütunla filmin bütününe yayılan bir sayıma dönüşebilir.

Başka bir filmde

Dökümü neredeyse tek bir satıra inen bir sahne.

6.1'de bu filmin sabit kamerasına bakmıştık. Plan dökümü açısından film çarpıcı bir örnek sunar. Jeanne'ın mutfak masasında patates soyduğu sahne gibi pek çok sahne, tek bir sabit planda, karşıdan ve kesmeden gösterilir. Böyle bir sahnenin dökümü tek bir satırdır: içerik, ölçek, sabit kamera, mutfağın sesleri.

Bu tek satırlık döküm de bir bulgudur. Tablo, sahnenin bütün yükünü tek bir planın taşıdığını, kurgunun hiçbir şeyi seçmediğini, atlamadığını ve vurgulamadığını gösterir. Bir okuma bunu filmin ev emeğini bölmeden, kesmeden, olduğu gibi gösterme kararının görüntüsü olarak görür. Aynı sahneyi on planlık bir kurguyla anlatan bir film, emeği parçalara ayırır ve hızlandırır; Akerman'ın tek planı ise onun süresini ve ağırlığını korur. Dökümün satır sayısı, bir filmin üslubunun ilk ve en somut göstergesidir. Ama satır azlığı bir sadelik değildir: tek planlık bir dökümde bile kadrajdaki her hareket, her ses, her ışık değişimi ayrı bir not ister. Akerman'ın tek satırı, aslında satırın içinde uzayan bir ayrıntı listesidir.

İki döküm, aynı aracın iki ayrı sonucunu gösterir. Kazablanka'nın tanıtım anında birkaç satır bir karakterin genişten yakına kurulduğunu gösterir. Jeanne Dielman'ın mutfak sahnesinde tek bir satır, kurgunun bilerek geri çekildiğini gösterir.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Tabloya bakarak sahnede tekrar eden bir düzeni, örneğin ölçeklerin daralmasını, bir karakterin yakın planı tekelleştirmesini ya da kameranın bir anda hareket etmesini bul ve bunu iki cümleyle yaz; emin olmadığın satırları soru işaretiyle işaretle.

Özet

1. Plan dökümü, bir sahnenin planlarını sırayla, ölçek, açı, hareket, ses ve içerik bilgisiyle bir tabloya yazmaktır; akıp giden kararları sabitler.
2. Sık kullanılan sütunlar plan numarası, içerik, ölçek, açı, hareket, ses ve geçiştir; hangi sütunların gerektiğine okumanın sorusu karar verir.
3. Kamera kurulumu, kameranın belli bir yere yerleştirildiği düzendir; aynı kurulumdan gelen planları işaretlemek sahnenin kaç bakış noktasından kurulduğunu gösterir.
4. Kazablanka'da Rick'in tanıtımı genişten yakına daralan bir düzenle bir karakter kurar; Jeanne Dielman'ın mutfak sahnesinin tek satırlık dökümü kurgunun bilerek geri çekildiğini gösterir.
5. «Kim görünüyor» sütunu bir temsil sorusunu sayılabilir bir bulguya çevirir.

Kendini sına

1. Plan dökümü nedir ve neden bir yorum değildir?
2. Kamera kurulumu ile plan arasındaki fark nedir?
3. Kazablanka'da Rick'in tanıtıldığı anın dökümü hangi düzeni gösterir?
4. Jeanne Dielman'ın mutfak sahnesinin dökümü neden tek bir satırdır ve bu ne söyler?

Yanıtlar

1. Bir sahnenin planlarının sırayla, ölçek, açı, hareket, ses ve içerik bilgisiyle bir tabloya yazılmasıdır. Bir yorum değildir, çünkü kanıt toplar; yorum, tablonun tekrarlarına, değişimlerine ve istisnalarına bakılarak sonradan kurulur.
2. Kurulum, çekim sırasında kameranın belli bir yere, belli bir objektif ve açıyla yerleştirildiği düzendir; plan ise kurgucunun iki makas izi arasında bıraktığı görüntü parçasıdır. Aynı kurulumdan çekilmiş birkaç plan kurguda tekrar tekrar kullanılabilir.
3. Ölçek kulübün geniş kalabalığından bir elin yakın planına daralır, sonra Rick'in yüzüyle açılır; seyirci Rick'i görmeden önce kulübünü ve imzasını görür.
4. Çünkü sahne karşıdan çekilmiş tek bir sabit planda, kesme olmadan gösterilir. Bu, kurgunun hiçbir şeyi seçmediğini ve atlamadığını, filmin ev emeğini bölmeden, süresiyle gösterme kararını ortaya koyar.

Sonraki derse köprü

Plan dökümü bir sahnenin planlarını yan yana dizdi ve bize satır sayısının bile bir şey söylediğini gösterdi. 10.3 Plan saymak bu sayıyı bir ölçüye çeviriyor: bir filmin ortalama plan süresi nasıl sayılır, ne söyler ve neyi söylemez? Mad Max: Fury Road'un hızlı kesmeleriyle Tokyo Hikâyesi'nin sabır dolu planlarını aynı ölçüyle yan yana koyacağız.