Nasıl yapılmış: biçim

Açılış

Bir kahvaltı masası. Genç bir adam ile genç bir kadın yan yana, birbirine dönük oturuyor; gülüyorlar, şakalaşıyorlar. Bir geçiş, yine aynı masa: aralarındaki mesafe biraz açılmış, konuşmaları kısalmış. Bir geçiş daha: tartışıyorlar. Bir daha: konuşmuyorlar. Son kahvaltıda masa uzamış, ikisi iki uçta oturuyor; ellerinde iki ayrı gazete var. Hiçbiri ötekine bakmıyor.

Yurttaş Kane'de Charles Foster Kane ile ilk karısı Emily'nin evliliği birkaç dakikalık bu kahvaltı dizisiyle anlatılır. Yıllar geçer, bir evlilik çözülür ve film bunu tek bir uzun konuşmayla değil, birkaç kahvaltının arka arkaya dizilmesiyle gösterir.

Önceki derste bir sahneyi betimlemeyi öğrendik: masa uzuyor, aradaki mesafe açılıyor, gazeteler. Bu ders ikinci soruyu soruyor: bu sahne nasıl yapılmış? Masanın uzaması, geçişlerin hızı, kameranın nerede durduğu, sesin nasıl değiştiği. Her biri bir film yapımcısının verdiği bir karardır ve her birinin bir adı vardır.

Tek fikir

Bir filmde gördüğümüz ve duyduğumuz her şey dört alanda verilmiş kararlardan doğar: kameranın önüne konan, kameranın kaydettiği biçim, planların bir araya getirilişi ve ses. Bu dört alan okurun biçim haritasıdır.

Kavram

Betimleme ekranda ne olduğunu söyler. İkinci soru o şeyin hangi araçla kurulduğunu sorar. Bu soruyu sorabilmek için önce araçların bir haritası gerekir; aksi hâlde okur «sahne güzel çekilmiş» der ve neyin, nasıl çekildiğini söyleyemez.

Biçimin iki katmanı vardır ve ikisini ayırmak programın yapısını da açıklar. Birinci katman anlatının biçimidir: olayların hangi sırayla gösterildiği, seyirciye neyin ne zaman bildirildiği, hikâyenin kimin gözünden anlatıldığı. Bu katman Seviye 2'nin konusudur. İkinci katman, o anlatıyı ekranda kuran tekniklerin düzenidir ve film çözümlemesinde çoğu zaman üslup diye anılır: ışık, kamera, kurgu, ses. Bu katman Seviye 1'de araçlarıyla, Seviye 3'te bir bütün olarak işlenir. Kahvaltı dizisinde yılların birkaç sahneye sığdırılması anlatının biçimine, masanın uzatılması ve geçişlerin hızı ise tekniklerin düzenine aittir; aynı sahnede ikisi birlikte çalışır.

Film çözümlemesinin yerleşik ders kitaplarının çoğu bu tekniklerin düzenini dört büyük alana ayırır ve akademi bu ayrımı benimser. Her alan Seviye 1'de ayrı modüllerle işlenecek; burada amaç yalnızca haritayı açmak ve okurun gördüğü şeyi doğru alana yerleştirebilmesini sağlamak.

Birinci alan kameranın önüne konan her şeydir: dekor, mekân, nesneler, kostüm, makyaj, ışık, oyuncuların bedenleri, nerede durdukları ve nasıl hareket ettikleri. Bu alanın sinemadaki adı tiyatrodan gelir ve Seviye 1'deki Mizansen modüllerinde ayrıntılı işlenir. Kahvaltı dizisindeki masanın uzaması, karakterlerin giderek birbirinden uzak oturması, gazeteler bu alanın kararlarıdır. Işık da bu alandadır ve yalnız bir sahnenin havasını değil, kimin nasıl göründüğünü de belirler: aynı ışık farklı tenlerde farklı sonuç verir ve bu, Seviye 1'deki Işık modülünde ayrıca sorulacak bir sorudur.

İkinci alan kameranın kendisidir: kameranın ne kadar uzakta ve hangi açıdan baktığı, hareket edip etmediği, hangi objektifin kullanıldığı, görüntünün ne kadarının net olduğu, kadrajın nasıl kesildiği. Aynı kahvaltı masası yakın planla çekilse iki yüzü, geniş bir planla çekilse iki uç arasındaki boşluğu gösterir. Plan ölçeği, açı ve hareket, Modül 2 ile Modül 6'da terimleriyle geri gelecek.

Üçüncü alan planların bir araya getirilişidir: bir planın nerede bitip ötekinin nerede başladığı, planların ne kadar sürdüğü, bir sahneden ötekine nasıl geçildiği, aradan ne kadar zamanın atlandığı. Kahvaltı dizisinin birkaç dakikaya yıllar sığdırması bu alanın işidir; her geçiş aradaki zamanı atlar. Bu alan Seviye 1'deki Kurgu modülünün konusudur.

Dördüncü alan sestir: konuşma, müzik, ortam sesleri ve sessizlik. Kahvaltıların başında uzun, neşeli konuşmalar vardır; sonlara doğru konuşmalar kısalır ve sonunda yalnız sessizlik kalır. Sesin bu değişimi de bir karardır; ses bandının katmanları ileride kendi modülünde ayrıştırılacak. Renk ve doku gibi görüntünün başka nitelikleri de bu haritada yer alır; Seviye 1 onlara ayrı bir modül ayırır.

Bu dört alan birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. Işık hem kameranın önündeki bir şeydir hem de görüntünün nasıl kaydedildiğini belirler; bir kamera hareketi kurgunun yapacağı bir işi tek planda yapabilir. Harita bir sınıflandırma kuralı değil, bir dikkat aracıdır: okura bir sahnede neye bakması gerektiğini hatırlatır. Okur bir sahnenin önünde «neyi kaçırıyorum?» diye sorduğunda dört alanı tek tek dolaşır: kameranın önünde ne var, kamera nasıl bakıyor, planlar nasıl bağlanıyor, ne duyuluyor?

İkinci sorunun bir sınırı da var: biçimi adlandırmak, onun neden seçildiğini söylemek değildir. «Masa giderek uzuyor» bir betimlemedir. «Bu, mizansen alanında verilmiş bir karardır; dekorun kendisi sahneden sahneye değiştirilmiş» cümlesi ikinci sorunun cevabıdır. Bu kararın sahnede ne işe yaradığı ise üçüncü sorunun, bir sonraki dersin konusu. Okur dört soruyu ayrı tuttukça, hangi cümlesinin neyi iddia ettiğini bilir.

Bir şeyi daha bilmek gerekir: göze batmayan bir seçim de bir seçimdir. Kameranın göz hizasında durması, bir konuşmanın iki kişi arasında gidip gelen planlarla çekilmesi, müziğin hiç olmaması, ilk bakışta «bir şey yapılmamış» gibi görünür. Oysa her biri başka türlü de olabilirdi. Biçim haritasını dolaşan okur, yalnız dikkat çeken kararları değil, sessizce verilmiş varsayılan kararları da kaydeder; çünkü bir filmin üslubu çoğu zaman tam da bu varsayılanlarda saklıdır.

Filmde

Haritayı bu sahnede dolaşalım. Kameranın önünde masa vardır ve dizinin başından sonuna masanın boyu değişir; karakterler önce yakın, sonra masanın iki ucunda oturur. Kostümler ve saçlar değişir, yıllar geçtiği anlaşılır. Son kahvaltıda her biri farklı bir gazete okur; Emily'nin elindeki gazete Kane'in rakibinin gazetesidir. Kameranın tarafında, karakterler masanın iki ucuna geçtikçe görüntü ikisini aynı kadraja sığdırmak için geri çekilir ya da onları ayrı ayrı gösterir. Kurgunun tarafında, kahvaltılar arasındaki geçişler hızlıdır ve her biri aradaki zamanı atlar; birkaç dakikada yıllar geçer. Sesin tarafında konuşmalar her kahvaltıda biraz daha kısalır ve dizi bir sessizlikle biter.

Bu dolaşmanın değeri şudur: «evlilik çözülüyor» izlenimi tek bir yerden gelmiyor. Masa, kamera, kurgu ve ses aynı anda aynı yöne çalışıyor. Seyirci ilk izlemede yalnızca bir sonuç hisseder; harita o sonucun dört ayrı kaynağını gösterir. Bir okur bunlardan yalnız birini, örneğin masanın uzamasını görüp öbürlerini kaçırırsa, sahneyi tek bir ustalıkla açıklar; oysa sahne dört kararın birlikte çalışmasıdır.

Başka bir filmde

Haritayı, dört alanın daha az belirgin, daha iç içe çalıştığı bir filmde sınayalım.

Kameranın önünde dar koridorlar, merdivenler, kapı aralıkları vardır; kadın kahraman sahneden sahneye değişen, desenli, dar kesimli elbiseler giyer. Kameranın tarafında karakterler sık sık bir kapının, bir pencerenin, bir duvarın arasından görülür; kadraj çoğu zaman bir çerçevenin içinde başka bir çerçeve kurar. Kurgunun ve görüntünün birlikte çalıştığı bir yerde, kadının bir yemek kabıyla merdivenden indiği anlar ağır çekimle gösterilir. Sesin tarafında aynı müzik parçası film boyunca bu ağır çekimli anlarda tekrar tekrar döner.

Bu filmde haritanın alanlarını ayırmak Yurttaş Kane'e göre daha zordur. Ağır çekim hem kameranın hem kurgunun bir kararıdır; müzik ağır çekimle o kadar bağlıdır ki ikisini ayrı düşünmek zorlaşır. Bu zorluk haritanın bir zayıflığı değil, filmin üslubunun bir özelliğidir: kimi filmler alanları birbirinden ayırarak, kimileri iç içe geçirerek çalışır. Okur haritayı kullanırken alanların nerede birleştiğini de not eder.

Filmde bir karar daha göze çarpar ve bu karar haritanın anlatı katmanına aittir. İki kahramanın aldatan eşleri film boyunca neredeyse hiç yüzleriyle görünmez; sesleri duyulur, sırtları ya da bir kolları kadraja girer, ama yüzleri gösterilmez. Kamera bunu, kameranın önündekiler de bunu yapar; ama karar, hikâyenin kimin hakkında anlatılacağına dair bir karardır.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Dört alandan hangisini doldurmakta en çok zorlandığını ve bunun nedenini yaz.

Özet

1. Biçim, bir filmin ne anlattığından ayrı olarak nasıl anlattığıdır.
2. Biçim haritası dört alandan oluşur: kameranın önündeki, kameranın kendisi, planların birleştirilişi ve ses.
3. Alanlar birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz; harita bir sınıflandırma kuralı değil, bir dikkat aracıdır.
4. Biçimi adlandırmak ikinci sorunun cevabıdır; kararın işlevi üçüncü sorudur.

Kendini sına

1. Akademinin biçim haritası hangi dört alandan oluşur?
2. Yurttaş Kane'in kahvaltı dizisinde son kahvaltıda iki karakter nerede oturur ve ne yapar?
3. Kahvaltı dizisinde yılların birkaç dakikaya sığması hangi alanın işidir?
4. Aşk Zamanı'nda tekrar eden müzik hangi tür görüntülerle birlikte döner?

Yanıtlar

1. Kameranın önüne konan her şey, kameranın kendisi, planların bir araya getirilişi ve ses. Seviye 1 bu alanların her birine ayrı modüller ayırır; renk ve doku da haritada yer alır.
2. Uzamış masanın iki ucunda oturur ve her biri ayrı bir gazete okur; Emily'nin okuduğu gazete Kane'in rakibinin gazetesidir ve ikisi birbirine bakmaz.
3. Planların bir araya getirilişinin, yani kurgunun işidir; kahvaltılar arasındaki her geçiş aradaki zamanı atlar. Aynı zamanda anlatı katmanının da bir kararıdır: yıllar birkaç sahneye sığdırılır.
4. Karakterlerin ağır çekimle gösterildiği görüntülerle, örneğin kadının bir yemek kabıyla merdivenden indiği anlarla. Ağır çekim ile müzik o kadar bağlıdır ki iki alanı ayrı düşünmek zorlaşır.

Sonraki derse köprü

Bu derste kahvaltı masasının uzatıldığını ve geçişlerin yılları atladığını adlandırdık. Ama bu kararlar sahnede ne işe yarıyor? Sonraki ders üçüncü soruya geçiyor: bir biçim seçiminin anlatıda ve seyircide yaptığı iş.