Sürpriz bozma ve okuma etiği

Açılış

2019 baharında Cannes Film Festivali'nde bir yönetmen, filminin gösteriminden önce basına ve seyirciye kısa bir ricada bulundu. Bong Joon-ho, Parazit hakkında yazacak olanlardan filmin ikinci yarısında olanları anlatmamalarını istedi. Gerekçesi basitti: film, seyircinin ne olacağını bilmeden izlemesine göre kurulmuştu ve onu önceden anlatmak, henüz izlemeyenlerin elinden bir şey alacaktı.

Bu rica bir okuma akademisine tuhaf bir soru sorar. Okumak filmin bütününü konuşmaktır. Bir sahneyi açıklamak için çoğu zaman o sahnenin filmin sonunda neye bağlandığını söylemek gerekir. Ama okumanı dinleyen biri filmi henüz izlememişse, okuman ona filmin kendisini ilk kez yaşama fırsatını vermeden bir okuma sunmuş olur.

Bu ders, okumayı paylaşırken başkasının ilk izlemesini korumanın yollarını ve bu korumanın ne zaman gerekmediğini anlatıyor.

Tek fikir

İlk izleme bir kez yaşanır ve başkasının elinden alınmamalıdır. Okur, okumasını paylaşırken dinleyenin filmi izleyip izlemediğini sorar, sürpriz bozacaksa önceden haber verir ve okumanın gerektirdiği kadarını açar.

Kavram

Bir film seyirciye bilgiyi belirli bir sırayla verir. O sıra, önceki derslerde gördüğümüz gibi, ilk izlemenin deneyimini kurar: merak, gerilim, şaşkınlık. Bu sırayı önceden bozmak, seyircinin filmin kurduğu bir deneyimi yaşamasını engeller.

Her bilgi sürpriz bozma sayılmaz. Bir filmin konusu, kahramanının kim olduğu, ilk sahnesinin nerede geçtiği, filmin kendi tanıtımında da söylediği şeylerdir. Sürpriz bozma, filmin bilerek sakladığı, seyircinin zamanı gelince öğrenmesi için kurduğu bilgiyle ilgilidir: bir karakterin gerçek kimliği, büyük bir dönüş, ölümler, son. Ayrım her zaman net değildir ve iki kişi aynı bilginin bozma olup olmadığında anlaşamayabilir. Bu yüzden akademinin önerisi, kuşkuda kalınca sormaktır.

Sürpriz bozmanın gerçekten deneyimi bozup bozmadığı da tartışmalı bir sorudur. Bazı seyirciler sonu bilerek izlemeyi tercih eder; bilmenin onları rahatlattığını, dikkatlerini olaydan anlatıma kaydırdığını söyler. Önceki derslerde ikinci izlemenin değerini konuştuk ve bu tercih bir ölçüde onunla akrabadır. Ama kendi tercihini başkasına dayatmamak gerekir. Sonu bilerek izlemek isteyen kişi bunu her zaman öğrenebilir; bilmeden izlemek isteyen için ise bir kez öğrenilen şey geri alınamaz. Bu asimetri, okuma etiğinin temelidir.

Sürpriz bozmayı açık ile kapalı arasında bir anahtar gibi değil, bir merdiven gibi düşünmek işe yarar. En alt basamakta filmin konusu ve türü durur: bir filmin bir aile dramı olduğunu, bir savaş sırasında geçtiğini söylemek seyircinin elinden neredeyse hiçbir şey almaz. Bir üst basamakta filmin genel duygusu vardır: «sonu hüzünlü» demek bir bekleyiş kurar, ama olayı söylemez. Daha yukarıda bir dönüşün varlığı durur: «ortada beklenmedik bir şey oluyor» demek seyirciyi tetikte tutar ve sürprizin bir kısmını alır. En üstte dönüşün içeriği ve son vardır: bunlar söylendiğinde ilk izlemenin kurduğu şey geri gelmez. Okur kendi okumasını paylaşırken bu merdivende kaçıncı basamağa çıkacağına karar verir ve dinleyenin izni olmadan en üst basamaklara çıkmaz.

Sürpriz bozmanın her zaman bir başka seyirciden gelmediğini de bilmek gerekir. Filmin kendi tanıtımı, fragmanı, afişi, hatta adı bile bir bilgiyi önceden verebilir. Kimi fragmanlar filmin bütün dönüm noktalarını iki dakikaya sığdırır ve seyirci salona girdiğinde hikâyenin büyük kısmını zaten bilir. Fragmanın bir filmi nasıl okuttuğu Seviye 7'deki Filmin çevresi modülünde ayrıca işleniyor; buradaki ders, okurun kendi ilk izlemesini de koruyabileceğidir: bir filmi bilmeden izlemek isteyen kişi fragmanı izlememeyi de seçebilir.

Sürpriz bozmaktan kaçınmanın bir yolu, haber vermektir. Okumanı filmi henüz izlememiş birinin de okuyabileceği bir yerde paylaşıyorsan, bozacağın bilgiden önce bir uyarı koyarsın ve okura geri çekilme fırsatı tanırsın.

Bu akademinin film dosyaları bu ilkeye göre düzenlendi. Her dosyanın birinci bölümü, İzlemeden önce, filmin olay örgüsünü açmaz; bağlamı, yapım koşulunu ve izlerken sorulacak soruları verir. İkinci, üçüncü ve dördüncü bölümler ise filmin tamamını konuşur ve her biri bir sürpriz uyarısıyla açılır. Okurdan beklenen, filmi izlemeden ikinci bölüme geçmemesidir.

Sürpriz bozmanın hiç sorun olmadığı yerler de var. Bir okumanın konusu filmin bütünüyse, bir sınıfta ya da bir film kulübünde herkes filmi izlemişse, sürpriz bozma kaygısı okumayı kısıtlamamalıdır. Akademik bir çözümleme bir filmin sonunu konuşmadan o filmi okuyamaz. Etik burada içerikte değil bağlamdadır: okumanı kimin, hangi koşulda okuyacağını bilmek ve ona göre davranmak.

Filmde

Sürpriz uyarısı: Aşağıdaki üç paragraf Vertigo'nun ikinci yarısındaki büyük açıklamayı içerir. Filmi izlemediysen ve ilk izlemeni korumak istiyorsan, «Başka bir filmde» başlığına geç; film Seviye 1'in arkasında ayrıca okunacak.

Filmin ilk yarısında emekli dedektif Scottie, kendisinden izlemesi istenen Madeleine'e âşık olur ve onun ölümüne tanık olduğunu sanır. İkinci yarıda Judy adında, Madeleine'e çok benzeyen bir kadınla karşılaşır. Film, seyircinin Scottie ile birlikte şaşıracağı bir sona ulaşmak yerine, Judy'nin bir mektup yazdığı bir sahnede seyirciye gerçeği açıklar: Judy ile Madeleine aynı kadındır ve Scottie bir oyuna getirilmiştir. Bundan sonra seyirci, Scottie'nin bilmediği bir şeyi bilerek izler.

Hitchcock bu seçimi François Truffaut'yla yaptığı uzun söyleşide anlatır. Ona göre sırrı sona saklamak seyirciye tek bir şaşkınlık anı verirdi; erken açmak ise geri kalan bütün bölümü bir gerilime çevirir: seyirci Scottie'nin ne zaman öğreneceğini bekler. Hitchcock'un bu ayrımı, masanın altındaki bomba örneğiyle anlattığı gerilim ile sürpriz farkının bir parçasıdır ve Seviye 2'deki Bilgi ve bakış açısı modülünde ayrıca işleniyor.

Bu örnek okuma etiği için önemli bir şey öğretir. Bir filmin sırrı her zaman sonunda değildir ve neyin sürpriz bozma sayılacağı filmin kendi yapısına bağlıdır. Vertigo'yu anlatırken Judy'nin kimliğini söylemek, filmin bu bilgiyi seyirciye ne zaman verdiğini söylemeden de onu ele verir. Okur bu yüzden yalnız sonu değil, filmin bilgiyi açtığı her anı korumayı düşünmelidir. Merdivenin en üst basamağı her filmde aynı yerde durmaz.

Başka bir filmde

Bu derste Parazit'in ikinci yarısında ne olduğu anlatılmayacak; bu da okuma etiğinin bir uygulamasıdır. Filmi okumak için o dönüşü konuşmak gerekecek ve film Seviye 1'in arkasındaki dosyalardan birinde, sürpriz uyarılı bölümlerde, tamamıyla okunacak. Burada önemli olan, dönüşün varlığını söylemenin bile bir bilgi olduğunu fark etmektir. «Ortada bir dönüş var» demek, seyircinin bekleyişini değiştirir; ama dönüşün ne olduğunu söylemekten çok daha az şey alır.

Okumanın ne kadarının sürpriz bozmadan yapılabileceğini görmek de öğreticidir. Filmin ilk yarısı tek başına zengin bir okuma malzemesi verir: Kim ailesinin yarı bodrum katındaki evi, pencereden görünen sokak, Park ailesinin tepedeki geniş ve aydınlık evi, iki ev arasında inilip çıkılan yollar. Mekânın sınıfı nasıl kurduğu, kimin yukarıda kimin aşağıda yaşadığı, film henüz dönmeden görülebilir ve konuşulabilir. Bu akademinin film dosyalarındaki birinci bölüm tam olarak bu sınırda durur: filmi izlemeyen birine neye bakacağını söyler, ama baktığında ne göreceğini söylemez.

Bu örnek, sürpriz bozmanın yalnız seyirciler arasında değil, bir filmin kendi dolaşımında da bir mesele olduğunu gösterir. Yönetmen filmini seyircinin önüne belirli bir bilgi düzeniyle koyar ve o düzenin korunmasını ister. Okur bu düzene saygı duyabilir ya da bilinçli olarak onu aşabilir; ama hangisini yaptığını bilmelidir.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Bu filmde neyin sürpriz bozma sayılacağını ve neyin sayılmayacağını iki ayrı satırda yaz. Hangisinde kararsız kaldığını not et.

Özet

1. Sürpriz bozma, filmin bilerek sonraya sakladığı bilgiyi henüz izlememiş birine önceden açmaktır.
2. Bilmek isteyen her zaman öğrenebilir, bilmek istemeyen için öğrenilen geri alınamaz; okuma etiği bu asimetriye dayanır.
3. Sürpriz uyarısı açılacak bilgiden önce gelir ve okura geri çekilme fırsatı verir.
4. Etik bağlama bağlıdır: herkesin filmi izlediği bir ortamda sürpriz bozma kaygısı okumayı kısıtlamaz.
5. Bu akademinin film dosyalarında birinci bölüm sürpriz bozmaz, sonraki bölümler uyarıyla açılır.

Kendini sına

1. Akademinin tanımına göre sürpriz bozma nedir?
2. Sürpriz uyarısı açılacak bilgiye göre nerede durmalıdır?
3. Hitchcock Vertigo'daki büyük açıklamayı neden sona saklamadı?
4. Bu akademinin film dosyalarında hangi bölüm sürpriz bozmaz?

Yanıtlar

1. Bir filmi henüz izlememiş birine, filmin bilinçli olarak sonraya sakladığı bir bilgiyi, olayı ya da sonu önceden açmaktır.
2. Bilgiden önce. Uyarı okura, bilgiyi okumadan önce geri çekilme fırsatı tanımalıdır; başlıkta ya da ilk cümlede verilen bilgi uyarıdan önce okunmuş olur ve uyarı işe yaramaz.
3. Truffaut'yla söyleşisinde anlattığına göre, sırrı sona saklamak tek bir şaşkınlık anı verirdi; erken açmak ise seyircinin Scottie'den fazlasını bildiği bir gerilim kurar ve filmin geri kalanını o gerilimle taşır.
4. Birinci bölüm, İzlemeden önce. Bağlamı, yapım koşulunu ve izlerken sorulacak soruları verir, olay örgüsünü açmaz.

Sonraki derse köprü

Bu modül okumanın neden ve nasıl başladığını konuştu: izlemek ve okumak, izlenim ve gerekçe, ikinci izleme, defter, araçlar, koşul ve etik. Sonraki modül okumanın kendisine geçiyor ve dört sorunun ilkiyle açılıyor: ne görüyorum, yani yargısız bir betimleme cümlesi nasıl kurulur.