Otomatik pilot düşman değildir

Açılış

İzmit'te yeni bir daireye taşınan Emine'nin ilk haftası. Sabah yatak odasından çıkınca eli duvarda, kapının solunda bir düğme arıyor; eski evde ışık oradaydı. Bu evde düğme sağda. Mutfakta çay demlemek için dolabı açıyor, karşısına tabaklar çıkıyor. Çay bardaklarını üç kez yanlış dolapta arıyor. Akşam işten dönerken otobüsten bir durak erken iniyor, çünkü eski evinin durağı orasıydı.

Hafta sonuna doğru Emine bir şey fark ediyor: bu hafta işte hiçbir şey değişmedi, ama her akşam her zamankinden yorgun. Eskiden hiç düşünmeden yaptığı şeylerin her birini şimdi düşünerek yapıyor. Işık, çay, durak, çöp kutusunun yeri, prizlerin yönü. Her biri küçük bir karar, ve kararlar birikiyor.

Bir ay sonra eli sağdaki düğmeyi kendiliğinden buluyor. Yorgunluk geçiyor. Emine o ilk haftada bir şeyi kendi bedeninde öğrendi: farkında olmadan yaptığı onlarca işin her biri, aslında ona hizmet ediyordu.

Tek fikir

Gündelik davranışın büyük bir kısmı otomatik pilotta yürür ve bu zihni başka işlere ayırır. Farkındalığın görevi pilotu kapatmak değil, bağlam değiştiğinde ya da gidişat yanlışa döndüğünde dümeni devralabilmektir.

Nasıl işler

Bir davranışı aynı yerde, aynı saatte, aynı nesnelerle tekrar ettikçe zihin ikisi arasında bir bağ kuruyor. Kapıdan çıkış ile ışık düğmesine uzanan el. Mutfağa girmek ile çaydanlığı doldurmak. Bir süre sonra davranışı başlatan şey bir karar olmaktan çıkıyor; bağlamın kendisi davranışı çağırıyor.

Bu işaretlerin bir adı da var, çünkü alışkanlığı anlamanın anahtarı onlar.

Alışkanlığın neden bu kadar yaygın olduğunu anlamak için bilinçli düşünmenin bedeline bakmak gerekiyor. Bilinçli denetim yavaş ve dar bir kanal. Aynı anda birkaç şeyi ancak tutabiliyor, ve tuttuğu her şey yorucu. Bütün gününü bilinçli kararlarla geçirmeye kalkan biri, Emine'nin taşınma haftasını her gün yaşardı. Alışkanlık bu kanalı boşaltıyor: tekrar eden işler arka planda yürüyor, bilinçli düşünme yeni, belirsiz ya da önemli olana kalıyor.

Burada önceki dersin bir kavramıyla bağlantı kurmak gerek. Ders 0.2'de Langer'ın bilinçsizce davranış dediği şeyi gördün: insanların boş bir gerekçeye bile kalıp gereği sıra vermesi. Alışkanlık ile o kalıp akraba. İkisinde de davranış, durumun ayrıntısına bakılmadan yürüyor. Ama Langer'ın deneyinde de kalıp çoğu zaman işe yarıyordu; kalıbın bedelini ancak istek büyüdüğünde gördük. Otomatik pilotun sorunu var olması değil, yanlış durumda çalışmaya devam etmesi.

Yanlış durum iki biçimde geliyor. Birincisinde bağlam değişiyor ama alışkanlık eski bağlamı bekliyor: Emine'nin eli olmayan düğmeyi arıyor, ayağı eski durakta iniyor. Bu durumda alışkanlık kendini çoğu zaman bir hatayla ele veriyor. İkincisinde bağlam aynı kalıyor ama amaç değişiyor: her gün aynı yoldan eve dönen biri bugün markete uğrayacaktı, ama kendini kapının önünde buluyor. Bu ikincisi daha sinsi, çünkü her şey tanıdık ve hiçbir şey bir hata sinyali vermiyor.

Farkındalığın bu derste aldığı tanım buradan çıkıyor. Otomatik pilot çalışırken onu sürekli izlemek gerekmiyor. Gereken, devralma anlarını tanımak: yeni bir yer, yeni bir iş, yeni bir amaç, yüksek bir bedel. O anlarda pilotun ne yaptığına bakmak ve gerekirse dümeni almak.

Ne biliyoruz

Gündelik hayatın ne kadarının alışkanlıkla yürüdüğünü ölçmek için Wendy Wood ve arkadaşları basit ama zahmetli bir yöntem kullandı: insanlara bir gün boyunca, saat başı ne yaptıklarını, ne düşündüklerini ve ne hissettiklerini yazdırdılar.

Sonuç şuydu: yazılan davranışların üçte biri ile yarısı arasında bir kısmı alışkanlık sınıfına girdi. Birinci çalışmada bu oran yüzde otuz beş, ikincisinde yüzde kırk üçtü. Araştırmacılar ikinci çalışmadaki farkı, katılımcıların bu kez birden fazla davranış yazabilmesine bağlıyor.

Daha ilginci, alışkanlık sırasında zihnin nerede olduğuydu. İnsanlar alışkanlık niteliğindeki bir işi yaparken düşünceleri çoğu zaman yaptıkları işle ilgili değildi. Diş fırçalarken aklının akşamki işte olması bu durumun tanıdık bir örneği. Alışkanlık olmayan işlerde ise düşünce ile davranış çoğunlukla örtüşüyordu. Üstelik alışkanlık sırasında bildirilen stres daha düşüktü.

Peki bağlam değişince ne oluyor? Aynı ekip bunu doğal bir deneyle sınadı.

Sonuç: alışkanlıklar geçişi ancak bağlamın bir parçası aynı kaldığında atlattı. Örneğin gazeteyi eskisi gibi başkalarıyla birlikte okumaya devam eden öğrencinin alışkanlığı sürdü. Bağlam tümüyle değiştiğinde alışkanlık bozuldu ve davranış, kişinin o anki niyetinin denetimine geçti. Yani alışkanlık bozulunca, insanlar bir şeyi gerçekten isteyip istemediklerine göre davranmaya başladı.

Bu iki çalışma birlikte okununca dersin tezi netleşiyor. Otomatik pilot günün büyük bir kısmını taşıyor ve bunu yaparken zihne yer açıyor. Pilotun ne zaman şaşırdığı da belli: tanıdık işaretler ortadan kalktığında. Emine'nin yorgunluğu tam olarak bu andı; alışkanlıklarının bağlamı değişmiş, her biri bilinçli denetime geçmişti.

Gündelik hayatta

Gözlem görevi

Bu görevde otomatik pilotu hem çalışırken hem de sarsıldığında izleyeceksin. Amaç alışkanlıkları kırmak değil, onların ne kadar çok işi senin yerine yaptığını görmek.

Kayıt: Seçtiğin üç işi alt alta not et ve her birinin yanına şunları ekle: işin adı, her zamanki hâlinde aklının nerede olduğu, yaptığın değişiklik, değişiklik sırasında hissettiğin zorluğu birden beşe kadar bir puanla, ve değişiklik sırasında eski alışkanlığa geri kaydığın bir an olup olmadığı. Günün sonunda tek bir cümle ekle: bu üç işten hangisini düşünerek yapmak sana en pahalıya geldi?

Görev sırasında bir hatayla karşılaşırsan, Ramazan'ın eski sokağa sapması gibi, onu bir başarısızlık saymamaya çalış. O hata, alışkanlığın tam da beklenen biçimde çalıştığının kanıtı. Ayrıca güvenliğini ilgilendiren hiçbir alışkanlıkla, örneğin araç kullanırken ya da ocak başında, bu görevi deneme.

Yaygın yanılgılar

Sınır

Bu ders otomatik pilotu savunuyor, ama her otomatik davranış masum değil. Bağımlılıklar, kendine zarar veren tekrarlar, durduramadığın kontrol etme ya da temizleme davranışları da otomatik bir görünüm taşıyabiliyor. Bunlar bir farkındalık egzersiziyle çözülecek alışkanlıklar değil ve bir uzmanla, bir hekimle ya da bir psikologla ele alınması gereken durumlar. Bu akademinin görevleri onların yerini tutmaz.

Kanıtın sınırı da açık. Bu derste kullanılan iki çalışma da aynı araştırma ekibinden, ikisi de üniversite öğrencileriyle ve kendi bildirime dayanan kayıtlarla yapıldı. Yaşlıların, çalışan ebeveynlerin ya da vardiyalı çalışanların gündelik hayatında alışkanlığın payı farklı olabilir. Ayrıca alışkanlığın kaç günde oluştuğuna dair yaygın sayıların çoğu ya kaynaksız ya da çok farklı sonuçlar veren tek tek çalışmalara dayanıyor; bu yüzden burada hiçbir gün sayısı verilmedi.

Son olarak, otomatik pilotu bilinçli izlemeye kalkmanın da bir bedeli var. Çok iyi öğrenilmiş bir beceriyi, yazmayı, bisiklet sürmeyi, bir enstrüman çalmayı adım adım izlemeye kalktığında beceri bazen bozuluyor. Barış'ın şifreyi söylerken takılması bunun küçük bir örneği. Bu konu akademinin sınırlar seviyesinde ayrıca ele alınıyor.

Kapanış

1. Neredeyse her gün aynı bağlamda tekrar edilen davranışlar, bağlam ipuçlarıyla kendiliğinden başlar ve bilinçli düşünmeyi başka işlere ayırır.
2. Otomatik pilot iki durumda şaşırır: bağlam değiştiğinde eski bağlamı bekler, amaç değiştiğinde ise eski amaca doğru yürümeye devam eder.
3. Farkındalığın bu derste aldığı görev, pilotu sürekli izlemek değil, devralma anlarını tanımaktır: yeni yer, yeni iş, yeni amaç ve yüksek bedel.

Üç soru

1. Bir arkadaşın "Spora başlamaya her pazartesi karar veriyorum ama hiç tutmuyor" diyor. Wood, Tam ve Witt'in bulgusuna göre ona ne önerirsin ve neden?
2. Ramazan'ın eski sokağa sapması ile Emine'nin olmayan ışık düğmesini araması aynı türden bir otomatik pilot hatası mı? Farkı nerede?
3. Bir yönetici "Bu ay herkes her işini bilinçli ve dikkatle yapsın" diye bir genelge yayımlıyor. Bu dersin bulguları açısından bu genelgenin olası bedeli ne?

Yanıtlar

Birinci soruda niyetin yalnız başına yetmediğini, bağlamın davranışı çağırdığını söylersin. Arkadaşın spora başlama kararını her hafta yeniliyor, ama hayatındaki bağlam aynı kalıyor ve eski alışkanlıklarını tetiklemeye devam ediyor. Ona bir bağlam ipucu kurmasını önerebilirsin: spor çantasını kapının yanına koymak, işten çıkış saatine bağlamak, bir arkadaşla buluşmak. "Daha çok irade göster" cevabı çekici ama bulgu, davranışı daha çok bağlamın taşıdığını gösteriyor.

İkinci soruda iki hata aynı türden değil. Emine'de bağlam değişmiş, alışkanlık eski bağlamı bekliyor; duvar başka, düğme başka yerde, hata da hemen kendini gösteriyor. Ramazan'da ise bağlam aynı, sokak ve araç tanıdık; değişen şey amaç. Bu yüzden Ramazan'ın hatası daha geç fark edildi, çünkü hiçbir şey ona bir uyarı vermedi.

Üçüncü soruda genelgenin bedeli, herkesin Emine'nin taşınma haftasını yaşaması olur. Bilinçli denetim yavaş ve yorucu; tekrar eden işleri de ona yüklemek, yeni ve önemli işler için gereken dikkati tüketir. Daha makul bir genelge, devralma anlarını tanımlardı: yeni bir sistemin ilk haftası, bir prosedürün değiştiği gün, bedeli yüksek olan kararlar.

Sonraki derse köprü

Bu derste "aklın o sırada neredeydi" diye sordun ve kendi cevabını yazdın. Ama o cevaba ne kadar güvenebilirsin? Wood'un çalışmasındaki öğrenciler de düşüncelerini kendileri bildirdi. Farkındalığı ölçmek istediğimizde ilk karşılaştığımız sorun bu: ölçen ile ölçülen aynı kişi. Sıradaki ders farkındalığın ölçülebilir olup olmadığını, öz-bildirim ölçeklerinin neyi yakalayıp neyi kaçırdığını konuşuyor.