Gri bölgede karar vermek

Açılış sahnesi

Ankara, salı sabahı. Kuzeyhan Enerji'nin proje direktörü Orhan Bey, bir ilçe belediyesinin fen işleri müdürüyle telefonda. Müdür samimi ve yorgun: belediye gelecek yıl bütün sokak aydınlatmasını LED'e çevirmek istiyor, ama ekibindeki genç mühendisler bu sistemleri hiç kurmamış. «Sizin uzmanlarınız bizim çocuklara bir günlük bir eğitim verse,» diyor, «şehir merkezindeki bir otelde, öğle yemeğiyle birlikte. Masrafı sizden olursa çok makbule geçer.»

Orhan Bey not alırken ekranında başka bir şey açık: aynı belediyenin aydınlatma dönüşümü için iki ay sonra ihaleye çıkacağı duyurusu. Kuzeyhan Enerji o ihaleye girmeyi planlıyor.

Bu bir rüşvet mi? Kimse para istemedi. Şirketin hediye politikası eğitimden söz etmiyor. Mühendislerin gerçekten bu bilgiye ihtiyacı var ve eğitim belediyenin işine yarayacak. Ama zamanlama, otel ve yemek Orhan Bey'in içinde bir şeyi kıpırdatıyor. Bu ders, kuralın sustuğu böyle bir anda bir kararın nasıl sınanacağını anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Çalışanların karşılaştığı etik soruların çoğu açık bir yasakla gelmez. Bir zarf, bir sahte fatura kolay tanınır; zor olan bir iyilik, bir davet, bir «destek» talebidir. Önce bir araştırmanın, insanların bir sorunun etik bir soru olduğunu ne zaman fark ettiğine dair bulgusuna bakacağız. Sonra kural sustuğunda bir kararı sınamak için kullanılabilecek bir soru dizisini Orhan Bey'in masasında deneyeceğiz. Son olarak verilen kararın nasıl gerekçelendirilip kayda geçirileceğini konuşacağız.

Kural ne diyor

Bu dersin konusu tam olarak kuralın açıkça bir şey söylemediği yer. Bu yüzden bölüm bir kanunla değil, gri bir sorunun ilk adımını inceleyen bir araştırmayla açılıyor: insanın önündeki şeyi etik bir soru olarak görmesi.

Bulgunun gündelik karşılığı şu: aynı olay «müşteriye destek» diye anlatıldığında başka, «ihale öncesi karar vericiye menfaat» diye anlatıldığında başka görünür. Çevrendeki herkes bir şeyi olağan sayıyorsa, sen de onun etik bir soru olduğunu fark etmeyebilirsin. Gri bölgede karar vermenin ilk işi bu yüzden kararın kendisi değil, önündeki şeyin bir karar gerektirdiğini görmektir.

Kanunun burada hiç söyleyecek sözü yok demek de doğru olmaz. Rüşvet suçunun unsurlarına, hediye politikasının ölçütlerine ve kamuyla ilişkinin kurallarına sonraki modüllerde tek tek döneceğiz. Gri bölge, bu kuralların bir durumu açıkça kapsamadığı ya da birden çok kuralın farklı yönleri gösterdiği yerdir.

Sahada

Önce fark etmek

Orhan Bey'in içindeki kıpırtı bu farkındalığın kendisidir. Telefonda konuşulan dil «eğitim», «destek», «makbule geçer» gibi kelimelerle kuruldu; bunların hiçbiri bir uyarı vermiyor. Ekrandaki ihale duyurusu ise aynı talebi başka bir ışıkta gösteriyor.

Kararı sınamak

Kural sustuğunda bir kararı sınamanın kesin bir formülü yok, ama birçok şirketin davranış kurallarında yer alan bir soru dizisi muhakemeyi düzenler. Bu bir iyi uygulamadır; bir kanun ya da bir algoritma değildir.

İlk soru kuralın gerçekten susup susmadığıdır. Kanun, davranış kuralları ve alt politikalar bu durum hakkında ne diyor? Orhan Bey'in durumunda hediye politikası eğitimi saymıyor olabilir, ama yemeği ve oteli, kodun misafir etmeyi ve kamu görevlileriyle temas kurmayı düzenleyen bölümleri kapsıyor olabilir. Gri sanılan şeyin bir kısmı, doğru yere bakıldığında gri değildir.

İkinci soru amaç ve zamanlamadır. Bu şey neden şimdi, neden bu kişiye yapılıyor? İhaleden iki ay önce, ihaleyi hazırlayacak birime sağlanan bir yarar, aynı yarar ihaleden sonra ya da bütün belediyelere açık bir seminerde sağlansa farklı görünür.

Üçüncü soru ışık testidir. Bu kararın bütün ayrıntılarıyla yarın bir denetçinin, bir rakibin ya da bir gazetecinin önüne konduğunu düşün. Kararını açıklarken rahat mısın, yoksa bazı ayrıntıları atlamak mı istiyorsun? Atlamak istediğin ayrıntı, kararın zayıf yeridir.

Dördüncü soru kimi etkilediğidir. Bu kararın bedelini kim öder? Belediyenin ihalesine giren öteki firmalar, belediyenin vergisini ödeyenler, okulun velileri, kooperatifin üyeleri. Bir karar yalnız iki taraf arasında kalıyormuş gibi görünse de çoğu zaman masada olmayan birilerine dokunur.

Kararı yazmak

Orhan Bey soruları sırayla sorduğunda bir ara yol görüyor. Eğitim verilebilir, ama otelde ve yemekle değil; belediyenin kendi toplantı salonunda, ihale sürecinden bağımsız olarak, aynı eğitimi bölgedeki öteki belediyelere de açan bir seminer biçiminde ve uyum biriminin bilgisiyle. Kararını iki cümleyle yazıyor: ne yapılacak, neden böyle yapılıyor. Bu iki cümle, ileride biri «neden eğitim verdiniz» diye sorduğunda dosyada duracak.

Bir gri kararın gerekçesini yazmak onu kesinleştirmez, ama sınanabilir kılar. Kamuyla toplantının ve kaydının kurallarına M07-D04'te, özel sektörde teklif sürecine M09-D03'te geri döneceğiz. Etik karar çerçevelerinin bir lider için nasıl kurulduğu ise Liderlik Akademisi'nin L6.20-01 dersinin konusu.

Gri alan

Karar testinin kendisi de gri. Işık testi, kararı kimin önüne koyduğunu düşündüğüne göre farklı sonuç verir: bir denetçi ile bir müşterinin rahat edeceği şey aynı olmayabilir. Amaç sorusu, iyi niyetli bir eğitim ile ihale öncesi bir yakınlaşmayı her zaman ayıramaz; çoğu zaman ikisi aynı anda doğrudur. Hukuk da bir sınır çizgisi vermez: bir yararın ne zaman «menfaat» sayılacağı somut olayda yorumla belirlenir ve tartışmalı bir durumda son sözü savcılık ve mahkeme söyler. Araştırma tarafında da kesinlik sınırlı; ahlaki farkındalığa dair bulgu tek bir meslek grubundan ve tek bir deneyden geliyor. Soruların cevapları birbiriyle çeliştiğinde, ya da karar sana bir ihaleyi, bir müşteriyi ya da büyük bir tutarı kaybettirebilecekken, muhakemen yalnız kalmamalı. Gri bölgenin en güvenilir aracı, durumun ve gerekçenin yazıya dökülüp uyum biriminin görüşüyle birlikte dosyaya girmesidir.

Senin işinde

Bir talep, bir davet ya da bir rica sana olağandışı gelmiyorsa bile bir an dur ve onu iki ayrı dille anlat: bir kez işin dilinde, bir kez de etkilediği insanların dilinde. İkinci anlatım rahatsız ediyorsa önünde bir karar var demektir. Sonra kuralın gerçekten susup susmadığına bak; kodun ağırlama, kamu görevlisi ya da çıkar çatışması bölümleri çoğu zaman sanıldığından fazlasını söyler. Zamanlamaya dikkat et: bekleyen bir ihale, bir sözleşme yenilemesi ya da bir onay süreci sırasında yapılan her iyilik, başka bir zamanda yapılsa taşımayacağı bir anlam taşır. Bir ara yol ararken yararın biçimini değiştirmeyi düşün: kişiye değil kuruma, kapalı bir masada değil açık bir ortamda, tek bir kişiye değil herkese açık. Kararını verdiğinde iki cümleyle yaz ve kimden görüş aldığını not et. Yöneticiysen ekibine bu soruları sormanın bir zayıflık değil bir iş disiplini olduğunu göster; bir gri durumu ekip toplantısında açıkça konuşmak, onu koridorda çözmeye çalışmaktan daha az risklidir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Gri bölge, kuralların bir durumu açıkça kapsamadığı ya da farklı yönleri gösterdiği yerdir ve çalışanın karşılaştığı etik soruların çoğu oradan gelir. İlk iş, önündeki şeyin bir karar gerektirdiğini fark etmektir; araştırma bu farkındalığın konunun hangi dille anlatıldığına ve çevredekilerin ona nasıl baktığına bağlı olduğunu gösteriyor. Kural sustuğunda bir kararı, kuralın gerçekten susup susmadığını, amacı ve zamanlamayı, açıklanabilirliği ve etkilediği tarafları sorarak sınayabilirsin; bu bir iyi uygulamadır, kesin bir cevap değil. Kararını iki cümleyle yaz ve emin değilsen kayıtlı bir danışmayla ver.

Sonraki derse köprü

Orhan Bey'in sorusu tek bir talepti ve onu durup tartacak zamanı vardı. Etik dışı kararların çoğu ise böyle tek bir anda değil, bir hedefin, bir bütçenin ya da bir son tarihin baskısı altında, birbirine eklenen küçük adımlarla verilir. Hedef baskısının ve küçük adımlarla büyüyen ihlalin nasıl işlediğini, baskı anında nasıl durulacağını M01-D04'te göreceğiz.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Butterfield, Treviño ve Weaver'ın saha deneyine göre bir çalışanın bir durumu etik bir soru olarak fark etmesini hangisi etkiler?

• A) Yalnız kişinin yaşı ve kıdemi.
• B) Yalnız şirketin büyüklüğü.
• C) Konunun nasıl çerçevelendiği ve çevredekilerin onu etik açıdan sorunlu görüp görmediği gibi etkenler.
• D) Yalnız ilgili kanun maddesinin varlığı.

Cevap: C. Çalışma ahlaki farkındalığın sonucun büyüklüğü ve ahlaki dille çerçeveleme gibi konuya ait etkenlerden ve rekabet ortamı ile çevredeki uzlaşı gibi sosyal bağlamdan etkilendiğini öngördü ve 291 uzmanla yapılan deneyde bu öngörüler genel olarak desteklendi.

Soru 2 · Senaryo

Bir belediye, iki ay sonra girecekleri bir ihaleden önce şirketinden mühendislerine otelde, yemekli ve ücretsiz bir eğitim istiyor. Karar testine en uygun yaklaşım hangisidir?

• A) Talep para içermediği için hiçbir şey sormadan kabul etmek.
• B) Kodun ilgili bölümlerine bakmak, zamanlamayı ve biçimi tartmak ve örneğin herkese açık, otelsiz bir seminer gibi bir ara yolu uyum biriminin bilgisiyle önermek.
• C) Belediyeyi kırmamak için talebi olduğu gibi kabul edip kayda geçirmemek.
• D) Talebi rüşvet girişimi olarak savcılığa bildirmek.

Cevap: B. Talep tek başına bir suç olmayabilir ama zamanlaması ve biçimi onu riskli kılar. Kodu okumak, amacı ve zamanlamayı tartmak ve kararı kayıtlı bir danışmayla vermek, hem körü körüne kabulden hem de dayanaksız bir suç duyurusundan daha sağlıklıdır.

Soru 3 · Tuzak

Bir çalışan «Sektörde herkes böyle yapıyor, demek ki sorun yok» diyor. Hangisi en doğrudur?

• A) Bir uygulamanın yaygın olması, onun etik bir soru olarak fark edilmesini zorlaştırabilir; doğru olduğunu göstermez.
• B) Yaygın uygulama kanun hükmü yerine geçer.
• C) Yaygınsa uyum birimi zaten bilir, sormaya gerek yoktur.
• D) Herkes yapıyorsa sorumluluk kimseye ait değildir.

Cevap: A. Araştırma çevredekilerin bir konuyu sorunlu görüp görmemesinin farkındalığı etkilediğini gösteriyor; yaygınlık bir şeyi doğru yapmaz, yalnız gözden kaçmasını kolaylaştırır. Yaygın uygulama ne kanunun yerine geçer ne de sorumluluğu ortadan kaldırır.

Soru 4 · Uygulama

Gri bir kararın ardından hangisi yapılmalıdır?

• A) Kararı hiçbir yere yazmamak; yazılı iz risk yaratır.
• B) Kararı yalnız sözlü olarak yöneticiye söylemek ve kimseden görüş almamak.
• C) Kararı ancak bir sorun çıkarsa sonradan yazmak.
• D) Kararı ve gerekçesini kısaca yazmak ve kimden görüş alındığını not etmek.

Cevap: D. Gerekçeyi kayda geçirmek kararı kesinleştirmez ama sınanabilir kılar ve ileride sorulduğunda kararın iyi niyetle ve danışarak verildiğini gösterir. Yazılı izden kaçınmak ya da sonradan yazmak, kararın güvenilirliğini zayıflatır.