İlk açıklama

Açılış sahnesi

Selim akşam ofiste tek başına. Önünde iki makinenin teknik kataloğu açık. Y modelinin hidrolik sistemi, Z modelininkinden daha yüksek basınçla çalışıyor; katalogda rakam açık. Selim rahatlıyor. Sabah aklına gelen açıklama, yani Z'de basınç düşük olduğu için yeni kelepçenin orada dayandığı, bir anda sağlam görünüyor. Ertesi gün servis müdüründen bir liste istiyor: yeni kelepçeyle monte edilmiş ve patlamış bütün Y makineleri.

Liste geliyor ve beklediği gibi çıkıyor. Selim listeyi Nazlı Hanım'a götürmek üzereyken montaj hattından İsmail Usta'ya uğruyor. Usta listeye bakınca kaşlarını çatıyor: «Eski kelepçeyle çıkan Y'lerden patlayan var mı? Onu da yazdırdın mı?»

Bu derste ne olacak

Selim yanlış bir şey yapmadı. Bir açıklama buldu ve onu sınadı. Ama sınamak için seçtiği vakalar, açıklamasının doğru çıkmasının en kolay olduğu vakalardı. Psikoloji bu eğilime bir ad veriyor ve onu onlarca farklı biçimde belgeledi. Bu derste önce bu eğilimin ne olduğuna, sonra bir problem toplantısında nasıl göründüğüne bakacağız: hangi veri istendiğinde, hangi veri «kayıt hatası» diye kenara konduğunda, hangi soru hiç sorulmadığında. Sonra eğilimi azalttığı deneyle gösterilmiş basit bir yöntemi göreceğiz; en sonda da aynı eğilimin çoğu zaman işe yarayan bir kestirme olduğunu savunan kuramsal bir çalışmayı. Dersin gri alanı oradan açılıyor.

Kanıt ne diyor

İnsan bir açıklamaya sahip olduğunda, o açıklamayı sınayan verileri seçme ve okuma biçimi tarafsız kalmıyor. Bunun ne kadar yaygın olduğunu ve neyin onu azalttığını gösteren çalışmalar var.

Sahada

Listeyi kim seçti

Başka masalarda aynı eğilim

Gri alan

Bir açıklamaya ne zaman bağlanıp ne zaman vazgeçileceği belirsizdir ve tartışmalıdır. İlk açıklama çoğu zaman yanlış değildir; deneyimli bir ustanın ya da gece müdürünün ilk tahmini sık sık doğru çıkar, ve her açıklamayı sonsuz kere sınamak işi durdurur. Klayman ve Ha'nın analizi tam bu noktada önemli: açıklamayı destekleyecek vakalara bakmak, gerçekçi koşullarda verimli bir yoldur ve her zaman bir kusur sayılmamalıdır. Sevgi Hanım'ın gece kapı kaydına bakması bunun örneği. Öte yandan iki eski kelepçeli patlama gibi az sayıda çürütücü vaka, gerçekten bir kayıt hatası da olabilir. Bunu ayırmanın kesin bir kuralı yok; ancak bir yol var: çürüten vakaya gösterilen kuşkunun aynısını destekleyen vakaya da göstermek. Kanıtın sınırları da açık. Lord ve arkadaşlarının deneyleri toplumsal yargılar üzerine laboratuvarda yapıldı; bir arıza toplantısında aynı etkinin aynı büyüklükte olacağını göstermiyor. Nickerson'un derlemesi ise yanlılığın yararlı mı zararlı mı olduğu sorusunu açık bırakıyor.

Senin işinde

Bir problemin nedeni hakkında aklına bir açıklama geldiğinde, onu bir kâğıda yaz ve hemen altına şunu ekle: bu açıklama yanlışsa ne görmem gerekirdi? O satır, isteyeceğin verinin yarısını belirler. Veri isterken yalnız açıklamanın doğru çıkacağı vakaları değil, yanlış çıkabileceği vakaları da iste: problemin görülmediği makineler, şikâyet etmeyen müşteriler, alarmın çalmadığı geceler. Gelen veride açıklamana uymayan bir satır gördüğünde, onu kayıt hatası saymadan önce açıklamana uyan satırları da aynı kuşkuyla okuyup okumadığını kontrol et. Bir yöneticiysen, bir toplantıda ekibine «tarafsız olalım» demek yerine somut bir karşıt soru sor ve cevabını tahtaya yazdır. Ekibinde açıklamaya uymayan bir notu yazan biri varsa, o notun bir rapora girdiğinden emin ol; yanlılık çoğu zaman tek bir kişinin aklında değil, neyin rapora girdiğinde yaşar. Zaman kısaysa en hızlı sınamayı yap, ama sonucu tutmazsa hemen bir sonraki açıklamaya geç.

Kendin dene

Aklında kalsın

Akla gelen ilk açıklama, onu destekleyen veriyi aramaya ve çürüten veriyi farklı bir kuşkuyla okumaya yol açar; psikoloji buna doğrulama yanlılığı diyor ve onu birçok biçimde belgeledi. Destekleyen vakalara bakmak tek başına bir hata değildir ve çoğu zaman verimli bir yoldur. Hata, çürütebilecek vakalara hiç bakmamaktır. İki deneyde, karşıt olasılığı açıkça düşünmek, tarafsız olmaya çalışmaktan daha etkili bir düzeltme oldu. Bir açıklamanın altına «yanlışsa ne görürdüm?» satırını yaz ve o veriyi de iste.

Sonraki derse köprü

Çarşamba toplantısının kâğıdında, «kelepçe sebep değilse» sütununun iki satırı için elde veri yok. Servis formunda kelepçe partisi yazmıyor, patlamanın hortumun neresinden olduğu da yazmıyor. Selim bir sonraki hafta sahaya çıkmak istiyor. Nazlı Hanım önce bir liste istiyor: hangi veri, kimden, hangi kayıttan ve hangisi için sahaya gitmek gerekiyor? M01-D04 bir problem hakkında bir hükme varmadan önce hangi verinin toplanacağını ve nereden geleceğini belirlemeyi ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Nickerson'un derlemesindeki tanıma göre doğrulama yanlılığı nedir?

• A) Kanıtı mevcut inançlardan, beklentilerden ya da eldeki bir hipotezden yana olacak biçimde aramak ya da yorumlamak.
• B) Her açıklamayı reddetme eğilimi.
• C) Yalnız sayısal veriye güvenmek.
• D) Bir kararı geciktirmek.

Cevap: A. Tanımda iki fiil var: kanıtı aramak ve kanıtı yorumlamak; yanlılık ikisinde de görülebilir.

Soru 2 · Senaryo

Bir uzman, yeni bir parçanın arızaya yol açtığını düşünüyor ve yalnız yeni parçayla monte edilip arızalanan makinelerin listesini istiyor. Açıklamasını sınamak için hangi veri en çok şey öğretir?

• A) Aynı listenin bir kopyası.
• B) Eski parçayla monte edilmiş makinelerde aynı arızanın görülüp görülmediği.
• C) Yeni parçanın fiyatı.
• D) Arızaların hangi gün bildirildiği.

Cevap: B. Açıklama doğruysa eski parçalı makinelerde bu arızanın görülmemesi gerekir; bu vaka açıklamayı çürütebilecek tek vakadır ve bu yüzden en çok bilgiyi taşır.

Soru 3 · Kanıt

Lord, Lepper ve Preston'ın deneylerinde hangi yönerge yanlılığı daha çok azalttı?

• A) Katılımcılardan daha hızlı karar vermelerini istemek.
• B) Katılımcılara yalnız olabildiğince adil ve tarafsız olmalarını söylemek.
• C) Katılımcılara ödül vaat etmek.
• D) Katılımcılardan karşıt olasılığı açıkça düşünmelerini istemek ya da karşıt olasılığı malzemede belirgin kılmak.

Cevap: D. Her iki deneyde de karşıtını düşünme stratejisi, adil ve tarafsız olmayı isteyen yönergeden daha büyük bir düzeltici etki gösterdi; somut bir karşıt soru, genel bir niyetten daha iyi işledi.

Soru 4 · Tuzak

Bir gece müdürü, alarm çaldığında ilk olarak kapının açık kalıp kalmadığına bakıyor; kayıt kapının kapalı olduğunu gösterince soğutucunun kaydını açıyor. Bu davranış hakkında hangisi doğrudur?

• A) Doğrulama yanlılığının tipik bir örneğidir; kapıya hiç bakmamalıydı.
• B) Önce en hızlı ve en olası açıklamayı sınamak verimli bir yoldur; burada kusur yok, çünkü açıklama tutmayınca bir sonrakine geçti.
• C) Önce soğutucuya bakmak her zaman daha doğrudur.
• D) Alarmı sessize almalıydı.

Cevap: B. Kuramsal analiz, beklenen vakaya bakmanın çoğu koşulda iyi bir yol olduğunu gösteriyor; hata, sınama tutmadığında açıklamayı korumaya çalışmaktır.