el-Bâkî: Ebedî Olan

Temel

Kelime. el-Bâkî, b-k-y kökünden gelir. Bekâ, kalmak, devam etmek ve sürmektir; el-Bâkî bu fiilin ism-i fâilidir: kalan. Türkçede bâki (kalıcı, sonsuz), bakiye (artan, kalan miktar), bekâ (kalıcılık, varlığın sürmesi) ve ibka (bırakma, sürdürme) kelimeleri bu köktendir. Banka hesabında "bakiye" dendiğinde kastedilen de budur: Harcamalardan sonra geriye kalan. Bu isim bu şekliyle Kur'an'da geçmez; ama kökü Allah için sık kullanılır. el-Celîl dersinde işlenen Rahmân 26–27, yeryüzündeki her şeyin yok olacağını ve yalnız Rabbin yüzünün kalacağını (ve yebkâ) söyler. el-Hakk dersinde işlenen Kasas 88 de aynı gerçeği tekrar eder.

Hüve'l-Bâkî. Osmanlı mezar taşlarının pek çoğu "Hüve'l-Bâkî" (Bâkî olan O'dur) ibaresiyle başlar. Bir insanın hayatının bittiğini bildiren taşın en üstüne, bitmeyen bir varlığın adı yazılır. Mezarlıkta dolaşan biri, her taşta aynı hatırlatmayı okur: Burada yatanlar gitti; kalan, O'dur. Bu ibare, ölüm karşısında bir teselli olduğu kadar, yaşayanlar için de bir öğüttür.

Tükenen ve kalan. Kur'an, insanın elindeki ile Allah katındakini karşılaştırır:

"Sizde olanlar tükenir ama, Allah katında olanlar sonsuzdur, tükenmez." el-Mâcid dersinde bu ayet, verdikçe eksilmeyen cömertlik yönüyle işlenmişti. Burada vurgu başkadır: İnsanın elindeki her şey tükenmeye mahkûmdur; ama Allah'a emanet edilen şey kalır. Ayetin öncesindeki uyarı da bunu destekler: Allah'ın ahdini hiçbir değere değişmeyin.

Küreği dışında. Tirmizî'nin rivayet ettiği bir olayda, Hz. Peygamber'in ailesi bir koyun kesmiş ve etini dağıtmıştı. Hz. Peygamber, "Ondan ne kaldı?" diye sormuş; Hz. Âişe "Küreğinden başka bir şey kalmadı" demiştir. Hz. Peygamber de "Küreği dışında hepsi kaldı" buyurmuştur (Tirmizî, Sıfatü'l-kıyâme). Hadis, "kalan" kelimesinin anlamını tersine çevirir: Dağıtılan et, Allah katında kalmıştır; evde kalan kürek ise yenip bitecektir.

Malından sana kalan. Müslim'in rivayetinde Hz. Peygamber aynı gerçeği bir soruyla anlatır:

Hadis, malın üç yolunu sayar: yenip tükenen, giyilip eskiyen ve sadaka olarak ahirete gönderilen. İlk ikisi insanın hayatında biter; üçüncüsü ise onun için bâki kalır.

Asıl hayat. Buhârî'nin rivayetine göre Hendek kazılırken, açlık ve yorgunluk içindeki sahabeyle birlikte toprak taşıyan Hz. Peygamber, "Allah'ım! Hayat ancak ahiret hayatıdır" diye dua etmiştir (Buhârî, Rikâk). Dünyanın en zor anlarından birinde söylenen bu söz, kalıcı olanın nerede olduğunu hatırlatır ve geçici zorluğu taşınabilir kılar.

Gazâlî: Kulun payı. Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ'da el-Bâkî'yi, varlığının sonu olmayan diye tanımlar ve Âhir ile birlikte düşünür. Kulun bu isimden payı, fâni olana değil bâki olana yönelmek, kalbini geçici olana bağlamamaktır. Geçici olanı kullanmak meşrudur; ona kalbin tamamını vermek ise insanı onunla birlikte tüketir.

Kâinattaki izi. "Görmek" basamağında bu isim, her şeyin değiştiği bir kâinatta okunur. Dağlar aşınır, nehirler yatak değiştirir, yıldızlar da doğar ve söner. Değişmeyen tek şey, değişimin kendisi ve onu yönetendir. İnsan da çocukluktan yaşlılığa her gün biraz değişir.

Derin

Derin

Daha hayırlı ve daha kalıcı. Kur'an, Allah katında olanın "daha kalıcı" olduğunu birkaç kez tekrar eder:

Ayetler, dünya hayatının bir geçimlik olduğunu söyledikten sonra, Allah katındaki daha hayırlı ve daha sürekli olanın kimlere ait olduğunu sayar: iman edip Rabbine güvenenler, büyük günahlardan çekinenler, öfkelendiğinde bağışlayanlar, namaz kılanlar, işlerini danışarak yürütenler ve rızıktan infak edenler. Kalıcı olana ulaşmak, bu niteliklerle mümkündür. Hadîd sûresi de aynı karşılaştırmayı bir benzetmeyle yapar:

Dünya hayatı, yağmurla yeşeren, ekicileri sevindiren, sonra sararıp çerçöp olan bir bitki gibidir. Oyun, eğlence, süs, övünme ve çoğalma yarışı, bu bitkinin mevsimleridir. Ayet, geçici olanın karşısına kalıcı olanı koyar: Allah'ın bağışlaması ve hoşnutluğu. el-Âhir dersinde işlenen Tâhâ 72–73'te iman eden sihirbazlar da Firavun'a aynı cevabı verir: Allah'ın vereceği mükâfat daha iyi ve daha devamlıdır.

Bâki kalacak salih ameller. Kur'an, insanın bâki kalacak işlerine bir ad verir:

"Baki kalacak yararlı işler" (el-bâkıyâtü's-sâlihât), el-Âhir dersinde işlenen Kehf 46'da da geçer. Âlimler bu ifadeyi farklı şekillerde açıklamıştır: Bir kısmı onu "sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber" zikirleri, bir kısmı beş vakit namaz, bir kısmı ise bütün salih ameller olarak anlamıştır.

Allah'ın bıraktığı. Hz. Şuayb, ölçüde ve tartıda hile yapan kavmine şöyle der:

"Allah'ın geri bıraktığı helal kâr" diye çevrilen ifade, Arapçada bakıyyetullâh, yani "Allah'ın bâki bıraktığı"dır. Hileyle kazanılan fazla kâr geçicidir; helal yoldan kalan az kâr ise Allah'ın bıraktığıdır ve daha hayırlıdır.

İlmî

İlmî

Âhir ile Bâkî. Âlimler bu iki ismin anlamca birbirine yakın olduğunu ama vurgularının farklı olduğunu söylemiştir. el-Âhir, her şeyden sonra olmayı, yani bir sıralamadaki son yeri anlatır. el-Bâkî ise varlığın sürekliliğini, kesintisizliğini anlatır. Birincisi bir karşılaştırmadır; ikincisi, varlığın kendi niteliğidir. Âhir ismi başka varlıkları hesaba katar; Bâkî ismi ise yalnız kendi varlığını anlatır. Bu yüzden Allah hem Âhir'dir hem Bâkî; ama bir yaratılmış, Allah bâki kıldığı için sürekli olabilse de, hiçbir zaman Âhir olamaz.

Ölüyü takip eden üç şey. Buhârî'nin (Rikâk) ve Müslim'in rivayetinde Hz. Peygamber, ölüyü mezara üç şeyin takip ettiğini söyler: ailesi, malı ve ameli. İkisi geri döner, biri kalır: Ailesi ve malı döner, ameli kalır. el-Mâlikü'l-Mülk dersinde işlenen "ameli kesilmeyen üç şey" hadisi ise ölümden sonra da süren iyilikleri sayar. İki hadis birlikte, insanın elinde bâki kalan şeyin ne olduğunu gösterir.

Hukukta bekâ. Kökün İslâm hukukunda da önemli bir yeri vardır. İstishâb denilen ilkeye göre, aksine bir delil bulunmadıkça bir şeyin önceki hâli üzere kaldığı kabul edilir. Mecelle'nin beşinci maddesi bunu şöyle ifade eder: "Bir şeyin bulunduğu hal üzere kalması asıldır." Örneğin abdestli olduğunu bilen biri, abdestinin bozulduğundan şüphe ederse, abdestli sayılır. Bu ilke, eşyanın kendiliğinden değişmediğini, bir değişikliğin ispat gerektirdiğini kabul eder; şüphe, kesin bilgiyi ortadan kaldırmaz.

Abdülbâkî. İslâm toplumlarında Abdülbâkî (Bâkî'nin kulu) adı yaygın bir isim olmuştur. Esmâü'l-Hüsnâ'dan alınan isimlerin "Abd" ile birlikte kullanılması, kulun o isme karşı konumunu hatırlatır: Bâkî olan O'dur; kul, O'nun kuludur.

İlmî

Klasik şerhlerde el-Bâkî

el-Bâkî Allah'ın ismi olarak Kur'an'da bu kalıpla geçmez; kalıp üç ayette başka şeyler için kullanılır: Nahl 96'da Allah katında olanların tükenmediği, Şuarâ 120 ve Sâffât 77'de ise Nûh kıssasında geride kalanlar söylenir. Bu sayfanın Kur'an'da bölümü üçünü de gösterir. Kök ve dil bölümünün gösterdiği gibi b-k-y kökü Kur'an'da 21 kez geçer: ebkâ (daha kalıcı) 7, bâkıye 4, bakıyye (artakalan) 3 kez. Bu dersin İlmî seviyesi Âhir ile Bâkî farkını, ölüyü takip eden üç şeyi, hukukta bekâyı ve Abdülbâkî adını anlattı. Bu bölüm kökün dersin işlemediği ayetlerine şârihlerin sorduğu soruları yan yana koyar.

Taberî: Geride kalanlar, iki ayrı akıbet. Kalıbın Kur'an'daki iki geçişi aynı kıssada, Nûh'un tufanında gelir ve iki zıt akıbeti anlatır. Şuarâ 120: Sonra geride kalanları (el-bâkîn) suda boğduk. Sâffât 77: Ancak onun soyunu sürekli (el-bâkîn) kıldık. Taberî Sâffât 77'yi açıklarken, tufandan sonra yeryüzündeki insanların Nûh'un soyundan geldiğini bildiren rivayetleri aktarır. Mücîb dersinin şerh bölümünde Sâffât 75 okunmuştu: Nûh seslenmiş ve icabet bulmuştu. Bu iki ayet aynı kelimeyle bir karşıtlık kurar: Gemiye binmeyip geride kalanlar yok olur; gemiye binenin soyu kalıcı olur. Kalıcılık, insanın olduğu yerde kalmasıyla değil, Bâkî'nin kurtardığı yerde bulunmasıyla gelir.

Râzî: Artakalan hayrın sahipleri. Hûd 116 sorar: Sizden önceki nesillerin ileri gelenleri yeryüzünde bozgunculuğa engel olmalı değil miydiler? İleri gelenler diye çevrilen ifade ülû bakıyye'dir, yani bir artakalanın sahipleri. Râzî'nin tefsirinde bu ifadenin neden fazilet anlamına geldiği açıklanır: İnsan malının en iyisini saklayıp geriye bıraktığı için bakıyye kelimesi, değerli olanı ve hayrı anlatır hâle gelmiştir. Bu açıklamaya göre ayet, bir topluluğun içinde hayrı ve aklı koruyan kimselerin bulunmasını ister. Dersin Derin seviyesindeki Hûd 86, Allah'ın bıraktığı helal kazancı bakıyyetullâh diye anmıştı. İki ayet aynı kelimeyle bir toplumun ayakta kalmasını kalıcı olanı koruyanlara bağlar.

Kurtubî: Kalıcı söz. Zuhruf 26–28, İbrâhîm'in babasına ve kavmine taptıklarından uzak olduğunu söylemesini anlatır ve şöyle biter: İbrâhîm ardından geleceklere bu sözü devamlı kalacak bir miras (kelimeten bâkıye) olarak bıraktı. Kurtubî'nin aktardığı açıklamalara göre bu söz, Allah'tan başka ilah olmadığını bildiren tevhid kelimesidir; İbrâhîm onu soyunda yaşayacak bir söz olarak bırakmıştır. Bu okumada bir söz de bâki olabilir: İnsan ölür ama tevhid sözü nesilden nesile kalır. Dersin İlmî seviyesindeki ölüyü takip eden üç şey hadisi buraya bağlanır: Mezara kadar gelen ve orada kalan, kişinin ameli ve bıraktığı hayırdır.

Kuşeyrî: Arda kalmış bir şey. Hâkka 6–8, Âd kavminin yedi gece sekiz gün esen bir rüzgârla yok edilişini anlatır ve sorar: Onlardan arda kalmış bir şey (bâkıye) görür müsün? Kuşeyrî'nin işârî okumasında bu soru, insanın en güçlü olduğu anda bile kalıcı olmadığını hatırlatır: Âd kavmi yeryüzünün en güçlüsüydü, geriye bir iz bile kalmadı. Soru cevapsız bırakılır, çünkü cevap açıktır. Bu okuma dersin Temel seviyesindeki Hüve'l-Bâkî ibaresine bağlanır: Mezar taşına yazılan söz, taşın altındakinin değil, taşı dikenin de ötesinde kalanın adıdır.

Karşılaştırma. Dört şârih kalmanın dört yüzüne bakar. Taberî aynı kelimenin bir kıssada iki zıt akıbeti anlattığını, Râzî artakalanın hayır ve fazilet anlamına gelişini, Kurtubî bir sözün nesilden nesile bâki kalabileceğini, Kuşeyrî ise en güçlü kavmin bile geriye bir iz bırakmadığını öne çıkarır. Hepsinin buluştuğu nokta şudur: Kendinden kalıcı olan yalnız Bâkî'dir; kul ise ancak O'nun kurtardığı yerde, O'nun katına bıraktığı hayırla ve O'nu bildiren sözle kalıcı olur.

Sıradaki isim. Her şey yok olduktan sonra kalan, her şeyin de mirasçısıdır. Sıradaki isim el-Vâris, göklerin ve yerin mirasının kime kaldığına ve insanın elindekine "emanet" olarak bakmasının sonuçlarına bakacaktır.

Durup düşün

Uygulama

Bu hafta, sana ait bir şeyin bir kısmını, Âişe'nin koyunu gibi, başkalarıyla paylaş ve "kalanı" hadisin ışığında düşün. Günde bir kez "sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber" zikrini bâki kalacak salih ameller niyetiyle oku. Akşam Tefekkür Defteri'ne, bugün yaptığın işlerden hangisinin bâki kalacağını düşündüğünü yaz.

Kendini sına

1. Nahl 96'ya göre insanın elindekiler ile Allah katındakiler arasındaki fark nedir?
   Cevabı göster

   İnsanın elindekiler tükenir, Allah katındakiler ise sonsuzdur, tükenmez.

2. Koyun hadisinde Hz. Peygamber "Küreği dışında hepsi kaldı" sözüyle neyi kastetmiştir?
   Cevabı göster

   Dağıtılan etin Allah katında kaldığını, evde kalan küreğin ise tükeneceğini.

3. Müslim'deki hadise göre insanın malından ona kalan nedir?
   Cevabı göster

   Yiyip tükettiği, giyip eskittiği ve sadaka olarak verip ileriye gönderdiği.

4. el-Âhir ile el-Bâkî arasındaki vurgu farkı nedir?
   Cevabı göster

   Âhir her şeyden sonra olmayı, yani bir sıralamayı; Bâkî ise varlığın sürekliliğini anlatır.