Zekat ve vakıf ekonomisi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Zekâtı, nisabı, zekâtın harcama yerlerini, vakfiye ve mütevelliyi, para vakfını ve gizli bağış normunu tanımlar.
• Anlama — Zekâtın bir servet aktarımı olarak bugünkü vergilerden nasıl ayrıldığını, vakfın neden kamu mallarının sunumunda yüzyıllar boyunca önemli bir rol oynadığını ve bu kurumun hangi katılıklar nedeniyle zayıfladığını açıklar.
• Uygulama — Bir hanenin zekât yükünü, zekâtın gelir dağılımı üzerindeki etkisini, bir vakfın gelirinin zaman içinde enflasyon ve değişen ihtiyaçlar karşısında nasıl aşındığını ve bir para vakfının getirisini hesaplar.
• Değerlendirme — Kuran'ın vakıf sistemine dair değerlendirmesini ve Lambarraa-Lehnhardt ile Riener'in İslami bağış normlarına dair saha deneyini karşılaştırarak, dini kurumların yeniden dağıtım ve kamu malı sunumundaki güçlü ve zayıf yanlarını değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir mahallede yaşlı bir kadın tek başına yaşıyor; geliri çok düşük. Komşularından biri her yıl birikiminin bir kısmını ona veriyor; bir başkası, mahalledeki çeşmenin bakımını yıllardır kendi parasıyla karşılıyor. Bu yardımlar ne bir vergi kanununa ne de bir devlet programına dayanıyor; dini bir yükümlülük ve bir hayır geleneğine dayanıyor.

İslam ekonomik geleneğinde bu tür yardımlaşmanın iki büyük kurumu vardır. Birincisi zekâttır: belirli bir servete sahip olan Müslümanların, servetlerinin belirli bir kısmını her yıl belirli ihtiyaç sahiplerine vermesini öngören bir yükümlülük. İkincisi vakıftır: bir kişinin malının gelirini, bir çeşmenin, bir okulun, bir aşevinin ya da bir hastanenin işletilmesi için sürekli olarak ayırması. Biri yıllık bir aktarım, öbürü kalıcı bir bağıştır.

Önceki derslerde katılım finansının bankacılık, sermaye piyasası ve sigortacılık kurumlarını ele aldık. Bu ders, katılım finansı ile yakından ilişkili ama ondan farklı iki kuruma, zekât ve vakfa odaklanıyor: bu kurumlar ekonomik olarak nasıl işler, kamu hizmetlerinin finansmanında ve yoksulluğun azaltılmasında nasıl bir rol oynamıştır ve bugün nasıl değerlendirilebilir?

Hikâye — Bir külliyenin hesabı

1550'lerde İstanbul'un en yüksek tepelerinden birinde büyük bir yapı topluluğu yükseliyordu. Sultan Süleyman'ın adını taşıyan ve Mimar Sinan'ın yönettiği bu külliye, bir camiyle birlikte medreseleri, bir tıp medresesini, bir darüşşifayı, yani hastaneyi, yoksullara ve öğrencilere yemek dağıtan bir imareti, bir misafirhaneyi ve bir hamamı bir araya getiriyordu. Bu kurumların hiçbiri devlet bütçesinden finanse edilmiyordu; hepsi bir vakfın gelirleriyle ayakta duruyordu.

Vakfın gelirleri, vakfa bağlanmış köylerin vergilerinden, dükkânların ve hanların kiralarından ve başka mülklerden geliyordu. Vakfın kuruluş belgesi olan vakfiye, bu gelirlerin nasıl kullanılacağını ayrıntılı olarak belirliyordu: kaç müderrisin, kaç öğrencinin, kaç hekimin, kaç aşçının çalışacağını, onlara ne kadar ücret ödeneceğini, imarette günde kaç kişiye yemek dağıtılacağını. Vakfı yöneten mütevelli, bu talimatlara uymakla yükümlüydü.

Osmanlı şehirlerinde vakıflar, bugün belediyelerin ve devletin üstlendiği hizmetlerin önemli bir kısmını sağlıyordu: su yolları ve çeşmeler, köprüler, okullar, hastaneler, aşevleri ve kervansaraylar. İktisat tarihçisi Timur Kuran, bu sistemin bir yandan kamu mallarının merkezî olmayan biçimde sunulmasını sağladığını, öbür yandan vakfiyenin katı kuralları nedeniyle değişen koşullara uyum sağlamakta zorlandığını vurguladı. Bir vakfiyenin dört yüz yıl önce belirlediği ücretler, enflasyon karşısında anlamsızlaşabiliyor; belirli bir amaç için kurulmuş bir vakıf, o amaç ortadan kalktığında gelirlerini başka bir yere aktaramıyordu.

Bu dersin temel sorusu, külliyenin hikâyesinde saklıdır: dini bir yükümlülük ya da hayır isteğiyle başlayan özel bağışlar, kamu mallarını ne ölçüde ve ne kadar uzun süre etkin biçimde sağlayabilir? Bağışçının talimatlarına kalıcı bağlılık, bir güvence midir, yoksa bir katılık mı?

Kavram

İslam ekonomik geleneğinin zorunlu yeniden dağıtım aracı şudur.

Zekâtın kimden alınacağını belirleyen eşik şudur.

Zekâtın kime verileceğini belirleyen kural şudur.

Bir vakfın kurallarını ve yöneticisini tanımlayan kavramlar şudur.

Osmanlı'da tartışmalı bir vakıf türü şudur.

Bağış davranışını etkileyen bir norm şudur.

Veri ve kanıt

Kuran'ın değerlendirmesi, vakfın hem bir başarı hem de bir sınırlılık hikâyesi olduğunu gösterir. Başarı tarafı, vakfın bir taahhüt aracı olmasından gelir: bir kişi malını vakfettiğinde, bu mal kural olarak satılamaz ve devletin el koymasından görece korunur; karşılığında mal sahibi ve ailesi, örneğin mütevelli olarak, belirli bir gelir güvencesi elde edebilir. Bu, mülkiyet güvencesinin zayıf olduğu bir ortamda serveti korumanın ve aynı zamanda kamu hizmetlerini finanse etmenin bir yoluydu. Sınırlılık tarafı ise vakfiyenin kalıcı katılığıdır. Kuran'ın değerlendirmesi, vakıfların ekonomik rolünü daha olumlu değerlendiren iktisat tarihçileri tarafından eleştirilmiştir; bu tarihçiler, vakıfların sosyal güvenliğin ve eğitimin finansmanındaki uzun süreli katkısını ve uyum kapasitesini vurgular.

Bu deney, iktisadın bağışa dair genel bulgularının farklı kültürel ve dini bağlamlarda nasıl değişebileceğini gösterir. Önceki derslerde gördüğümüz sıcak ışıltı kavramı, insanların bağıştan kendi iç tatminleri için de fayda sağladığını söyler; bağışın görünür olması ise genellikle itibar kazandırarak bağışı artırır. Fas'taki deneyde, İslami değerlerin hatırlatıldığı dindar denekler için gizlilik bağışı artırmıştır. Bu, aynı insani güdünün, yani bağış yapma isteğinin, farklı normlar altında farklı tasarımlarla en iyi biçimde harekete geçirileceğini düşündürür. Zekât ve vakıf kurumlarının tasarımı, bu normları hesaba katmalıdır.

Neden önemli?

Zekât ve vakıf, Müslüman toplumlarda bugün de önemli miktarda kaynağı harekete geçirir. Bazı ülkelerde zekât devlet eliyle toplanır ve sosyal yardım sisteminin bir parçasıdır; çoğu ülkede ise gönüllü olarak, aileler, dernekler ve vakıflar aracılığıyla dağıtılır. Bu kaynakların ne kadar etkin kullanıldığı, yani gerçekten en çok ihtiyacı olanlara ulaşıp ulaşmadığı, sosyal politika açısından önemli bir sorudur.

Türkiye'de vakıflar uzun bir geçmişe sahiptir. Osmanlı döneminden kalan vakıflar bugün Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yönetilir; Cumhuriyet döneminde kurulan yeni vakıflar ise eğitim, sağlık ve sosyal yardım alanlarında faaliyet gösterir. Zekât ise devlet eliyle değil, bireyler ve sivil toplum kuruluşları aracılığıyla verilir. Bu iki kurumun ekonomik işleyişini anlamak, sivil toplumun sosyal yardımdaki rolünü ve devletle ilişkisini değerlendirmek için gereklidir.

Son olarak, bu kurumlar katılım finansıyla doğrudan ilişkilidir. Katılım bankaları, katılım hesaplarındaki fonların zekâtını hesaplamak için araçlar sunar; bazı ülkelerde vakıf mallarının finansmanı için kira sertifikası ihraç edilir. Para vakıflarına dair Osmanlı dönemindeki tartışma ise, önceki derslerde gördüğümüz faiz yasağına dair tartışmanın tarihsel bir örneğidir.

Model

Zekât ve vakıf, biri yıllık bir aktarım, öbürü kalıcı bir bağış olan iki farklı kurumdur; ikisinin ekonomisini ayrı ayrı hesaplamak gerekir. Aşağıda önce bir hanenin zekât yükünü ve zekâtın gelir dağılımına etkisini, sonra vakıfların zaman içinde karşılaştığı sorunları, ardından para vakıflarını ve bağış toplama tasarımını inceliyoruz. Lambarraa-Lehnhardt ile Riener'in deney sonuçları dışındaki bütün tutarlar örnek olarak seçilmiştir; birim bin liradır.

Çözümlü örnek — Bir hanenin zekâtı

Bir hanenin yıl sonunda 300 nakit birikimi, 200 değerinde altını ve dükkânında satılmayı bekleyen 150 değerinde ticari malı var; aynı zamanda tedarikçilere 50 borcu bulunuyor. Oturduğu ev ve kullandığı araba, kişisel kullanım için olduğu için zekât hesabına girmiyor. Nisabın, yani zekât yükümlülüğünün eşiğinin, 250 olduğunu varsayalım.

Zekâta tabi net servet 300 + 200 + 150 − 50 = 600'dür; nisabın üzerindedir. Kırkta bir, yani yüzde 2,5 oranla zekât 600 × 0,025 = 15'tir. Hane bu tutarı, zekâtın harcama yerlerinde sayılan gruplara, örneğin mahallesindeki yoksul bir aileye ya da borçlarını ödeyemeyen bir tanıdığına verir.

Zekâtın bir gelir vergisinden önemli bir farkı, servet üzerinden alınmasıdır. Hanenin 600'lük serveti yılda yüzde 10 getiri sağlıyorsa, yıllık getiri 60'tır; 15'lik zekât, bu getirinin yüzde 25'ine denk gelir. Servet getiri sağlamıyorsa, örneğin nakit olarak bekletiliyorsa, zekât yine ödenir ve servet her yıl yüzde 2,5 azalır. Bu, servetin üretken olmayan biçimde bekletilmesini caydıran bir teşvik yaratır: zekât, atıl tutulan servete bir maliyet yükler ve sahibini onu yatırıma yönlendirmeye iter.

Çözümlü örnek — Zekâtın yoksulluğa etkisi

Yüz haneden oluşan bir kasaba düşünelim. Yirmi hanenin her birinin zekâta tabi serveti 1.000, toplam 20.000'dir. Altmış hane orta gelirlidir ve servetleri nisabın altındadır. Yirmi hane ise yoksuldur ve yıllık gelirleri 60'tır.

Zengin hanelerin her biri yılda 25 zekât öder; toplam 500. Bu tutarın tamamı yirmi yoksul haneye eşit dağıtılırsa, her yoksul hane yılda 25 alır ve geliri 60'tan 85'e, yani yüzde 42 yükselir. Zekât, bu kasabada yoksul hanelerin gelirini belirgin biçimde artırmıştır.

Ama bu hesap iki varsayıma dayanır. Birincisi, zengin hanelerin zekâtın tamamını ödemesidir; gönüllü bir sistemde bazı haneler daha az ödeyebilir ya da hiç ödemeyebilir. İkincisi, zekâtın gerçekten en yoksul hanelere ulaşmasıdır. Zekât çoğu zaman akrabalara, tanıdıklara ya da yakın çevredeki ihtiyaç sahiplerine verilir; kasabanın en yoksul ama en yalnız haneleri bu ağların dışında kalabilir. Önceki derslerde gördüğümüz etiketleme kavramı burada da geçerlidir: zekâtın harcama yerleri bir etiketleme sistemi gibi işler, ama bu etiketlerin uygulanması, bağışçının bilgisine ve ilişkilerine bağlıdır.

Çözümlü örnek — Devlet mi toplamalı, birey mi?

Bazı ülkelerde zekât devlet eliyle, örneğin banka hesaplarından otomatik kesintiyle toplanır. Devletin zekâtı toplamasının bir avantajı, toplu eylem sorununu çözmesidir: herkes, başkalarının da ödediğini bilir. Bir başka avantajı, dağıtımın daha sistematik olabilmesidir: devlet, yoksul hanelerin kayıtlarını kullanarak zekâtı en ihtiyaç sahiplerine yönlendirebilir.

Ama devlet eliyle toplamanın da maliyetleri vardır. Banka hesaplarından otomatik kesinti yapılan bir sistemde, kesinti gününden önce hesaplarını boşaltan haneler olabilir; birikim banka dışına kayar. Ayrıca bazı haneler, zekâtı devlete değil, kendi seçtikleri ihtiyaç sahiplerine vermek ister ve devletin zekâtı doğru yerlere harcayacağına güvenmeyebilir. Bir kasabada hanelerin yüzde 30'u, devlet zekâtı topladığında, ödemelerinin bir kısmını kendi çevrelerine verdikleri gönüllü bağışlardan düşer; devletin topladığı zekât artarken, gönüllü bağış azalır.

Kamu malı teorisinin dışlama etkisi burada da iş başındadır: devletin zorunlu katkısı, gönüllü katkıların bir kısmının yerini alabilir. Zekâtın devlet eliyle mi yoksa bireyler ve sivil toplum aracılığıyla mı toplanacağı, bu nedenle, yalnızca dini değil, iktisadi bir tasarım sorusudur.

Çözümlü örnek — Sabit ücret, değişen fiyat

Bir vakfiyenin, kurulduğu yıl bir medresenin müderrisine günde 50 akçe, öğrencilerine günde 2 akçe ödenmesini öngördüğünü varsayalım. O yıl bir ekmeğin fiyatı 1 akçedir; müderrisin günlük ücreti elli ekmeğe denk gelir.

Sonraki yüzyıllarda fiyatlar her elli yılda iki katına çıkıyor. İki yüz yıl sonra bir ekmeğin fiyatı 16 akçedir. Vakfiyenin şartları değişmediyse, müderris hâlâ 50 akçe almaktadır; bu tutar artık yalnızca üç ekmeğe denk gelir. Öğrencinin 2 akçesi, bir ekmeğin sekizde birine bile yetmez.

Mütevelli iki seçenekle karşı karşıyadır. Vakfiyenin şartlarına harfiyen uyarsa, medrese işlevini yitirir; nitelikli müderrisler gelmez ve öğrenciler ayrılır. Şartları dolanırsa, örneğin ücretleri vakfiyede öngörülmeyen ek ödemelerle artırırsa, medreseyi ayakta tutar ama vakfiyenin şartlarını ihlal etmiş olur. Kuran'ın değerlendirmesine göre uygulamada ikinci yol sık sık seçildi; ama bu dolanmalar, vakıf sisteminin meşruiyetini aşındırdı. Modern şirketler ve dernekler, yönetim kurullarının koşullara göre kuralları değiştirebilmesi sayesinde bu sorunu yaşamaz.

Çözümlü örnek — Amacı biten vakıf

Fiyatlardan başka bir sorun, vakfın amacının kendisinin değişmesidir. Bir vakfın, şehrin bir mahallesine su taşıyan bir çeşmenin bakımı için kurulduğunu ve yıllık 200 gelir elde ettiğini varsayalım. Çeşmenin bakımı yılda 150'ye mal oluyor; kalan 50 vakıfta birikiyor.

Aradan iki yüz yıl geçiyor ve şehre borularla şebeke suyu geliyor. Mahalle sakinleri artık çeşmeyi kullanmıyor; çeşmenin bakımı tarihî bir anıtın korunmasından ibaret, yılda 20'ye mal oluyor. Vakfın gelirinin 180'i, vakfiyede başka bir amaç belirtilmediği için, birikiyor ya da mütevelli tarafından vakfiye dışı yollarla harcanıyor.

Aynı mahallede ise yoksul çocuklar için bir okul kitaplığına ihtiyaç var ve yıllık maliyeti 150'dir. Vakfın geliri bu ihtiyacı karşılamaya yeter; ama vakfiyenin şartları değiştirilemediği için, gelir bu amaca yönlendirilemez. Toplum açısından değerli bir kaynak, artık var olmayan bir ihtiyaca bağlı kalmıştır.

Modern hukuk sistemleri bu sorunu, bir hayır kurumunun amacı imkânsız ya da anlamsız hâle geldiğinde, mahkemenin gelirleri kurucunun amacına en yakın bir başka amaca yönlendirmesine izin vererek çözmeye çalışır. Klasik vakıf hukukunda da benzer çözümler tartışılmıştır; ama Kuran'ın vurguladığı gibi, bu uyarlamaların sınırlı ve tartışmalı olması, vakıf sisteminin değişen ihtiyaçlara uyum sağlama kapasitesini sınırlamıştır.

Çözümlü örnek — Vakıf bir sığınak olarak

Kuran'ın vakfı bir taahhüt aracı olarak tanımlamasının mantığını bir hesapla görelim. Bir tüccarın 1.000 değerinde bir mülkü var. Mülkiyet güvencesinin zayıf olduğu bir dönemde, tüccarın ölümünden sonra mülke devlet tarafından el konulma olasılığının yüzde 40 olduğunu varsayalım. Tüccarın ailesinin mülkten beklenen değeri 0,6 × 1.000 = 600'dür.

Tüccar mülkü vakfeder ve vakfiyede, mülkün gelirinin yüzde 70'inin bir aşevine, yüzde 30'unun ise mütevelli olarak atanan kendi soyundan gelenlere gideceğini belirtir. Vakıf mallarına el koymak dini ve toplumsal olarak çok daha zor olduğu için, el koyma olasılığı yüzde 5'e iner. Mülkün yıllık getirisi 100 ise, ailenin beklenen yıllık geliri 0,95 × 30 = 28,5'tir; mülk satılamaz ama gelir kuşaklar boyunca sürer.

Aile, mülkün tam mülkiyetinden vazgeçmiş, ama gelirin bir kısmını güvenceye almıştır; toplum ise kalıcı bir aşevi kazanmıştır. Bu, vakfın neden yaygınlaştığını açıklar: hem dini bir hayır isteğine hem de ekonomik bir güvence ihtiyacına cevap veriyordu. Ama aynı yapı, mülkün daha verimli bir kullanıma aktarılmasını engeller: mülk satılamaz, başka bir amaca yönlendirilemez ve vakfiyenin şartlarına bağlı kalır.

Çözümlü örnek — Para vakfının getirisi

Osmanlı'da on altıncı yüzyılda yaygınlaşan para vakıflarında, vakfedilen para borç olarak verilir ve elde edilen gelir hayır amacına harcanırdı. Bir para vakfının 10.000 akçe sermayeyle kurulduğunu ve bu parayı yılda yüzde 10 getiri sağlayacak biçimde işlettiğini varsayalım. Vakfın yıllık geliri 1.000 akçedir ve bu gelirle bir mahalle mektebinin öğretmenine ücret ödenir.

Para vakıflarının borç verme yöntemleri, faiz yasağı açısından tartışma konusu oldu. Borç alanın, bir malı vakıftan yüksek bir fiyatla vadeli satın alıp hemen geri satması gibi yöntemlerle elde edilen getiri, ekonomik olarak faize çok benziyordu. On altıncı yüzyılda bazı Osmanlı hukukçuları para vakıflarını uygun görmedi; ama sonunda bu vakıflar, toplumun yaygın ihtiyacına cevap verdikleri gerekçesiyle, resmî olarak kabul edildi. Bu tartışma, önceki derslerde gördüğümüz vadeli satış ve teverruk tartışmalarının tarihsel bir öncüsüdür.

Para vakfının bir başka sorunu, paranın değerinin korunmasıdır. Akçenin gümüş içeriği zaman zaman düşürüldüğünde, vakfın 10.000 akçelik sermayesinin satın alma gücü de düşer. Taşınmaz vakıflar enflasyona karşı kısmen korunurken, para vakıfları paranın değer kaybına doğrudan açıktır. Vakıf sermayesini korumak için gelirinin bir kısmını sermayeye eklemek zorunda kalır; bu da hayır amacına ayrılan geliri azaltır.

Çözümlü örnek — Gizli mi, açık mı?

Lambarraa-Lehnhardt ve Riener'in bulgusunun bir bağış kampanyası için anlamını hesaplayalım. Bir dernek, dindar bir topluluktaki yüz kişiden bir yetimhane için bağış topluyor. Deneydeki ortalama bağış rakamlarını, kişi başına bağış olarak kullanalım: bağışların açıklandığı bir kampanyada kişi başına ortalama 8,90 dirhem, gizli tutulduğu bir kampanyada 13,00 dirhem toplanır.

Yüz kişilik bir toplulukta açık kampanya 890, gizli kampanya 1.300 dirhem toplar; aradaki fark yüzde 46'dır. Önceki derslerde gördüğümüz bağış literatürünün çoğu, bağışçıların adlarının duyurulmasının itibar kazandırarak bağışı artırdığını gösterir; bu topluluk için ise tersi geçerlidir.

Bu hesap, zekât ve sadaka toplayan kurumların tasarımı için önemlidir. Bağışçıların adlarını ilan eden, bağış listeleri yayımlayan ya da bağışları kamuya açık törenlerde toplayan bir kurum, dindar bağışçıların katkısını azaltabilir. Bağışın gizliliğini garanti eden kanallar, örneğin isimsiz bağış kutuları ya da bağışçının kimliğini açıklamayan çevrim içi araçlar, bu topluluklarda daha etkili olabilir. Aynı ekonomik güdü, farklı normlar altında farklı tasarımlar gerektirir. Gizliliğin bir bedeli de vardır: isimsiz bağışlarda kurumun bağışçıyla ilişki kurması ve onu tekrar bağışa davet etmesi zorlaşır. Bir kurum, bağışçının kimliğini kamuya açıklamadan kendi kayıtlarında tutarak, hem gizlilik normuna uyabilir hem de bağışçıyla iletişimini sürdürebilir; bu, iki hedef arasında bir uzlaşmadır.

Modelin sınırları

Buradaki zekât hesapları, zekâtın kapsamını ve oranlarını basitleştirir. Zekâta tabi servetin tanımı, tarım ürünleri ve hayvanlar için oranlar, borçların nasıl düşüleceği ve modern finansal varlıkların, örneğin hisse senetlerinin ve emeklilik birikimlerinin zekât hesabındaki yeri, İslam hukukçuları arasında farklı biçimlerde yorumlanır. Bu ders bu yorumlar arasında bir tercih yapmaz.

Kuran'ın vakıf değerlendirmesi, bu konudaki tek görüş değildir. Vakıfların ekonomik rolünü daha olumlu değerlendiren iktisat tarihçileri, vakıfların uzun süre eğitim, sağlık ve sosyal yardım hizmetlerini kesintisiz sağladığını ve bazı vakıfların koşullara uyum gösterebildiğini vurgular. Vakıf sisteminin zayıflamasında, kurumun kendi katılığı kadar devletin merkezîleşme politikalarının da payı olduğu ileri sürülmüştür.

Lambarraa-Lehnhardt ve Riener'in deneyi, Fas'taki belirli bir öğrenci topluluğunda ve görece küçük tutarlarla yapılmıştır. Bulgunun büyük bağışlara, farklı ülkelere ve zekât gibi zorunlu yükümlülüklere ne ölçüde taşınabileceğini bu deney tek başına söyleyemez. Ayrıca bu ders, zekât ve vakfın dini anlamını değil, ekonomik işleyişini ele aldı; bu kurumların inananlar için taşıdığı manevi değer, ekonomik analizin ölçebileceği bir şey değildir.

Uygulama

Özet kartı

1. Zekât, nisabın üzerindeki servetin, nakit ve ticari mallar için genellikle kırkta birinin, belirli harcama yerlerine aktarılmasını öngören dini bir yükümlülüktür; gelirden değil servetten alınır ve atıl tutulan servete bir maliyet yükler. Zekâtın yoksulluğa etkisi, ne kadarının ödendiğine ve gerçekten en ihtiyaç sahiplerine ulaşıp ulaşmadığına bağlıdır.
2. Vakıfta bir malın getirisi süresiz olarak bir hayır işine bağlanır. Süleymaniye Külliyesi gibi büyük yapı toplulukları, medreselerinden hastanesine ve imaretine kadar vakıf gelirleriyle işletildi; vakıflar Osmanlı şehirlerinde bugün belediyelerin ve devletin üstlendiği pek çok hizmeti sağladı.
3. Kuran, vakfın mülk sahiplerine ekonomik güvence sağlayan bir taahhüt aracı olarak ortaya çıktığını ve kamu mallarını yüzyıllarca yerinden yönetimle sağladığını, ama kurucu şartlarının katılığının esnekliği engellediğini, dolanmaların meşruiyeti aşındırdığını ve sonunda hükümetlerin vakıf kaynaklarına el koymasını kolaylaştırdığını savundu.
4. Para vakıfları, vakfedilen parayı işleterek gelir elde ediyordu; borç verme yöntemlerinin faiz yasağıyla uyumu Osmanlı hukukçuları arasında tartışıldı ve paranın değer kaybı bu vakıfların sermayesini aşındırabiliyordu.
5. Lambarraa-Lehnhardt ve Riener, Fas'taki saha deneylerinde, İslami değerler belirginleştirildiğinde bağışın gizli tutulmasının dindar deneklerde bağış yapma oranını yüzde 59'dan yüzde 77'ye, ortalama bağışı 8,90'dan 13,00 dirheme yükselttiğini buldu; bağış toplama tasarımı, toplumun normlarını hesaba katmalıdır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Zekâtın bir gelir vergisinden temel farklarını açıkla. Nisap kavramı bu farklardan hangisiyle ilgilidir?
2. (Çıktı 2) Kuran'a göre vakıf neden bir taahhüt aracı olarak ortaya çıkmıştır ve vakıf sisteminin zayıflamasının nedenleri nelerdir?
3. (Çıktı 3) Bir hanenin 400 nakit birikimi, 100 altını, 80 ticari malı ve 60 borcu var. Nisap 250 ise zekât tutarını hesapla. Hanenin birikimi yılda yüzde 8 getiri sağlıyorsa, zekât bu getirinin yüzde kaçına denk gelir?
4. (Çıktı 3) Bir vakfiye, bir aşçıya günde 30 akçe ücret öngörüyor. Fiyatlar her kırk yılda iki katına çıkıyorsa, yüz altmış yıl sonra bu ücretin satın alma gücü başlangıçtakinin kaçta biridir?
5. (Çıktı 4) Kuran'ın vakıf değerlendirmesi ile vakıfların ekonomik rolünü daha olumlu gören görüşler arasındaki farkı açıkla. Hangi kanıtlar bu tartışmayı çözmeye yardımcı olabilir?
6. (Çıktı 4) Bir derneğin yöneticisi, «Bağışçıların adlarını büyük bir panoda ilan edersek bağışlar artar; her yerde böyle oluyor» diyor. Bu dersteki kanıtları kullanarak bu yargıyı değerlendir.

Cevaplar

1. Zekât servet üzerinden alınır, gelir vergisi ise gelir üzerinden. Zekât yalnızca nisabın, yani belirli bir servet eşiğinin üzerindeki servete sahip olanlardan alınır; gelir vergisinde ise eşikler gelire göre belirlenir. Zekâtın oranı, nakit ve ticari mallar için genellikle kırkta birdir ve servetin getirisinden bağımsızdır; gelir vergisinin oranı ise gelirin düzeyine göre değişebilir. Ayrıca zekât devletin genel harcamalarına değil, belirli harcama yerlerine, yani belirli ihtiyaç sahiplerine aktarılır. Nisap kavramı, zekâtın kimden alınacağını belirleyen servet eşiğiyle, yani zekâtın servet üzerinden alınmasıyla ilgilidir.
2. Kuran'a göre vakıf, mülkiyet güvencesinin zayıf olduğu bir ortamda, mülk sahiplerine toplumsal hizmetler karşılığında ekonomik güvence sağlayan güvenilir bir taahhüt aracı olarak ortaya çıktı: vakfedilen mal kural olarak satılamaz ve el konulmaktan görece korunurdu. Vakıf sisteminin zayıflamasının nedenleri, kurucunun şartlarına bağlılığın kaynakların etkin kullanımı için gereken esnekliği engellemesi, uygulamada bu şartların sık sık dolanılmasının sistemin meşruiyetini aşındırması, hukuken sorunlu uyarlamaların şirketlerin meşru seçeneklerinin yerini tutmaması ve bu katılık açığa çıktıkça hükümetlerin vakıf kaynaklarına el koymasının kolaylaşmasıydı.
3. Zekâta tabi net servet 400 + 100 + 80 − 60 = 520'dir; nisabın üzerindedir. Zekât 520 × 0,025 = 13'tür. Birikim yılda yüzde 8 getiri sağlıyorsa, yıllık getiri 520 × 0,08 = 41,6'dır; zekât bu getirinin yaklaşık yüzde 31'ine denk gelir.
4. Yüz altmış yıl, dört kırk yıllık dönemdir; fiyatlar 2⁴ = 16 katına çıkar. Ücret sabit kaldığı için satın alma gücü başlangıçtakinin on altıda birine iner.
5. Kuran, vakfın katılığını ve bu katılığın yol açtığı verimsizliği, dolanmaları ve meşruiyet aşınmasını vurgular. Daha olumlu görüşler ise vakıfların yüzyıllar boyunca eğitim, sağlık ve sosyal yardım hizmetlerini kesintisiz sağladığını, bazı vakıfların koşullara uyum gösterebildiğini ve sistemin zayıflamasında devletin merkezîleşme politikalarının da payı olduğunu vurgular. Bu tartışmayı çözmeye yardımcı olabilecek kanıtlar, vakıf kayıtlarının uzun dönemli incelemesidir: vakıf gelirlerinin ve harcamalarının zaman içinde nasıl değiştiği, vakfiye şartlarının ne sıklıkla ve hangi yollarla değiştirildiği, vakıf hizmetlerinin kalitesinin nasıl seyrettiği ve vakıfların sona erişinde kurumsal katılığın mı yoksa devlet politikalarının mı belirleyici olduğu.
6. Yargı, bağış literatüründeki genel bir bulguya dayanır: birçok toplumda bağışların görünür olması, itibar kazandırarak bağışı artırır. Ama Lambarraa-Lehnhardt ve Riener'in Fas'taki deneyleri, İslami değerlerin belirgin olduğu bir ortamda dindar bağışçılar için tersinin geçerli olduğunu gösterdi: gizlilik, bağış yapma oranını ve ortalama bağışı belirgin biçimde artırdı. Bu, derneğin bağışçı kitlesine bağlıdır. Dindar bağışçıların yoğun olduğu bir dernekte adları ilan etmek, bağışları artırmak yerine azaltabilir. Daha uygun bir yaklaşım, bağışçılara adlarının ilan edilip edilmeyeceğini seçme imkânı sunmak ve gizli bağış kanallarını kolaylaştırmaktır.

İleri okuma

• Timur Kuran (2001). «The Provision of Public Goods under Islamic Law: Origins, Impact, and Limitations of the Waqf System». Law and Society Review 35(4). Vakıf sisteminin ekonomik değerlendirmesi.
• Fatima Lambarraa-Lehnhardt, Gerhard Riener (2015). «On the Norms of Charitable Giving in Islam: Two Field Experiments in Morocco». Journal of Economic Behavior and Organization 118. Gizlilik ve bağış davranışı.
• Murat Çizakça (2000). A History of Philanthropic Foundations: The Islamic World from the Seventh Century to the Present. Boğaziçi University Press. Vakıfların uzun dönemli tarihine daha olumlu bir bakış.
• Jon E. Mandaville (1979). «Usurious Piety: The Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire». International Journal of Middle East Studies 10(3). Osmanlı'da para vakıfları tartışması.

Sonraki derse köprü

Bu derste vakıf sisteminin zayıflamasının bir nedeninin, kuralların kimin tarafından ve nasıl uyarlanacağının belirsizliği olduğunu gördük; vakfiye değiştirilemiyor, ama uygulamada dolanılıyordu. Aynı sorun bugünün katılım finansında da vardır: bir ürünün faiz yasağına uygun olup olmadığına kim karar verir, farklı kurumlar aynı ürün hakkında farklı kararlar verirse ne olur ve katılım bankalarının taşıdığı riskler sermaye kurallarında nasıl hesaba katılır? Sıradaki ders katılım finansının düzenlenmesini ve standartlarını ele alıyor: muhasebe ve şeriat standartlarını belirleyen uluslararası kuruluşları, katılım bankalarına özgü sermaye yeterliliği kurallarını, danışma kurullarının rolünü ve standartların uyumlaştırılmasının güçlüklerini göreceğiz.