Kaynak laneti

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Kaynak lanetini, Hollanda hastalığını, rantiye devleti, kaynak bolluğu ile kaynak bağımlılığı ayrımını, yağmacı dostu ve üretici dostu kurumları ve egemen servet fonunu tanımlar.
• Anlama — Doğal kaynak gelirlerinin döviz kuru, öbür sektörler, kamu maliyesi ve siyasal kurumlar üzerinden büyümeyi hangi yollarla zayıflatabileceğini açıklar.
• Uygulama — Bir kaynak gelirinin döviz kuru ve imalat kârlılığı üzerindeki etkisini hesaplar ve bir servet fonu için sürdürülebilir bir harcama kuralı kurar.
• Değerlendirme — Mehlum, Moene ve Torvik'in ve Brunnschweiler ve Bulte'nin bulgularını karşılaştırarak kaynak lanetinin kaçınılmaz bir yasa mı, yoksa kurumlara ve ölçüme bağlı bir olgu mu olduğunu gerekçelendirir.

Sezgi

Açılış

Yerin altından petrol, doğalgaz ya da elmas çıkan bir ülke, ilk bakışta talihli görünür. Bu kaynaklar, başka ülkelerin yıllarca çalışarak kazanacağı geliri kısa sürede sağlayabilir. Devlet okullar, yollar ve hastaneler yapabilir; vergileri düşürebilir; dış borcunu ödeyebilir. Önceki derste, Brezilya'nın zengin doğal kaynaklarına rağmen doğal kaynağı olmayan Kore'nin gerisinde kaldığını görmüştük.

Bu karşıtlık bir istisna değildir. İktisatçılar, doğal kaynak bakımından zengin pek çok ülkenin, kaynakları kıt ülkelerden daha yavaş büyüdüğünü fark etti. Bir ülkenin zenginliğinin, onu yoksullaştırabileceği fikri paradoksal görünür. Bu ders, bu paradoksun kanıtlarını, onu açıklayan mekanizmaları ve bazı ülkelerin kaynak zenginliğini refaha dönüştürmeyi nasıl başardığını inceliyor.

Hikâye — Otuz beş yıl, 350 milyar dolar

Nijerya'da petrol, 1950'lerin sonunda ticari miktarlarda bulundu ve ülke, 1960'ta bağımsızlığını kazandıktan sonra dünyanın önemli petrol üreticilerinden biri hâline geldi. Xavier Sala-i-Martin ve Arvind Subramanian'ın hesabına göre, 1965'ten 2000'e kadar geçen otuz beş yılda Nijerya'nın yabancı petrol şirketlerine yapılan ödemeler düşüldükten sonra petrolden elde ettiği toplam gelir, 1995 fiyatlarıyla yaklaşık 350 milyar dolardı. 1965'te kişi başına petrol geliri yaklaşık 33 dolardı; 2000'de 325 dolara çıkmıştı.

Ama kişi başına gelir yerinde saydı. Fiyat farkları düzeltildiğinde Nijerya'nın kişi başına geliri 1970'te 1.113 dolardı; 2000'de 1.084 dolar olarak tahmin ediliyordu. Yoksulluk ise derinleşti. Günde bir doların altında yaşayanların payı, aynı dönemde yüzde 36 dolayından yüzde 70'e yakın bir düzeye çıktı; yoksul insanların sayısı 19 milyondan yaklaşık 90 milyona yükseldi. Gelir dağılımı da bozuldu: 1970'te en zengin yüzde 2'lik kesimin toplam geliri, en yoksul yüzde 17'ninkine eşitti; 2000'de ise en yoksul yüzde 55'inkine eşitti.

Sala-i-Martin ve Subramanian, Nijerya'nın zayıf uzun dönemli performansından, petrolün imalatı zayıflatmasından çok, petrol gelirlerinin israf edilmesini ve yolsuzluğu sorumlu tuttu. Onlara göre petrol ve maden gibi kaynaklar, büyümeyi kurumların kalitesini bozarak etkiliyordu. Bu teşhise dayanan önerileri de dikkat çekiciydi: petrol gelirlerinin doğrudan halka dağıtılması. Yazarlar, bu önerinin uygulanmasının da yolsuzluk ve verimsizlikle karşılaşacağını kabul ettiler; ama mevcut durumdan çok daha iyi olacağını savundular.

Kavram

Nijerya'nın deneyimi, bir kuşaktır iktisat yazınını meşgul eden bir paradoksun en çarpıcı örneklerinden biridir. Jeffrey Sachs ve Andrew Warner, 1990'larda yayımladıkları bir dizi çalışmayla bu paradoksu iktisat gündeminin merkezine yerleştirdi.

Kaynak lanetinin en eski açıklaması, bir kaynak patlamasının ekonominin öbür sektörlerini nasıl zayıflattığına dayanır. Bu açıklamanın adı, 1970'lerde Hollanda'nın deneyiminden gelir.

Kaynak gelirleri, devletin gelir yapısını da değiştirir. Gelirinin büyük kısmını vergilerden değil, kaynak satışlarından elde eden devletlerin siyasal davranışı farklılaşabilir.

Kaynak lanetini ölçen çalışmalar, bir ülkenin kaynak zenginliğini nasıl tanımladıklarına göre farklı sonuçlara ulaştı. Bu yüzden iki farklı kavramı birbirinden ayırmak gerekir.

Kaynak zengini ülkelerin bir kısmı hızla büyürken bir kısmı geride kaldı. Bu farkı açıklamak için Halvor Mehlum, Karl Moene ve Ragnar Torvik, kurumları iki türe ayırdı.

Kaynak gelirlerinin israf edilmesini ve oynaklığını önlemek için pek çok ülke, bu gelirleri bir fonda biriktirip yatırıma yönlendirmeyi seçti.

Veri ve kanıt

Bu bulgu, kaynak lanetini bir kader olmaktan çıkardı. Norveç, Botsvana, Avustralya ve Kanada gibi kaynak zengini ülkelerin başarısı, bu ülkelerin kaynak gelirlerini üretici dostu kurumlar içinde yönetmesiyle açıklanabilirdi. Nijerya ve pek çok başka ülkenin başarısızlığı ise kaynak rantlarının siyasal güç mücadelesinin ödülü hâline gelmesiyle. Ama bu açıklamanın da bir sorunu vardır: kurumların kendisi, kaynak zenginliğinden etkilenebilir. Kaynak gelirleri, iktidardakilerin kurumları zayıflatmasını ve rantları kendi denetimlerine almasını daha çekici kılabilir. Bu durumda kurumlar, kaynak lanetinin nedeni olduğu kadar sonucu da olabilir.

Brunnschweiler ve Bulte'nin eleştirisi, kaynak laneti literatürünün önemli bir kısmının dayandığı ölçüyü sorguladı. Sachs ve Warner, kaynak zenginliğini doğal kaynak ihracatının millî gelire oranıyla ölçmüştü. Ama bu oran, yalnızca yer altındaki kaynağın büyüklüğünü değil, ekonominin geri kalanının ne kadar gelişmiş olduğunu da yansıtır. İmalatı ve hizmetleri gelişmemiş bir ülkede, küçük bir kaynak sektörü bile millî gelirin büyük bir kısmını oluşturur. Bu durumda yüksek kaynak bağımlılığı, yavaş büyümenin nedeni değil, zayıf kurumların ve yavaş büyümenin ortak sonucu olabilir. Ters nedensellik, burada da karşımıza çıkar.

Neden önemli?

Dünya nüfusunun önemli bir kısmı, ekonomisi petrol, doğalgaz ya da madenlere dayanan ülkelerde yaşar. Bu ülkelerin kaynak gelirlerini nasıl yönettiği, milyonlarca insanın refahını belirler. Kaynak laneti tartışması, kaynak gelirlerinin nasıl vergilendirileceği, nasıl harcanacağı, ne kadarının biriktirileceği ve kimin denetimine bırakılacağı gibi somut politika sorularına doğrudan yol gösterir. Yeni kaynak keşifleri yapan ülkeler için bu dersler, keşiften sonraki ilk yıllarda alınan kararların uzun dönemli sonuçlarını anlamak açısından özellikle önemlidir.

Türkiye, enerji ithalatına bağımlı bir ülke olarak kaynak laneti tartışmasının dışında gibi görünebilir. Ama son yıllarda Karadeniz'de bulunan doğalgaz ve güneydoğuda artan petrol üretimi, bu soruları Türkiye için de güncel hâle getirdi. Kaynak gelirlerinin bütçeye nasıl aktarılacağı, bir fonda biriktirilip biriktirilmeyeceği ve öbür sektörlerin rekabet gücünün nasıl korunacağı, bu dersin kavramlarıyla değerlendirilebilecek sorulardır. Ayrıca Türkiye'nin ticaret ortaklarından bazıları kaynak zengini ülkeler olduğu için, bu ülkelerdeki gelişmeler Türkiye'nin ihracatını ve bölgesel istikrarı da etkiler.

Model

Çözümlü örnek — Hollanda hastalığının iki etkisi

Bir ekonomide üç sektör olsun: petrol, imalat ve ticarete konu olmayan hizmetler, örneğin inşaat ve perakende. Yeni bir petrol sahası keşfediliyor ve petrol gelirleri yılda millî gelirin yüzde 10'u kadar artıyor. W. Max Corden ve Peter Neary'nin modeline göre bu patlama, iki kanaldan imalatı zayıflatır.

Birinci kanal, kaynak hareketi etkisidir. Petrol sektörü, yüksek ücretlerle mühendisleri, teknisyenleri ve sermayeyi kendine çeker. İmalat sektörü, aynı işçileri tutmak için ücretlerini yükseltmek zorunda kalır ya da onları kaybeder. İkinci kanal, harcama etkisidir. Petrol gelirleri harcandıkça, hizmetlere olan talep artar. Hizmetler ithal edilemediği için fiyatları yükselir; bu, reel döviz kurunun değer kazanması demektir. Hizmet sektörü de işçileri imalattan çeker.

Harcama etkisini sayılarla görelim. Petrol gelirinin yarısı hizmetlere harcansın ve hizmet arzı kısa dönemde yalnızca yüzde 2 artabilsin. Hizmetlere olan talep yüzde 10 artarsa, fiyatlar arz ile talep arasındaki farkı kapatacak kadar yükselir; talebin fiyat esnekliği birse, fiyatlar yaklaşık yüzde 8 artar. İmalat ürünlerinin fiyatları ise dünya pazarında belirlendiği için değişmez. İmalatçılar, yurt içi maliyetleri yüzde 8'e varan oranda artarken ürünlerini aynı fiyattan satmak zorunda kalır.

Çözümlü örnek — İhracatçının sıkışması

Bir imalatçının ürünü dünya pazarında 100 dolara satılıyor. Üretim maliyetinin 60 doları yurt içi girdilerden, yani ücretlerden, kiralardan ve hizmetlerden, 30 doları ithal girdilerden oluşuyor; kâr 10 dolardır. Petrol patlaması nedeniyle yurt içi maliyetler yüzde 15 artıyor.

Yurt içi girdilerin maliyeti 60 × 1,15, yani 69 dolara çıkar. Toplam maliyet 69 + 30, yani 99 dolar olur ve kâr 1 dolara iner. Yurt içi maliyetler yüzde 20 artsaydı, maliyet 72 + 30, yani 102 dolara çıkar ve imalatçı zarar ederdi. Dünya fiyatı değişmediği hâlde, yalnızca petrol patlamasının yurt içi maliyetlere etkisi, rekabet gücü olan bir imalatçıyı pazardan çıkarabilir.

Bu sıkışmanın uzun dönemli bir bedeli olabilir. İmalat, önceki derslerde gördüğümüz gibi, teknoloji öğrenmenin ve verimlilik artışının önemli bir kaynağıdır. Petrol patlaması imalatı küçültürse, ekonomi bu öğrenme olanağını kaybeder. Petrol tükendiğinde ya da fiyatı düştüğünde, ülke yeniden rekabet edebilecek bir imalat sanayisinden yoksun kalabilir. Hollanda hastalığının asıl tehlikesi, bugünkü imalat kaybından çok, geleceğin büyüme kaynaklarının yitirilmesidir.

Çözümlü örnek — Fiyat oynaklığı ve bütçe

Bir ülkenin bütçe gelirlerinin yüzde 60'ı petrolden geliyor. Petrolün varil fiyatı 100 dolarken bütçe dengededir: gelirler ve giderler millî gelirin yüzde 30'udur. Petrolün fiyatı bir yıl içinde 50 dolara düşüyor ve petrol gelirleri yarıya iniyor.

Petrol gelirleri millî gelirin yüzde 18'inden yüzde 9'una düşer; öbür gelirler yüzde 12'de kalır. Toplam gelir yüzde 21'e iner. Harcamalar yüzde 30'da kalırsa, bütçe açığı millî gelirin yüzde 9'u olur. Hükümet, ya harcamaları kısmak, ya borçlanmak, ya da para basmak zorunda kalır. Her üç yol da ekonomiye ağır bir maliyet yükler.

Bu hesap, kaynak zengini ülkelerde büyümenin neden daha oynak olduğunu açıklar. Fiyat yükseldiğinde hükümetler harcamaları artırma eğilimindedir; fiyat düştüğünde ise bu harcamaları sürdüremez. Frederick van der Ploeg'un derlemesi, kaynak patlamalarının olumsuz etkilerinin, oynaklığın yüksek, kurumların zayıf ve finansal sistemlerin gelişmemiş olduğu ülkelerde daha ağır olduğunu gösteren kanıtları özetler. Önceki derslerde gördüğümüz mali kurallar, bu oynaklığı sınırlamanın araçlarından biridir.

Çözümlü örnek — Yağmacılar ve üreticiler

Mehlum, Moene ve Torvik'in fikrini yüz girişimcilik bir ekonomiyle somutlaştıralım. Bir ekonomide 100 girişimci var. Her girişimci ya üretken bir işletme kurar ya da kaynak rantlarını ele geçirmeye çalışan bir yağmacı olur. Üretken bir işletme 10 birim gelir getirir. Kaynak rantlarının toplamı 400 birimdir ve yağmacılar arasında eşit paylaşılır.

Yağmacı dostu kurumlarda rantların tamamı yağmacılara gider. Yağmacı sayısı n ise her yağmacının geliri 400 bölü n'dir. Girişimciler, yağmacılığın getirisi üretimin getirisine eşit olana kadar yağmacılığa yönelir: 400 bölü n eşittir 10 koşulundan n = 40 bulunur. 40 girişimci yağmacı, 60'ı üretici olur. Üretimden gelen toplam gelir 60 × 10, yani 600 birimdir; rantlarla birlikte toplam gelir 1.000 birimdir.

Üretici dostu kurumlarda ise rantların yalnızca yüzde 25'i yağmacılara gidebilsin; geri kalanı şeffaf bir biçimde kamu hizmetlerine harcansın. Yağmacılığın getirisi 100 bölü n'dir ve n = 10 bulunur. 90 girişimci üretici olur; üretimden gelen gelir 900 birime çıkar ve toplam gelir 1.300 birime ulaşır. Kaynak rantları iki ülkede de aynıdır; ama kurumların farkı, toplam geliri yüzde 30 artırır. Kaynak rantları büyüdükçe, yağmacı dostu kurumlarda daha fazla girişimci üretimden çekilir; kaynak zenginliği bu yüzden kötü kurumlar altında üretimi azaltabilir.

Çözümlü örnek — Bağımlılık neden yanıltır?

Brunnschweiler ve Bulte'nin eleştirisini iki ülke üzerinde görelim. A ülkesi ve B ülkesi, her yıl aynı miktarda, 20 milyar dolarlık petrol ihraç ediyor. A ülkesinin millî geliri 200 milyar dolar, B ülkesininki 50 milyar dolardır. A ülkesinde petrol ihracatının millî gelire oranı yüzde 10, B ülkesinde yüzde 40'tır.

Kaynak bağımlılığı ölçüsüne göre B ülkesi dört kat daha «kaynak zengini» görünür. Ama iki ülkenin yer altındaki kaynakları aynıdır; fark, A ülkesinin petrol dışı ekonomisinin çok daha gelişmiş olmasıdır. B ülkesinin yüksek bağımlılığı, zayıf kurumların ve gelişmemiş sektörlerin bir sonucu olabilir. Bu ülke yavaş büyüyorsa, bunun nedeni petrol değil, petrol dışı ekonomiyi geliştiremeyen kurumlar olabilir.

Bu örnek, kaynak laneti regresyonlarının neden dikkatle yorumlanması gerektiğini gösterir. Bağımlılık ölçüsü kullanıldığında kaynak ile yavaş büyüme arasında bir ilişki bulunabilir; ama bu ilişki, zayıf kurumların hem yüksek bağımlılığa hem de yavaş büyümeye yol açmasından kaynaklanabilir. Brunnschweiler ve Bulte, kaynak stokuna dayanan bir bolluk ölçüsü kullandıklarında kaynakların büyümeyi olumlu etkilediğini buldular.

Rantiye devlet ve vergi

Önceki derste, dış yardımın vergi toplama ve hesap verebilirlik üzerindeki olası etkisini görmüştük. Kaynak gelirleri, bu etkiyi çok daha büyük ölçekte yaratabilir. Gelirinin büyük kısmını petrolden elde eden bir devlet, vatandaşlarından vergi toplamaya ihtiyaç duymaz. Vergi ödemeyen vatandaşlar, devletin harcamalarını denetlemek için daha az istekli olabilir; devlet de onların desteğini kazanmak yerine, kaynak gelirlerini siyasal destek satın almak için kullanabilir.

Siyaset bilimciler, bu mekanizmanın kaynak zengini ülkelerde otoriter yönetimlerin neden daha kalıcı olabileceğini açıkladığını savundu. Ama bu ilişki de her yerde geçerli değildir: Norveç, petrol keşfinden önce güçlü demokratik kurumlara sahipti ve petrol bu kurumları zayıflatmadı. Rantiye devlet etkisi, kaynak gelirlerinin henüz güçlü kurumların oluşmadığı bir dönemde ortaya çıktığı ülkelerde en belirgin olabilir.

Çözümlü örnek — Servet fonu ve harcama kuralı

Norveç, petrol gelirlerini bir devlet emeklilik fonunda biriktirir ve hükümetin bütçeye aktarabileceği tutarı, fonun uzun dönemli beklenen reel getirisiyle sınırlayan bir kural uygular; bu oran uzun süre yüzde 4 olarak belirlenmiş, 2017'de yüzde 3'e indirilmiştir. Bu kuralın mantığını basit sayılarla görelim.

Bir ülkenin servet fonunda 1.000 milyar lira biriksin ve fonun beklenen reel getirisi yıllık yüzde 3 olsun. Hükümet her yıl yalnızca 30 milyar lira harcarsa, fonun reel değeri korunur ve bu harcama sonsuza kadar sürdürülebilir. Hükümet her yıl 60 milyar lira harcarsa, fon her yıl yaklaşık 30 milyar lira eriyerek küçülür ve gelecek kuşaklar daha az kaynakla baş başa kalır.

Bu kural üç amaca hizmet eder. Birincisi, petrol gelirlerinin büyük kısmını yurt dışında yatırarak, yurt içi harcamanın ve Hollanda hastalığının ölçeğini sınırlar. İkincisi, bütçeyi petrol fiyatındaki dalgalanmalardan korur; çünkü harcama, o yılki petrol gelirine değil, fonun büyüklüğüne bağlıdır. Üçüncüsü, tükenen bir kaynağı, getirisi süresiz sürebilecek finansal bir varlığa dönüştürür. Van der Ploeg'un vurguladığı gibi, kaynak zengini gelişmekte olan ülkelerin önemli bir kısmı, tükenen kaynaklarını başka üretken varlıklara dönüştürmeyi başaramadı.

Çözümlü örnek — Tükenen kaynağı dönüştürmek

Bir ülkenin petrol rezervi, bugünkü üretim hızıyla yirmi yıl yetecek büyüklükte olsun ve her yıl 50 milyar lira kaynak rantı sağlasın. Yirmi yıl sonunda petrol tükenecek. Ülkenin önünde iki seçenek var: rantın tamamını her yıl tüketime harcamak ya da rantı başka varlıklara yatırmak.

Rantın tamamı tüketilirse, ülke yirmi yıl boyunca yılda 50 milyar liralık ek tüketim yapar; ama yirmi birinci yılda bu gelir birden sıfıra iner. Kaynak tükendiğinde, geride onun yerini tutacak hiçbir şey kalmaz. Rantın tamamı yıllık yüzde 3 reel getirili bir fona yatırılırsa, yirmi yıl sonra fonun büyüklüğü yaklaşık 50 × 26,9, yani 1.343 milyar lira olur. Bu fon, sonsuza kadar yılda yaklaşık 40 milyar lira harcanabilir bir gelir sağlar. İki seçenek arasındaki fark, yirmi yıllık bir tüketim patlaması ile kuşaklar boyu süren bir gelir arasındaki farktır; ikinci yol, bugünkü kuşağın bir kısım tüketimden vazgeçmesini gerektirir.

İktisatçılar, tükenen bir kaynağın rantlarının yol, okul, makine ya da finansal varlık gibi başka sermaye biçimlerine yatırılması durumunda, toplumun toplam servetinin korunabileceğini vurgular. Van der Ploeg'un derlemesi, kaynak zengini gelişmekte olan ülkelerin önemli bir kısmının bu dönüşümü gerçekleştiremediğini, yani kaynaklarını tüketirken yerine yeni üretken varlıklar koyamadığını gösteren kanıtları özetler. Kaynak laneti, bu açıdan bakıldığında, bir servetin başka bir servete dönüştürülememesidir.

Doğrudan dağıtım önerisi

Sala-i-Martin ve Subramanian'ın Nijerya için önerisi, kaynak gelirlerini devlet bütçesinden geçirmek yerine doğrudan vatandaşlara dağıtmaktı. Bu önerinin mantığı, rantiye devlet sorununa dayanır. Gelirler doğrudan vatandaşlara verilirse, devlet harcamalarını finanse etmek için vatandaşlardan vergi toplamak zorunda kalır. Vergi ödeyen vatandaşlar, devletin harcamalarını daha yakından denetler; devlet de onlara karşı daha hesap verebilir hâle gelir.

Bu önerinin sorunları da vardır. Kaynak gelirlerini bütün vatandaşlara dağıtmak için güvenilir bir nüfus kaydı ve ödeme sistemi gerekir; bu sistemlerin kurulması ve yolsuzluktan korunması zordur. Doğrudan dağıtılan gelir, yol, okul ve hastane gibi kamu yatırımlarına ayrılabilecek kaynağı da azaltır. Yine de öneri, kaynak lanetinin kökeninin ekonomik olduğu kadar siyasal olduğunu ve çözümün, gelirlerin kimin denetiminde olduğunu değiştirmeyi gerektirebileceğini gösterir.

Modelin sınırları

Buradaki hesaplar, kaynak lanetinin mekanizmalarını birbirinden ayrı ele aldı. Oysa gerçekte bu mekanizmalar birbirini güçlendirir: bir kaynak patlaması, reel döviz kurunu değerlendirirken yağmacılığı da teşvik eder; fiyat oynaklığı bütçe krizlerine yol açarken, rantiye devlet bu krizleri siyasal destek için kullanabilir. Tek bir mekanizmayı izole eden modeller, bu etkileşimleri ve bunların ülkeden ülkeye nasıl farklılaştığını yakalayamaz.

Modeller ayrıca kurumları çoğunlukla veri kabul etti. Oysa kaynak zenginliği ile kurumlar arasındaki ilişki iki yönlüdür: kurumlar kaynak gelirlerinin nasıl kullanıldığını belirler, ama kaynak gelirleri de kurumları dönüştürebilir. Kaynak keşfinin zamanlaması, yani kurumların keşiften önce mi sonra mı güçlendiği, bu ilişkinin yönünü belirlemede önemli olabilir. Bu da kaynak lanetinin nedenlerini ve çözümlerini evrensel bir formüle indirgemeyi zorlaştırır.

Uygulama

Özet kartı

1. Sala-i-Martin ve Subramanian'a göre Nijerya, 1965–2000'de petrolden 1995 fiyatlarıyla yaklaşık 350 milyar dolar gelir elde etti; ama kişi başına gelir yerinde saydı ve günde bir doların altında yaşayanların payı yüzde 36 dolayından yüzde 70'e yaklaştı. Yazarlar bunu Hollanda hastalığından çok israfa ve yolsuzluğa bağladı.
2. Hollanda hastalığı, bir kaynak patlamasının kaynak hareketi ve harcama etkileri yoluyla reel döviz kurunu değerlendirmesi ve imalatın rekabet gücünü düşürmesidir. İmalatın küçülmesi, geleceğin öğrenme ve verimlilik kaynaklarını da zayıflatabilir.
3. Mehlum, Moene ve Torvik, kaynakların etkisinin kurumlara bağlı olduğunu buldu: yağmacı dostu kurumlarda kaynaklar geliri düşürür, üretici dostu kurumlarda artırır.
4. Brunnschweiler ve Bulte, yaygın kullanılan ölçünün kaynak bolluğunu değil kaynak bağımlılığını yansıttığını gösterdi; bağımlılık büyümeyi etkilemiyordu, kaynak bolluğu ise büyümeyi ve kurumların kalitesini olumlu etkiliyordu.
5. Rantiye devlet, vergi yerine kaynak gelirlerine dayandığı için hesap verme baskısından uzaklaşabilir. Egemen servet fonları ve fonun beklenen reel getirisiyle sınırlanan harcama kuralları, oynaklığı azaltır, Hollanda hastalığını sınırlar ve tükenen kaynağı kalıcı bir varlığa dönüştürür.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Hollanda hastalığının kaynak hareketi etkisi ile harcama etkisi arasındaki farkı açıkla. Her iki etki imalatı nasıl zayıflatır?
2. (Çıktı 2) Kaynak bolluğu ile kaynak bağımlılığı arasındaki ayrım, kaynak laneti tartışmasında neden önemlidir? Brunnschweiler ve Bulte'nin bulgusu bu ayrıma nasıl dayanır?
3. (Çıktı 3) Bir imalatçının ürünü dünya pazarında 200 dolara satılıyor; maliyetinin 120 doları yurt içi, 60 doları ithal girdilerden oluşuyor. Bir kaynak patlaması yurt içi maliyetleri yüzde 10 artırırsa kâr ne olur? Kâr sıfıra inene kadar yurt içi maliyetler yüzde kaç artabilir?
4. (Çıktı 3) Bir servet fonunda 2.000 milyar lira var ve beklenen reel getiri yüzde 3. Fonun reel değerini koruyarak her yıl ne kadar harcanabilir? Hükümet her yıl 100 milyar lira harcarsa fonun reel değeri her yıl yaklaşık ne kadar azalır?
5. (Çıktı 2) Yağmacı dostu kurumlarda kaynak rantlarının artması, üretimi neden azaltabilir? Mehlum, Moene ve Torvik'in modelindeki mekanizmayı açıkla.
6. (Çıktı 4) Bir gazeteci, «Petrolü olan ülkeler hep yoksul kalır; doğal kaynak bir lanettir ve yeni keşfedilen sahalar ülkemize fayda değil zarar getirecek» diyor. Mehlum, Moene ve Torvik'in, Brunnschweiler ve Bulte'nin ve Sala-i-Martin ve Subramanian'ın bulgularını kullanarak gazetecinin haklı çıktığı örnekleri ve haksız çıktığı örnekleri ayır.

Cevaplar

1. Kaynak hareketi etkisi, kaynak sektörünün yüksek ücretlerle emek ve sermayeyi imalattan kendine çekmesidir; imalat ya işçilerini kaybeder ya da onları tutmak için ücretlerini yükseltmek zorunda kalır. Harcama etkisi ise kaynak gelirlerinin harcanmasıyla ticarete konu olmayan hizmetlere olan talebin artmasıdır; hizmet fiyatları yükselir, yani reel döviz kuru değer kazanır ve hizmet sektörü de imalattan işçi çeker. Her iki etki de imalatçının yurt içi maliyetlerini artırırken, ürününün fiyatı dünya pazarında belirlendiği için değişmez; imalatın kârlılığı ve rekabet gücü düşer.
2. Kaynak bolluğu, yer altındaki kaynak stokunun büyüklüğüdür; kaynak bağımlılığı ise ekonominin kaynak sektörüne ne ölçüde dayandığıdır ve genellikle kaynak ihracatının millî gelire oranıyla ölçülür. Bağımlılık ölçüsü, kaynağın büyüklüğünü değil, ekonominin geri kalanının ne kadar gelişmiş olduğunu da yansıtır; zayıf kurumlar hem yüksek bağımlılığa hem de yavaş büyümeye yol açabilir. Brunnschweiler ve Bulte, yaygın kullanılan ölçünün aslında bağımlılığı yansıttığını, bağımlılığın büyümeyi etkilemediğini ve kaynak bolluğunun büyümeyi ve kurumların kalitesini olumlu etkilediğini buldu.
3. Yurt içi maliyetler yüzde 10 artarsa 120 × 1,1, yani 132 dolara çıkar; toplam maliyet 132 + 60, yani 192 dolar olur ve kâr 200 − 192, yani 8 dolara iner. Önceki kâr 20 dolardı. Kârın sıfıra inmesi için yurt içi maliyetin 200 − 60, yani 140 dolara çıkması gerekir; bu, 120 dolara göre yaklaşık yüzde 16,7'lik bir artıştır.
4. Fonun reel değerini korumak için her yıl beklenen reel getiriye eşit bir tutar, yani 2.000 × 0,03, yani 60 milyar lira harcanabilir. Hükümet her yıl 100 milyar lira harcarsa, fonun getirisinin 40 milyar lira üstünde harcama yapmış olur; fonun reel değeri her yıl yaklaşık 40 milyar lira azalır ve bu azalma, fon küçüldükçe getiri de azaldığı için zamanla hızlanır.
5. Yağmacı dostu kurumlarda kaynak rantlarını ele geçirmek, siyasal bağlantılar ve yolsuzluk yoluyla kolaydır. Girişimciler, yağmacılığın getirisinin üretimin getirisine eşit olduğu noktaya kadar üretimden yağmacılığa kayar. Rantlar büyüdükçe, her yağmacının geliri artar ve daha fazla girişimci üretimi bırakıp rant peşine düşer. Bu yüzden kaynak zenginliği, üretken işletmelerin sayısını ve toplam üretimi azaltabilir. Üretici dostu kurumlarda ise rantları ele geçirmek zor olduğu için girişimciler üretimde kalır ve kaynak gelirleri toplam geliri artırır.
6. Gazetecinin dayandığı gözlem gerçek bir örüntüye işaret eder: Sachs ve Warner, kaynak zengini ülkelerin ortalamada daha yavaş büyüdüğünü buldu ve Nijerya gibi ülkeler, Sala-i-Martin ile Subramanian'ın hesapladığı üzere, büyük petrol gelirlerine rağmen yoksul kaldı. Ama görüş iki noktada aşırı genelleme yapıyor. Birincisi, Mehlum, Moene ve Torvik, kaynakların etkisinin kurumlara bağlı olduğunu gösterdi; Norveç, Botsvana ve Avustralya gibi ülkeler kaynak zenginliğini refaha dönüştürdü. İkincisi, Brunnschweiler ve Bulte, lanetin ölçüm sorunlarından kaynaklanabileceğini ve kaynak bolluğunun doğru ölçüldüğünde büyümeyi olumlu etkilediğini buldu. Sonuç, yeni keşiflerin kaçınılmaz olarak zarar getireceği değil, gelirlerin şeffaf kurallar, bir servet fonu ve güçlü denetim mekanizmalarıyla yönetilmesi gerektiğidir.

İleri okuma

• Halvor Mehlum, Karl Moene, Ragnar Torvik (2006). «Institutions and the Resource Curse». Economic Journal 116(508). Kurumların kaynak lanetindeki belirleyici rolü.
• Christa N. Brunnschweiler, Erwin H. Bulte (2008). «The Resource Curse Revisited and Revised: A Tale of Paradoxes and Red Herrings». Journal of Environmental Economics and Management 55(3). Kaynak bolluğu ile bağımlılığı ayrımı.
• Xavier Sala-i-Martin, Arvind Subramanian (2003). «Addressing the Natural Resource Curse: An Illustration from Nigeria». NBER Working Paper 9804. Nijerya'nın petrol deneyimi ve doğrudan dağıtım önerisi.
• Frederick van der Ploeg (2011). «Natural Resources: Curse or Blessing?». Journal of Economic Literature 49(2). Kaynak laneti literatürünün kapsamlı bir derlemesi.

Sonraki derse köprü

Burada Kalkınma Ekonomisi kursunu tamamladık. Bu kursta, ülkeler arasındaki büyük gelir farklarını, bu farkların tarihten, doğadan, insanlardan ve yer altından gelen kökenlerini ve yoksulluğu azaltmaya yönelik politikaların kanıtlarını inceledik. Bu derslerin çoğunda, kalkınmanın temelinde insanların ne kadar ve nasıl çalıştığı yatıyordu: tarımdan sanayiye geçen işçiler, eğitimle artan beceriler, mikrokrediyle kurulan küçük işletmeler. Sıradaki kurs, Çalışma Ekonomisi, bu konuyu bireylerin ve firmaların kararları üzerinden ele alıyor. İlk ders, emek arzını inceliyor: insanlar ne kadar çalışacaklarına nasıl karar verir, ücret arttığında daha çok mu yoksa daha az mı çalışırlar ve kimlerin işgücüne katılacağını ne belirler?