Ulusal hesaplar sistemi

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Ulusal Hesaplar Sistemini, kurumsal sektörleri, brüt sabit sermaye oluşumunu, gayrisafi millî harcanabilir geliri, zincirlenmiş hacim endeksini ve istatistiki farkı tanımlar.
• Anlama — Üretim, gelir ve harcama yöntemlerinin neden aynı toplamı vermesi gerektiğini ve tasarruf ile yatırım arasındaki farkın neden cari işlemler dengesine eşit olduğunu açıklar.
• Uygulama — Basit bir ekonomi için üç yöntemle GSYH'yi, GSYH'den harcanabilir gelire ve tasarrufa giden hesap dizisini ve zincirlenmiş bir büyüme oranını hesaplar.
• Değerlendirme — Ulusal hesaplardaki büyük revizyonları, yöntem uyumu ile veri güvenilirliği arasındaki tartışma açısından değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir sabah, bir ülkenin ekonomisinin geçen yıl yüzde 26 büyüdüğü açıklanıyor. Ama o ülkede kimse bir yıl öncesine göre dörtte bir daha fazla tüketmemiş, işsizlik birden erimemiş, maaşlar sıçramamıştır. Üretim bu kadar arttıysa, bu artış kimin cebine gitti? Ya da ölçülen şey, gerçekten o ülkenin ekonomisi miydi?

Temel iktisat kursunda GSYH'nin ne olduğunu, üç farklı yöntemle nasıl ölçüldüğünü ve neyi dışarıda bıraktığını gördük. Orta düzey makroiktisat kursunun bu ilk dersinde, o ölçümün arkasındaki muhasebe sistemine gireceğiz. Ulusal hesaplar, bir ülkenin ekonomisinin bütün işlemlerini tutarlı bir biçimde kaydeden büyük bir çift kayıtlı defterdir. Makroiktisadın modelleri, bu defterin tutarlılık kurallarına dayanır.

Hikâye — Leprikon ekonomisi

12 Temmuz 2016'da İrlanda Merkezî İstatistik Ofisi, 2015 yılına ait ulusal hesapları yayımladı. Daha önce yüzde 7,8 olarak tahmin edilen reel GSYH büyümesi, yeni hesaplarla yüzde 26,3'e yükselmişti. Bu, gelişmiş bir ekonomi için eşi görülmemiş bir rakamdı. Aynı yılın gayrisafi millî hasıla büyümesi ise yüzde 18,7'ydi; bu da olağanüstüydü, ama GSYH'ninkinden belirgin biçimde düşüktü.

Açıklamadan kısa bir süre sonra iktisatçı Paul Krugman, bir sosyal medya paylaşımında duruma «leprikon ekonomisi» adını verdi; İrlanda folklorunun hazine saklayan cücelerine gönderme yapan bu ad kısa sürede yerleşti. Krugman'a göre İrlanda yüzde 26 büyüme bildiriyordu, ama bu anlamlı değildi. İrlandalıların gündelik hayatında böyle bir sıçrama yoktu.

Artışın açıklaması, ulusal hesapların kurallarındaydı. 2015'te bazı çokuluslu şirketler, patentler ve fikrî mülkiyet hakları gibi çok büyük maddi olmayan varlıklarını İrlanda'daki şirketlerine taşıdı. Ulusal hesap kurallarına göre bu varlıklar İrlanda'nın sermaye stokuna girdi ve bu varlıklarla elde edilen üretim, İrlanda'nın yurt içi üretimi sayıldı. Araştırma-geliştirme harcamalarının yatırım olarak kaydedilmesi de rakamları büyüttü. Ama bu üretimden doğan kârların büyük kısmı yabancı şirket sahiplerine aitti ve İrlanda'dan dışarı akıyordu.

Rakamlar, bir ülkenin üretimi ile o ülkenin sakinlerinin geliri arasındaki farkı çarpıcı biçimde gösterdi. GSYH, yurt içinde üretilen değeri ölçüyordu; ama İrlandalıların refahını anlamak için, yurt dışına akan gelirleri ve yabancı şirketlerin sahip olduğu sermayenin yıpranmasını hesaptan çıkarmak gerekiyordu. Borcun GSYH'ye oranı gibi göstergeler de yanıltıcı hâle gelmişti; ekonomi olduğundan çok büyük göründüğü için borç yükü olduğundan küçük görünüyordu.

İrlanda bu soruna yeni bir ölçüyle cevap verdi. Merkez Bankası Başkanı Philip Lane'in başkanlığında toplanan Ekonomik İstatistikler Gözden Geçirme Grubu, Şubat 2017'de «değiştirilmiş gayrisafi millî gelir» adlı yeni bir ölçü önerdi. Bu ölçü, gayrisafi millî gelirden fikrî mülkiyet varlıklarının ve kiralık uçakların yıpranmasını ve merkezini İrlanda'ya taşımış şirketlerin net faktör gelirlerini çıkarıyordu. İlk kez Temmuz 2017'de yayımlandı ve İrlanda'nın ekonomik politikasında GSYH'nin yanında temel bir ölçü hâline geldi. Hikâye, bu dersin temel sorusunu açıkça ortaya koyar: bir ekonomiyi ölçmek için hangi hesabı, hangi amaçla kullanmalıyız?

Kavram

Veri ve kanıt

İki kaynak, ulusal hesap rakamlarının iki farklı nedenle büyük sıçramalar gösterebileceğini ortaya koyar. Eurostat'ın rakamları, yalnızca tanım değişikliklerinin, yani yöntemin kendisinin, GSYH seviyesini birkaç puan değiştirebileceğini gösterir: araştırma-geliştirmenin yatırım sayılması, hiçbir gerçek ekonomik faaliyeti değiştirmeden ölçülen üretimi artırır. İrlanda örneği ise kurallar değişmeden de, küreselleşmiş şirketlerin muhasebe kararlarının bir ülkenin GSYH'sini dramatik biçimde değiştirebileceğini gösterir.

Bu durum iki farklı yorumla karşılanır. Bir görüşe göre GSYH, tanımına uygun olarak doğru bir şeyi ölçmektedir: bir ülkenin topraklarında gerçekleşen üretimi. Fikrî mülkiyet gerçekten İrlanda'ya taşınmışsa, bu varlıklarla yapılan üretim de İrlanda'da gerçekleşmiş sayılır; sorun ölçümde değil, GSYH'den yanlış bir şey beklemektedir. Karşı görüşe göre GSYH, küreselleşmiş ekonomilerde hanelerin refahını ve kamu borcunun sürdürülebilirliğini değerlendirmek için giderek daha yanıltıcı hâle gelmiştir ve değiştirilmiş millî gelir gibi yeni ölçüler zorunludur. Bu yeni ölçüler de tartışmasız değildir: hangi kalemlerin çıkarılacağı bir yargı gerektirir. Ortak ders, tek bir rakamın her soruya cevap veremeyeceği ve hangi hesabın hangi amaçla kullanılacağının açıkça seçilmesi gerektiğidir.

Neden önemli?

Ulusal hesaplar, makroekonomik politikanın temel veri kaynağıdır. Merkez bankaları üretim açığını, hükümetler bütçe açığının ve borcun GSYH'ye oranını, uluslararası kuruluşlar ülkelerin kalkınma düzeyini bu hesaplarla ölçer. Avrupa Birliği'nde ülkelerin bütçeye katkıları ve bazı kurallara uyumları, GSYH ve millî gelir rakamlarına bağlıdır. Bir revizyon, borç oranları, vergi yükü ve kişi başına gelir gibi göstergeleri bir gecede değiştirebilir.

Bu dersin araçları, kursun geri kalanı için de temeldir. Sıradaki derslerde göreceğimiz büyüme modelleri, tüketim ve yatırım kuramları, açık ekonomi modelleri, ulusal hesapların tanımlarına ve özdeşliklerine dayanır. Bu özdeşlikleri doğru anlamak, bir modelin neyi açıkladığını ve neyi yalnızca bir muhasebe gerçeği olarak kabul ettiğini ayırt etmeyi sağlar.

Model

Çift kayıtlı bir ekonomi defteri

Ulusal hesaplar, bir şirketin muhasebesine benzer bir mantıkla çalışır: her işlem iki kez kaydedilir. Bir hane bir fırından ekmek aldığında, bu işlem hanenin tüketim harcaması, fırının ise satış geliri olarak kaydedilir. Bu çift kayıt, toplamların birbirini tutmasını sağlar ve makroekonominin temel özdeşliklerinin kaynağıdır. Birleşmiş Milletlerin Ulusal Hesaplar Sistemi, bu kayıt kurallarının uluslararası standardıdır; son büyük güncellemeleri 1993, 2008 ve 2025'te yapıldı.

Stoklar ve akımlar

Buraya kadar gördüğümüz büyüklükler, GSYH, gelir, tasarruf ve yatırım, bir dönem içinde gerçekleşen akımlardır. Ulusal hesaplar bunların yanında stokları, yani belirli bir andaki varlık ve borç durumunu da kaydeder. Her kurumsal sektör için bir bilanço tutulur: sahip olunan binalar, makineler, finansal varlıklar ve borçlar. Akımlar stokları değiştirir: bir yıl içindeki net yatırım sermaye stokunu, bir sektörün net borçlanması borç stokunu artırır. Stokların değeri ayrıca fiyat değişimleriyle de değişir; bir konutun değeri, hiçbir yatırım yapılmadan da yükselebilir. Bir ülkenin dış dünyaya karşı net varlık pozisyonu, geçmiş cari işlemler dengelerinin ve değerleme değişimlerinin birikmiş sonucudur.

Kurumsal sektörler

Ekonomi, benzer davranan birimlerden oluşan kurumsal sektörlere ayrılır. Haneler tüketir ve emeklerini satar; finansal olmayan şirketler mal ve hizmet üretir; finansal şirketler aracılık eder; genel devlet vergi toplar, kamu hizmetleri sunar ve transfer yapar; dış dünya ise yurt dışındaki birimlerle yapılan bütün işlemleri kapsar. Her sektör için ayrı bir hesap dizisi tutulur ve bir sektörün harcaması başka bir sektörün geliri olarak görünür.

Üç yöntem, tek toplam

GSYH üç yoldan ölçülebilir. Üretim yöntemi, bütün üreticilerin katma değerlerini toplar. Harcama yöntemi, nihai mal ve hizmetlere yapılan harcamaları toplar: tüketim, yatırım, devlet harcaması ve net ihracat. Gelir yöntemi ise üretimden doğan gelirleri toplar: çalışanlara ödenen ücretler, işletme artığı ve karma gelir ile üretim ve ithalat üzerindeki vergilerden sübvansiyonların çıkarılmasıyla bulunan net vergiler. Üç yöntem aynı büyüklüğü farklı açılardan ölçer: üretilen her liranın değeri, birinin geliri olur ve birinin harcaması tarafından satın alınır.

Çözümlü örnek — Buğdaydan ekmeğe

Basit bir ekonomi düşünelim. Bir çiftçi 100 liralık buğday üretir ve değirmene satar; çiftçinin girdi alımı yoktur. Değirmen buğdayı una çevirir ve 160 liraya fırına satar. Fırın unu ekmeğe çevirir ve 250 liraya hanelere satar. Üretim yöntemiyle katma değerler çiftçi için 100, değirmen için 160 − 100 = 60, fırın için 250 − 160 = 90'dır; toplam 250.

Harcama yöntemiyle nihai harcama, hanelerin ekmeğe ödediği 250 liradır. Buğday ve un ara mal olduğu için sayılmaz; sayılsaydı aynı değer birden fazla kez eklenmiş olurdu. Gelir yöntemiyle, diyelim ki çiftçi 100'ü kendine gelir olarak ayırıyor; değirmen 60'ın 40'ını ücret, 20'sini kâr olarak; fırın 90'ın 50'sini ücret, 25'ini kâr ve 15'ini üretim vergisi olarak dağıtıyor. Toplam ücret 90, işletme artığı ve karma gelir 145, net vergi 15; toplam yine 250'dir.

Yurt içinden millî gelire

GSYH, yurt içinde üretilen değeri ölçer. Ama yurt içinde yaratılan gelirin bir kısmı yurt dışına gider, örneğin yabancı yatırımcılara ödenen kâr payları ve faizler; yurt dışında yaratılan gelirin bir kısmı da yurt içine gelir, örneğin yurt dışında çalışanların ücretleri. Dış dünyadan net birincil gelir eklendiğinde, gayrisafi millî gelir bulunur. Buna dış dünyadan gelen net cari transferler, örneğin işçi dövizleri ve bağışlar, eklendiğinde gayrisafi millî harcanabilir gelir elde edilir.

Çözümlü örnek — Hesap dizisi

Bir ülkenin GSYH'si 1.000 milyar lira olsun. Dış borç faizleri ve yabancı yatırımcılara ödenen kâr payları nedeniyle dış dünyaya net 30 milyar lira birincil gelir akıyor; gayrisafi millî gelir 970 milyar liradır. Yurt dışındaki işçilerden ve bağışlardan net 20 milyar lira cari transfer geliyor; gayrisafi millî harcanabilir gelir 990 milyar liradır. Haneler ve devlet toplam 800 milyar lira tüketiyorsa, ulusal tasarruf 990 − 800 = 190 milyar liradır. Yurt içi yatırım 220 milyar lira ise, tasarruf yatırımı 30 milyar lira eksik karşılar.

Tasarruf, yatırım ve cari işlemler dengesi

Bu 30 milyar liralık fark nereden gelir? Temel kursta ulusal tasarruf ve dış tasarruf kavramlarını tanıdık. Ulusal hesapların tutarlılığı şu özdeşliği gerektirir: yurt içi yatırımı aşan ya da ona yetmeyen tasarruf, tam olarak dış dünyayla yapılan cari işlemlerin fazlası ya da açığı kadardır. Örneğimizde cari işlemler dengesi −30 milyar liradır: ülke, yatırımının bir bölümünü yurt dışı kaynakla, borç alarak ya da yabancılara varlık devrederek karşılamaktadır. Bu bir muhasebe özdeşliğidir; hangi değişkenin öbürünü belirlediğini söylemez. Cari açığın yüksek yatırımdan mı yoksa düşük tasarruftan mı kaynaklandığı, iktisadi bir çözümleme gerektirir.

Sektörel dengeler

Aynı özdeşlik sektörlere ayrılabilir. Özel sektörün tasarruf-yatırım farkı, devletin bütçe dengesi ve dış dünyanın dengesi, yani cari işlemler dengesinin ters işaretlisi, toplamda sıfır etmelidir. Bir sektör harcamasından fazla kazanıyorsa, başka bir sektör kazancından fazla harcıyor olmalıdır. Örneğin devlet bütçe açığı veriyorsa ve cari işlemler dengedeyse, özel sektörün aynı büyüklükte fazla vermesi gerekir. Sektörel dengeler, bir ekonomideki borçlanmanın kimden kime aktığını izlemenin sade bir yoludur.

Yatırımın sınırları

Ulusal hesapların en tartışmalı kararlarından biri, neyin yatırım sayılacağıdır. Makineler ve binalar uzun süredir yatırım sayılıyordu. 1993'teki güncellemeyle yazılım, 2008'dekiyle araştırma-geliştirme ve askerî silah sistemleri de yatırım sayılmaya başlandı. Bir harcama ara tüketimden yatırıma kaydırıldığında, üretenin katma değeri ve dolayısıyla GSYH artar. Araştırma-geliştirmeye 20 milyar lira harcayan bir şirket, bu harcama ara tüketim sayıldığında katma değerine hiçbir şey eklemez; yatırım sayıldığında ise GSYH 20 milyar lira artar.

Nominal ve reel büyüme

Temel kursta nominal ve reel GSYH arasındaki farkı ve GSYH deflatörünü gördük. Reel büyümeyi ölçmenin geleneksel yolu, bütün yılların üretimini sabit bir baz yılının fiyatlarıyla değerlemekti. Ama baz yılından uzaklaştıkça bu fiyatlar eskir: fiyatı hızla düşen bilgisayar gibi mallar, eski yüksek fiyatlarıyla değerlendirilir ve büyümeye olduğundan fazla katkı yapıyor görünür. Zincirlenmiş hacim endeksleri bu sorunu azaltmak için geliştirildi.

Çözümlü örnek — Zincirleme

İki mallı bir ekonomide 1. yılda 10 bilgisayar 1.000'er liradan, 100 ekmek 10'ar liradan üretilsin. 2. yılda 20 bilgisayar 500'er liradan, 110 ekmek 11'er liradan üretilsin. 1. yılın fiyatlarıyla 2. yılın üretimi 20 × 1.000 + 110 × 10 = 21.100, 1. yılın üretimi 10.000 + 1.000 = 11.000'dir; büyüme yaklaşık yüzde 91,8. 2. yılın fiyatlarıyla ise 2. yılın üretimi 10.000 + 1.210 = 11.210, 1. yılınki 5.000 + 1.100 = 6.100'dür; büyüme yaklaşık yüzde 83,8. Hangi yılın fiyatlarını kullandığımız sonucu değiştirir. Zincirleme yöntemi, her yıl için bir önceki yılın fiyatlarını kullanır ve bu yıllık büyümeleri art arda çarpar; böylece fiyat yapısı her yıl güncellenir. Bedeli, zincirlenmiş bileşenlerin toplamının zincirlenmiş toplama genellikle eşit olmamasıdır.

İstatistiki fark ve revizyonlar

Üç yöntem farklı veri kaynaklarına dayandığı için pratikte tam olarak aynı sonucu vermez. Harcama tarafında hane anketleri, dış ticaret istatistikleri ve bütçe verileri; üretim tarafında işletme anketleri ve vergi kayıtları; gelir tarafında ücret ve kâr verileri kullanılır. Aradaki fark istatistiki fark olarak raporlanır. İlk tahminler eksik verilerle hazırlandığı için, yeni veriler geldikçe rakamlar revize edilir. Beş yılda bir yapılan ana revizyonlarda ise yöntemler, sınıflamalar ve veri kaynakları topluca güncellenir. Revizyonlar, ulusal hesapların hatalı olduğunu değil, sürekli iyileştirildiğini gösterir; ama büyük revizyonlar, şeffaf biçimde açıklanmadığında güven sorununa yol açabilir.

Kişi başına gelir ve kur

Ulusal hesaplar yerli para cinsinden hazırlanır. Kişi başına geliri dolar cinsinden ifade etmek için GSYH, nüfusa ve döviz kuruna bölünür. Bu yüzden kişi başına gelir, üretim değişmese bile kur hareketleriyle ve nüfus tahminlerindeki değişikliklerle değişebilir. Lira değer kaybettiğinde, reel üretim artsa bile dolar cinsinden kişi başına gelir düşebilir. TÜİK'in 2025 ana revizyonunda geçici koruma altındaki Suriyelilerin nüfusa katılması, kişi başına geliri hesaplamada kullanılan paydayı değiştirdi. Ülkeler arası refah karşılaştırmaları için, temel kursta gördüğümüz satın alma gücü paritesine göre düzeltilmiş rakamlar daha anlamlıdır.

Çözümlü örnek — Üretim ile gelir ayrışınca

Küçük bir ekonominin GSYH'si 300 milyar avro olsun. Bu üretimin önemli bir kısmı, yabancı şirketlerin ülkeye taşıdığı fikrî mülkiyet varlıklarıyla yapılıyor ve bu şirketler yıl içinde 70 milyar avroluk kârı yurt dışındaki sahiplerine aktarıyor. Gayrisafi millî gelir 300 − 70 = 230 milyar avrodur. Yabancı şirketlerin sahip olduğu fikrî mülkiyet varlıklarının yıllık yıpranması da 30 milyar avro olsun; bu yıpranma, yerleşiklerin gelirine hiçbir katkı yapmayan bir maliyettir. Değiştirilmiş millî gelir 230 − 30 = 200 milyar avroya iner. Kamu borcu 200 milyar avro ise, borcun GSYH'ye oranı yüzde 67, değiştirilmiş millî gelire oranı ise yüzde 100'dür. Aynı borç, hangi paydanın seçildiğine göre ılımlı ya da ağır görünür. İrlanda'nın deneyimi tam olarak bu sorunu gösterir: GSYH'ye oranla hesaplanan borç ve açık göstergeleri, çokuluslu şirketlerin muhasebe kararlarıyla şişen bir paydaya bölündüğü için, ülkenin mali durumunu olduğundan rahat gösteriyordu. Değiştirilmiş millî gelir bu yüzden özellikle kamu maliyesinin sürdürülebilirliğini değerlendirmek için kullanılır. Yine de hiçbir payda tek başına doğru değildir; vergi gelirlerinin önemli bir kısmı çokuluslu şirketlerin kârlarından geldiği için, borç ödeme kapasitesini değerlendirmek her iki ölçüye de bakmayı gerektirir.

Dış dünya hesabı

Dış dünya ile yapılan bütün işlemler ayrı bir hesapta toplanır. Mal ve hizmet ihracatı ile ithalatı, birincil gelirler ve cari transferler cari işlemler hesabını oluşturur; bu hesabın dengesi, yukarıda gördüğümüz tasarruf-yatırım farkına eşittir. Cari işlemler açığı, finans hesabında yabancılara karşı net bir borçlanma ya da varlık satışı olarak karşılık bulur. Ödemeler dengesi istatistikleri, merkez bankalarınca bu hesabın mantığıyla hazırlanır. Ulusal hesaplar ile ödemeler dengesi aynı işlemleri farklı açılardan kaydettiği için, iki kaynak arasında da tutarlılık aranır; aradaki farklar, net hata ve noksan kalemi olarak raporlanır.

Çeyreklik hesaplar ve mevsimsellik

Ulusal hesaplar yıllık olduğu kadar çeyreklik olarak da yayımlanır. Çeyreklik rakamlar mevsim etkileri taşır: tatil aylarında turizm, hasat döneminde tarım üretimi yükselir. Bu yüzden istatistik kurumları iki tür büyüme oranı yayımlar. Bir önceki yılın aynı çeyreğine göre büyüme, mevsim etkisini kendiliğinden ortadan kaldırır. Bir önceki çeyreğe göre büyüme ise ancak mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış serilerle anlamlıdır; bu seriler, ekonomideki dönüm noktalarını daha erken gösterir. Bir haberi okurken, hangi karşılaştırmanın yapıldığına bakmak gerekir.

Modelin sınırları

Ulusal hesaplar, piyasada işlem gören ya da piyasa fiyatlarıyla değerlenebilen faaliyetleri ölçmeye odaklanır. Temel kursta gördüğümüz gibi hane içi emek, gönüllü çalışma, çevresel bozulma ve boş zaman, GSYH'de yer almaz ya da eksik yer alır. Ayrıca ölçüm, veri kaynaklarının kapsamına ve kalitesine bağlıdır; kayıt dışı ekonominin büyük olduğu ülkelerde tahminlerin belirsizliği yüksektir. Ulusal hesaplar, bu sınırlarına rağmen, bir ekonominin bütününü tutarlı biçimde görmenin en iyi aracıdır.

Uygulama

Özet kartı

1. Ulusal Hesaplar Sistemi, bir ekonominin bütün işlemlerini çift kayıt mantığıyla kaydeden uluslararası muhasebe çerçevesidir; ekonomi haneler, şirketler, finansal kuruluşlar, devlet ve dış dünya gibi kurumsal sektörlere ayrılır.
2. Katma değer, gelir ve nihai harcama üzerinden yapılan üç hesap aynı toplamı ölçer; pratikte farklı veri kaynakları nedeniyle aralarında istatistiki fark oluşur.
3. GSYH'ye dış dünyadan net birincil gelir ve net cari transferler eklenerek harcanabilir gelire, oradan tüketim çıkarılarak tasarrufa ulaşılır; tasarruf eksi yatırım cari işlemler dengesine eşittir ve sektörel dengeler toplamda sıfırdır.
4. Neyin yatırım sayılacağı gibi tanım kararları GSYH'yi doğrudan etkiler; Avrupa'da ESA 2010'a geçiş GSYH seviyesini yaklaşık yüzde 2,3 artırdı; zincirlenmiş hacim endeksleri eskiyen baz yılı fiyatlarının yarattığı sapmayı azaltır.
5. İrlanda'nın 2015 GSYH'si, çokuluslu şirketlerin fikrî mülkiyet varlıklarını taşımasıyla yüzde 26,3 büyümüş göründü; bu, üretim ile yerleşiklerin geliri arasındaki farkı ortaya çıkardı ve GSYH'nin yanına değiştirilmiş millî gelir gibi yeni bir ölçünün eklenmesine yol açtı.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Gayrisafi yurtiçi hasıla ile gayrisafi millî harcanabilir gelir arasındaki fark nedir? Hangi kalemler bu farkı oluşturur?
2. (Çıktı 2) Tasarruf eksi yatırımın cari işlemler dengesine eşit olması neden bir muhasebe özdeşliğidir? Bu özdeşlik, cari açığın nedenini açıklar mı?
3. (Çıktı 3) Bir ekonomide çiftçi 80 liralık pamuk üretip iplikçiye satıyor; iplikçi ipliği 150 liraya dokumacıya, dokumacı kumaşı 260 liraya tüketicilere satıyor. Üretim ve harcama yöntemleriyle GSYH'yi hesapla.
4. (Çıktı 3) Bir ülkenin GSYH'si 2.000, dış dünyaya net birincil gelir ödemesi 60, dış dünyadan net cari transfer 25, toplam tüketimi 1.650 ve yatırımı 400'dür. Harcanabilir geliri, ulusal tasarrufu ve cari işlemler dengesini bul.
5. (Çıktı 3) Dersteki zincirleme örneğinde 3. yılda 30 bilgisayar 400'er liradan, 120 ekmek 12'şer liradan üretiliyor. 2. yılın fiyatlarıyla 2. yıldan 3. yıla büyümeyi hesapla.
6. (Çıktı 4) Bir arkadaşın «İrlanda'nın 2015'teki yüzde 26'lık büyümesi bir istatistik hatasıydı» diyor. Başka bir arkadaşın «GSYH tanımına uygun ölçüldüyse, İrlandalılar gerçekten o kadar zenginleşmiştir» diyor. İki yorumu bu dersteki kavramlarla değerlendir.

Cevaplar

1. GSYH, yurt içinde üretilen katma değerin toplamıdır. Gayrisafi millî harcanabilir gelir, buna dış dünyadan alınan net birincil gelirlerin, örneğin kâr payı, faiz ve yurt dışındaki çalışanların ücretleri, ve net cari transferlerin, örneğin işçi dövizleri ve bağışlar, eklenmesiyle bulunur. Bir ülkenin tüketim ve tasarruf için kullanabileceği toplam kaynaktır.
2. Harcanabilir gelir ya tüketilir ya tasarruf edilir; toplam harcama tüketim, yatırım ve net ihracattan oluşur. Bu tanımlar birleştirildiğinde tasarruf eksi yatırım, cari işlemler dengesine her zaman eşit olur; bu, tanımlardan doğan bir özdeşliktir. Özdeşlik, hangi değişkenin öbürünü belirlediğini söylemez; cari açığın yüksek yatırımdan mı, düşük tasarruftan mı, yoksa başka etkenlerden mi kaynaklandığı ayrı bir iktisadi çözümleme gerektirir.
3. Katma değerler: çiftçi 80, iplikçi 150 − 80 = 70, dokumacı 260 − 150 = 110; toplam 260. Harcama yöntemiyle nihai harcama, tüketicilerin kumaşa ödediği 260'tır. İki yöntem aynı sonucu verir.
4. Gayrisafi millî gelir 2.000 − 60 = 1.940; harcanabilir gelir 1.940 + 25 = 1.965. Ulusal tasarruf 1.965 − 1.650 = 315. Tasarruf eksi yatırım 315 − 400 = −85; cari işlemler dengesi −85, yani ülke 85 birimlik cari açık veriyor.
5. 2. yılın fiyatlarıyla 2. yılın üretimi 20 × 500 + 110 × 11 = 11.210; 3. yılın üretimi 30 × 500 + 120 × 11 = 15.000 + 1.320 = 16.320. Büyüme 16.320 / 11.210 − 1 ≈ yüzde 45,6.
6. İki yorum da yanlıştır. Artış bir hesap hatası değildi: ulusal hesap kurallarına göre İrlanda'ya taşınan fikrî mülkiyet varlıklarıyla yapılan üretim, İrlanda'nın yurt içi üretimi sayılır. Ama bu üretimden doğan kârların büyük kısmı yabancı şirket sahiplerine aitti ve yurt dışına aktı; bu yüzden GSYH'deki artış, İrlandalıların gelirindeki bir artışı göstermiyordu. Yerleşiklerin gelirini anlamak için, GSYH'den dış dünyaya giden net birincil gelirleri çıkaran millî gelire, İrlanda örneğinde ise yabancı sermayenin yıpranmasını da çıkaran değiştirilmiş millî gelire bakmak gerekir. Soru, rakamın doğru olup olmadığı değil, hangi soruya cevap verdiğidir.

İleri okuma

• Birleşmiş Milletler, Avrupa Komisyonu, IMF, OECD ve Dünya Bankası (2009). System of National Accounts 2008. Ulusal hesapların uluslararası standardı.
• Eurostat (2013). European System of Accounts – ESA 2010. Avrupa Birliği'nin ulusal hesaplar kuralları.
• İrlanda Ekonomik İstatistikler Gözden Geçirme Grubu (2017). Report of the Economic Statistics Review Group. Küreselleşmiş bir ekonomide ulusal hesapların nasıl yorumlanması gerektiğine dair öneriler.
• Eurostat, «Annual National Accounts – How ESA 2010 Has Changed the Main GDP Aggregates», Statistics Explained. Avrupa ülkelerinde yöntem değişikliklerinin GSYH'ye etkisinin kalem kalem dökümü.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir ekonominin üretimini, gelirini ve harcamasını ölçmenin kurallarını gördük; tasarruf ile yatırımın ulusal hesaplarda nasıl birbirine bağlandığını izledik. Ama bir ekonomi neden uzun dönemde büyür, bazı ülkeler neden ötekilerden çok daha zengin olur? Sıradaki ders, Solow büyüme modelini ele alıyor: tasarruf, sermaye birikimi, nüfus artışı ve teknolojik ilerleme kişi başına gelirin uzun dönemli seyrini nasıl belirler ve yoksul ülkeler zengin ülkelere yetişebilir mi?