Uzun dönem ekonomik büyüme

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Potansiyel büyümeyi, büyüme muhasebesini, sermayenin azalan getirisini, yakınsamayı ve orta gelir tuzağını tanımlar.
• Anlama — Küçük büyüme farklarının onlarca yılda neden büyük gelir farklarına dönüştüğünü ve yalnızca sermaye biriktirmenin neden sürekli büyüme sağlayamadığını açıklar.
• Uygulama — Büyüme muhasebesiyle bir ekonominin büyümesini sermaye, emek ve verimlilik katkılarına ayırır.
• Değerlendirme — Doğu Asya büyümesine dair «birikim mi, verimlilik mi?» tartışmasını ve orta gelir tuzağı kavramını Türkiye açısından değerlendirir.

Sezgi

Açılış

İki ülke düşün. İkisi de bugün aynı kişi başına gelire sahip. Birincisi her yıl kişi başına yüzde 2, ikincisi yüzde 4 büyüyor. Fark küçük görünüyor: yılda iki puan. Ama 72 kuralını hatırlayalım. Birinci ülkenin geliri yaklaşık 36 yılda ikiye katlanır. İkincisininki 18 yılda ikiye, 36 yılda dört katına çıkar. Bir kuşak sonra, bugün aynı yerde duran iki ülkenin insanlarından birinin geliri öbürünün iki katıdır.

Uzun dönem büyüme, bir ülkenin çocuklarının anne babalarından ne kadar daha iyi yaşayacağını belirler. Bir durgunluk birkaç yıl sürer ve geçer; büyüme hızındaki kalıcı bir fark ise kuşaklar boyunca birikir. Bu yüzden iktisatçılar, kısa dönem dalgalanmaları kadar, belki onlardan da çok, uzun dönem büyümenin kaynaklarını merak eder.

Bu derste temel soruyu soruyoruz: bir ekonomi uzun dönemde neden büyür? Daha çok makine mi, daha çok çalışan mı, daha iyi eğitim mi, yoksa aynı kaynaklarla daha çok üretmenin yollarını bulmak mı?

Hikâye — Bir iktisatçının takıntısı

1985'te iktisatçı Robert Lucas, Cambridge Üniversitesi'nde bir konferans verdi. Konuşmasının metni üç yıl sonra yayımlandığında, iktisat literatürünün en çok alıntılanan paragraflarından birini içeriyordu. Lucas, ülkelerin kişi başına gelir büyüme hızlarını gösteren bir tabloya bakıyordu. Hindistan'da kişi başına gelir yılda yaklaşık yüzde 1,4 büyüyordu; Mısır'da, Endonezya'da ve Doğu Asya'nın bazı ülkelerinde çok daha hızlı.

Lucas bir soru sordu: Hindistan hükümetinin, ülke ekonomisini Endonezya ya da Mısır kadar hızlı büyütecek alabileceği bir önlem var mıdır? Yoksa bunu engelleyen, Hindistan'ın doğasına ait bir şey mi vardır? Ardından o ünlü cümleyi yazdı: bu tür soruların insan refahı açısından sonuçları baş döndürücüdür; insan onları bir kez düşünmeye başladı mı, başka bir şey düşünmek zorlaşır.

Lucas'ın takıntısı yersiz değildi. Onun yazdığı yıllarda Güney Kore, Tayvan, Hong Kong ve Singapur, «Asya kaplanları» adıyla anılıyor, otuz yıl boyunca yüksek hızla büyüyerek yoksul ülkeler arasından çıkıp zengin ülkelere yaklaşıyordu. Aynı dönemde Latin Amerika'nın ve Afrika'nın pek çok ülkesi ise yerinde sayıyordu. Ülkeler arasındaki bu ayrışma, iktisatçıları büyümenin kaynaklarını yeniden düşünmeye zorladı.

Birkaç yıl sonra tartışma beklenmedik bir yöne döndü. İktisatçılar Doğu Asya'nın büyümesini ayrıntılı biçimde hesapladığında, bu büyümenin büyük kısmının makine ve fabrika yatırımından, işgücüne katılımın artmasından ve eğitimin yayılmasından geldiğini buldular. Yani «mucize», büyük ölçüde olağanüstü bir kaynak seferberliğiydi. Bu bulgu, ilk bakışta sıradan görünen ama derin bir soruyu gündeme getirdi: kaynak seferberliği ne kadar sürebilir?

Kavram

Bir ekonominin uzun dönemde üretebileceği miktar, sahip olduğu üretim faktörlerine ve bu faktörleri ne kadar verimli kullandığına bağlıdır. Faktörler, fiziki sermaye, yani makineler, binalar ve altyapı; emek, yani çalışanların sayısı ve çalışma saatleri; ve beşerî sermaye, yani çalışanların bilgi ve becerileridir. Verimlilik ise bu faktörlerle ne kadar ürün çıkarılabildiğini belirleyen teknolojiyi ve örgütlenmeyi yansıtır.

Kısa dönemde bir ekonomi, talebin durumuna göre kapasitesinin üstünde ya da altında çalışabilir. Uzun dönemde ise önemli olan, kapasitenin kendisinin ne hızla büyüdüğüdür.

Büyümenin bu kaynaklarını birbirinden ayırmanın yolu, her birinin katkısını hesaplamaktır.

Sermaye birikimi büyümenin güçlü bir kaynağıdır, ama bir sınırı vardır. Bir fabrikaya ilk makineyi eklemek üretimi büyük ölçüde artırır; onuncu makineyi eklemek çok daha az artırır. Çalışan başına makine sayısı arttıkça her ek makinenin katkısı küçülür.

Azalan getirinin önemli bir sonucu vardır: sermayesi az olan yoksul bir ülkede her ek makinenin katkısı büyüktür, zengin bir ülkede ise küçüktür. Öbür koşullar benzerse, yoksul ülkenin daha hızlı büyüyüp zengin ülkeye yaklaşması beklenir.

Veri ve kanıt

Paul Krugman, bu bulgudan yola çıkarak 1994'te yazdığı bir makalede Doğu Asya mucizesinin bir «mit» olduğunu savundu. Krugman'a göre bu ülkeler, Sovyetler Birliği'nin 1950'lerde yaptığı gibi, kaynaklarını olağanüstü biçimde seferber ederek büyümüştü; azalan getiri nedeniyle bu büyümenin zamanla yavaşlaması kaçınılmazdı. Öbür iktisatçılar ise buna itiraz etti. Onlara göre yatırım ile teknoloji öğrenimi birbirinden ayrılamaz: yeni makineler yeni teknolojiyi de taşır ve bir ülkenin gelişmiş ülkelerin yöntemlerini öğrenip uygulaması, büyüme muhasebesinin «faktör birikimi» sütununa yazılsa da aslında bir verimlilik kazanımıdır. Güney Kore ve Tayvan'ın sonraki on yıllarda da büyümeyi sürdürüp zengin ülkeler arasına girmesi, bu ikinci görüşü destekler; büyümenin zamanla yavaşlaması ise ilk görüşü.

Tartışmanın Türkiye gibi orta gelirli ülkeler için güncel bir karşılığı vardır.

Rapor, orta gelirli ülkelerin iki aşamalı bir geçiş yapması gerektiğini savunur: önce gelişmiş ülkelerin teknolojilerini ve iş yapma yöntemlerini benimsemek, sonra kendi yeniliklerini üretmek. Ama «tuzak» kavramının kendisi de tartışmalıdır. Bazı iktisatçılar, orta gelirli ülkelerin büyüme hızlarının düşük ya da yüksek gelirli ülkelerinkinden sistematik olarak daha düşük olmadığını, yani ortada özel bir tuzak değil, genel bir yakınsama güçlüğü bulunduğunu savunur.

Neden önemli?

Türkiye, Dünya Bankası sınıflandırmasına göre üst orta gelirli ülkeler arasındadır. Yüksek gelirli ülkeler arasına geçip geçemeyeceği, önümüzdeki on yıllarda büyümenin hangi kaynaklardan geleceğine bağlıdır. Genç ve büyüyen bir işgücü, kentleşme ve sanayileşme, geçmiş on yıllarda büyümenin önemli kaynaklarıydı. Nüfus yaşlandıkça ve kentleşme olgunlaştıkça bu kaynakların katkısı azalır; büyümenin daha çok verimlilik artışından gelmesi gerekir.

Bu ders, gündelik ekonomi tartışmalarını da farklı bir gözle okumayı sağlar. Kısa dönemde büyümeyi hızlandıran bir kredi genişlemesi, uzun dönem potansiyel büyümeyi artırmaz; potansiyeli artıran, eğitim, altyapı, yenilik ve verimli kurumlardır. Bir yılın büyüme rakamı ile bir kuşağın büyüme eğilimi farklı şeyleri gösterir.

Kişisel açıdan da uzun dönem büyüme, bir gencin hayat beklentilerini belirler. Hızlı büyüyen bir ekonomide yeni işler ve daha yüksek ücretler ortaya çıkar; yavaş büyüyen bir ekonomide ise her kuşak bir öncekinin elde ettiklerini korumak için daha çok çabalamak zorunda kalır.

Model

Bileşik büyümenin aritmetiği

Uzun dönem büyümeyi anlamanın ilk adımı, büyüme oranlarının nasıl biriktiğini görmektir. Kişi başına geliri 10.000 dolar olan bir ülke yılda yüzde g büyürse, t yıl sonraki geliri 10.000 × (1 + g)^t olur. Bu formül küçük farkların nasıl büyüdüğünü gösterir.

On yıl sonra fark belirgindir ama büyük değildir: yüzde 4 büyüyen ülke yüzde 2 büyüyenden yaklaşık yüzde 21 daha zengindir. Otuz beş yıl sonra neredeyse iki katıdır. Yetmiş yıl sonra, yani iki kuşak sonra, yaklaşık dört katıdır. Aynı başlangıç noktasından, yalnızca yılda iki puanlık bir farkla.

Bu aritmetik, uzun dönem büyümenin neden kısa dönem dalgalanmalardan daha önemli olabileceğini gösterir. Bir durgunlukta gelir birkaç puan düşer ve toparlanmayla geri gelir. Büyüme hızındaki kalıcı bir fark ise her yıl birikmeye devam eder.

Tarihin uzun eğrisi

Sürekli büyüme, insanlık tarihinde yeni bir olgudur. Binlerce yıl boyunca kişi başına gelir çok yavaş değişti; bir kuşağın yaşam standardı, dedelerininkinden pek farklı değildi. Üretim arttığında nüfus da artıyor ve kişi başına düşen pay aşağı yukarı aynı kalıyordu. On sekizinci yüzyılın sonundan itibaren, önce İngiltere'de, sonra Batı Avrupa'da ve Kuzey Amerika'da, kişi başına gelir her kuşakta belirgin biçimde artmaya başladı.

Bu kırılmanın nedenleri, ilerleyen kurslarda ayrı bir ders olarak ele alınacak. Burada önemli olan, kişi başına gelirin kalıcı olarak artmasının, üretim tekniklerinde sürekli bir iyileşmeye bağlı olduğudur. Buhar makinesi, elektrik, kimya sanayii, bilgisayar: her biri aynı emek ve sermayeyle daha çok üretmeyi mümkün kıldı. Sürekli büyüme, bu yüzden, sürekli yeniliğin ve onun yaygınlaşmasının sonucudur.

Üretim fonksiyonu ve faktörler

Bir ekonominin toplam üretimini, sermaye, emek ve verimliliğin bir fonksiyonu olarak düşünebiliriz. İktisatçıların sıkça kullandığı biçim şudur:

Y = A × K^α × L^(1 − α)

Burada Y toplam üretim, K sermaye stoku, L emek, A ise toplam faktör verimliliğidir. α, sermayenin üretimdeki payını gösterir ve genellikle 0,3 ile 0,4 arasında tahmin edilir; yani gelirin yaklaşık üçte biri sermayeye, üçte ikisi emeğe gider. Beşerî sermaye, emeğin niteliği olarak L'nin içinde ya da ayrı bir faktör olarak modele katılabilir.

Bu fonksiyonun önemli bir özelliği, sermaye ile emek birlikte iki katına çıkarsa üretimin de iki katına çıkmasıdır; ama yalnızca sermaye iki katına çıkarsa üretim iki katından az artar. Bu, sermayenin azalan getirisinin matematiksel ifadesidir.

Büyüme muhasebesi

Üretim fonksiyonundan bir büyüme formülü türetilebilir. Üretimin büyüme hızı, verimlilik büyümesi ile sermaye ve emek büyümelerinin paylarıyla ağırlıklandırılmış toplamına yaklaşık olarak eşittir:

gY ≈ gA + α × gK + (1 − α) × gL

Burada gY üretimin, gA verimliliğin, gK sermayenin, gL emeğin büyüme hızıdır. İstatistikçiler üretimi, sermayeyi ve emeği ölçebilir; verimliliği ise doğrudan ölçemez. Verimlilik büyümesi, bu yüzden, üretim büyümesinden faktör katkılarının çıkarılmasıyla, bir kalan olarak bulunur. Bu kalana, onu ilk kez sistematik biçimde hesaplayan iktisatçının adıyla Solow kalanı da denir.

Çözümlü örnek — büyümeyi parçalara ayırmak

Bir ekonomide bir on yıl boyunca üretim yılda ortalama yüzde 5, sermaye stoku yüzde 6, çalışan sayısı yüzde 2 büyümüş olsun. Sermayenin payı α = 0,4 olsun. Rakamlar örnektir.

Birinci adım, sermayenin katkısı. α × gK = 0,4 × 6 = 2,4 puan.

İkinci adım, emeğin katkısı. (1 − α) × gL = 0,6 × 2 = 1,2 puan.

Üçüncü adım, verimliliği kalan olarak bul. gA = 5 − 2,4 − 1,2 = 1,4 puan. Bu ekonomide büyümenin yaklaşık yüzde 28'i, yani beşte birinden biraz fazlası, verimlilik artışından gelmiştir.

Dördüncü adım, kişi başına bak. Çalışan başına üretim yılda 5 − 2 = 3 yüzde büyümüştür. Bu 3 puanın 1,4'ü verimlilikten, kalan 1,6'sı ise çalışan başına sermayenin artmasından gelir: çalışan başına sermaye yılda 6 − 2 = 4 yüzde büyümüş ve bunun 0,4 ile çarpımı 1,6 puan etmiştir.

Beşinci adım, sonucu yorumla. Aynı ekonomi sonraki on yılda yatırımı azaltır ve sermaye yalnızca yüzde 3 büyürse, verimlilik ve emek aynı kalsa üretim büyümesi 1,4 + 0,4 × 3 + 1,2 = 3,8 yüzdeye iner. Büyümenin sermayeye ne kadar dayandığını bilmek, yatırım yavaşladığında büyümenin ne kadar düşeceğini öngörmeyi sağlar.

Azalan getiri bir tabloda

Sermayenin azalan getirisini somutlaştırmak için çalışan başına üretimin, çalışan başına sermayenin karekökü olduğu basit bir örnek düşünelim: y = √k. Rakamlar örnektir.

Üretimi her seferinde bir birim artırmak için giderek daha çok sermaye gerekir. Bir ülke çalışan başına sermayesini 1'den 4'e çıkararak üretimini iki katına çıkarabilir; ama üretimi bir kez daha iki katına, yani 4'e çıkarmak için sermayesini 16'ya, yani dört katına çıkarması gerekir. Yalnızca birikimle büyümeyi sürdürmek, gelirin giderek artan bir kısmını yatırıma ayırmayı gerektirir ve bu sonsuza kadar sürdürülemez.

Yakınsama ve yakalama

Azalan getiri, yoksul ülkelere bir avantaj da verir. Çalışan başına sermayesi 1 olan bir ülke, 3 birim yatırımla üretimini iki katına çıkarabilir; çalışan başına sermayesi 9 olan bir ülke ise aynı üretim artışı için çok daha fazla yatırım yapmak zorundadır. Öbür koşullar benzerse, yoksul ülkeler zengin ülkelerden daha hızlı büyür ve aradaki fark kapanır.

Yoksul ülkelerin bir avantajı daha vardır: yeni teknolojiyi icat etmek zorunda değildirler, gelişmiş ülkelerde zaten var olan teknolojiyi benimseyebilirler. Bir teknolojiyi taklit etmek, onu icat etmekten çok daha ucuz ve hızlıdır. Bu yakalama büyümesi, yoksul ülkelere zengin ülkelerin yüz yılda katettiği yolu birkaç on yılda katetme imkânı verir.

Ama veriler, yakınsamanın her ülke için kendiliğinden gerçekleşmediğini gösterir. Pek çok yoksul ülke onlarca yıl boyunca zengin ülkelere yaklaşamadı. Bu yüzden iktisatçılar koşullu yakınsamadan söz eder: tasarruf oranı, eğitim düzeyi, kurumların kalitesi ve dışa açıklık gibi özellikleri benzer olan ülkeler birbirine yaklaşır. Yakalamanın koşulları, bu özelliklerdir.

Yakınsamanın hızı da önemlidir. Ampirik çalışmalarda koşullu yakınsamanın hızı çoğu zaman yılda yüzde 2 civarında bulunur; yani bir ülke, zengin ülkelerle arasındaki farkın her yıl yaklaşık yüzde 2'sini kapatır. 72 kuralını bu orana uygularsak, farkın yarısının kapanması yaklaşık 36 yıl sürer. Bugün kişi başına geliri zengin ülkelerin yarısı olan bir ülke, bu hızla, bir kuşak sonra aradaki farkın ancak yarısını kapatmış olur. Yakınsama gerçektir, ama yavaştır; onu hızlandırmak, koşulları iyileştirmeyi gerektirir.

Verimlilik nereden gelir?

Uzun dönemde kişi başına gelirin sürekli artmasının kaynağı verimlilik olduğuna göre, verimliliğin neyin sonucu olduğunu sormak gerekir. İlk kaynak teknolojidir: yeni ürünler, yeni üretim yöntemleri, yeni makineler. İkinci kaynak kaynakların dağılımıdır: emeğin ve sermayenin düşük verimli işlerden ve şirketlerden yüksek verimli olanlara kayması. Tarımdan sanayiye ve hizmetlere geçiş, pek çok ülkede büyümenin önemli bir kaynağı oldu. Üçüncü kaynak ise kurumlardır: mülkiyet haklarının güvencesi, sözleşmelerin uygulanması, rekabetin varlığı ve hukukun üstünlüğü, insanların yatırım yapma ve yenilik üretme teşviklerini belirler.

Bu kaynakların her biri, ilerleyen kurslarda ayrıntılı olarak ele alınacak. Burada vurgulanması gereken, uzun dönem büyümenin yalnızca «daha çok» ile değil, «daha iyi» ile de ilgili olduğudur: daha çok makine ve çalışan kadar, onları daha verimli kullanmanın yollarını bulmak.

Beşerî sermaye

Emeğin katkısı yalnızca çalışan sayısına değil, çalışanların ne bildiğine ve ne yapabildiğine de bağlıdır. Eğitim ve sağlık, çalışanların üretkenliğini artırır. Bir ülkenin ortalama eğitim süresinin artması, aynı sayıda çalışanın daha çok üretmesini sağlar; bu yüzden büyüme muhasebesinde emek, çoğu zaman eğitim düzeyine göre düzeltilerek ölçülür.

Beşerî sermayenin fiziki sermayeden önemli bir farkı vardır: teknolojiyi benimseme kapasitesini de artırır. Yeni bir makineyi kullanabilmek, onu bakımını yapabilmek ve üretim sürecine uyarlayabilmek, eğitimli çalışanlar gerektirir. Eğitimli bir işgücüne sahip ülkeler, gelişmiş ülkelerin teknolojilerini daha hızlı benimser. Bu yüzden eğitim, hem doğrudan bir üretim faktörü hem de yakalama büyümesinin bir koşuludur.

Kısa dönem ile uzun dönem

Bir ülkenin bir yıllık büyüme rakamı, iki şeyin toplamıdır: potansiyel üretimin büyümesi ve ekonominin potansiyeline göre konumunun değişmesi. Bir durgunluktan çıkan ekonomi, boşta kalan kapasitesini yeniden kullanmaya başladığı için birkaç yıl potansiyel hızının üstünde büyüyebilir. Bu hızlı büyüme kalıcı değildir; ekonomi kapasitesine ulaştığında büyüme potansiyel hıza iner.

Bu ayrım, politika tartışmalarında önemlidir. Kredi genişlemesi ya da kamu harcaması gibi talep yönlü politikalar, kısa dönemde üretimi potansiyelin üstüne itebilir, ama potansiyelin kendisini değiştirmez; üstelik ekonomiyi potansiyelinin üstünde uzun süre tutmaya çalışmak enflasyonu hızlandırır. Potansiyel büyümeyi artıran politikalar ise yavaş etki eder: eğitim, altyapı, araştırma ve kurumlar. Bu politikaların meyvesi yıllar sonra görülür, bu yüzden siyasi olarak daha az cazip görünebilir.

Nüfus ve büyüme

Emeğin büyümesi, toplam üretimin büyümesine doğrudan katkı yapar. Ama kişi başına gelir açısından durum farklıdır. Nüfus hızla artıyor ama çalışma çağındaki nüfusun payı değişmiyorsa, daha çok çalışan daha çok üretir ama daha çok insanla paylaşılır; kişi başına gelir artmaz.

Kişi başına gelirin hızlı arttığı dönemler, çoğu zaman çalışma çağındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payının arttığı dönemlerdir. Doğurganlık düştüğünde, bir kuşak boyunca bakılması gereken çocuk sayısı azalır ve çalışma çağındaki nüfusun payı yükselir. Bu demografik fırsat penceresi, doğru politikalarla birleştiğinde hızlı büyümeye katkı yapabilir. Ama pencere kalıcı değildir: o kuşak yaşlandığında, çalışmayan yaşlı nüfusun payı artar ve bu kez büyümeye ters yönde etki eder.

Modelin sınırları

Büyüme muhasebesi, büyümenin nerelerden geldiğini ayırır, ama neden geldiğini açıklamaz. Toplam faktör verimliliği bir kalan olduğu için, sermaye ve emek yanlış ölçüldüğünde, örneğin eğitimin niteliği ya da sermayenin içerdiği teknoloji göz ardı edildiğinde, bu hatalar verimlilik tahminine yansır. Doğu Asya tartışması tam da bu noktada düğümlendi: teknolojiyi taşıyan yatırım, faktör birikimi mi, verimlilik artışı mı sayılmalı? Ayrıca GSYH'nin ölçtüğü büyüme, çevre maliyetlerini ve gelir dağılımını göstermez; bir ülkenin hızla büyümesi, bütün insanlarının aynı ölçüde zenginleştiği anlamına gelmez. Model, uzun dönem büyümenin mekaniğini gösteren bir çerçevedir; büyümenin derin nedenlerini anlamak için kurumlara, coğrafyaya ve tarihe de bakmak gerekir.

Uygulama

Özet kartı

1. Büyüme bileşik işler; yıllık büyüme hızındaki küçük farklar onlarca yılda ülkeler arasında büyük gelir farklarına dönüşür.
2. Büyüme muhasebesi üretim büyümesini sermaye, emek ve toplam faktör verimliliği katkılarına ayırır; verimlilik, açıklanamayan kalan olarak bulunur.
3. Sermayenin azalan getirisi nedeniyle yalnızca birikime dayalı büyüme zamanla yavaşlar; kişi başına gelirin sürekli artması verimlilik artışını gerektirir.
4. Yoksul ülkeler azalan getiri ve teknoloji taklidi sayesinde zengin ülkelere yakınsayabilir; ama yakınsama koşulludur ve eğitim, tasarruf ve kurumlara bağlıdır.
5. Orta gelir tuzağı, birikime dayalı büyümeden verimliliğe dayalı büyümeye geçememenin adıdır; kavram hem politika hem de ölçüm açısından tartışmalıdır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Büyüme muhasebesinde toplam faktör verimliliği neden «kalan» olarak adlandırılır?
2. (Çıktı 2) Kişi başına geliri aynı olan iki ülkeden biri yılda yüzde 1, öbürü yüzde 3 büyüyor. 72 kuralına göre ikinci ülkenin geliri kaç yılda ikiye katlanır ve 48 yıl sonra iki ülke arasındaki oran yaklaşık ne olur?
3. (Çıktı 2) Bir ülke yatırım oranını sürekli yükselterek neden sonsuza kadar hızlı büyüyemez?
4. (Çıktı 3) Bir ekonomide üretim yılda yüzde 4, sermaye yüzde 5, emek yüzde 1 büyüyor ve α = 0,3. Verimlilik büyümesini ve her faktörün katkısını hesapla.
5. (Çıktı 3) Aynı ekonomide çalışan başına üretim yılda ne kadar büyür? Bunun ne kadarı verimlilikten gelir?
6. (Çıktı 4) Doğu Asya büyümesine dair «birikim mi, verimlilik mi?» tartışmasında iki tarafın argümanlarını özetle. Tartışmanın Türkiye için dersi nedir?

Cevaplar

1. Verimlilik doğrudan ölçülemez. Üretimin, sermayenin ve emeğin büyümesi ölçülür; üretim büyümesinden sermaye ve emek katkıları çıkarıldığında geriye kalan kısım verimliliğe atfedilir. Bu yüzden faktör ölçümündeki hatalar da bu kalanın içine karışır.
2. 72 ÷ 3 = 24 yılda ikiye katlanır. 48 yıl sonra ikinci ülkenin geliri yaklaşık 4 katına çıkar; birinci ülkeninki 72 ÷ 1 = 72 yılda ikiye katlandığı için 48 yılda yaklaşık 1,6 katına çıkar. Oran yaklaşık 4 ÷ 1,6 = 2,5'tir.
3. Sermayenin azalan getirisi nedeniyle her ek yatırımın üretime katkısı giderek küçülür. Aynı büyümeyi sürdürmek için gelirin giderek artan bir kısmını yatırıma ayırmak gerekir ve bu bir noktadan sonra mümkün değildir; tüketime pay kalmaz ve getiri yatırımın maliyetini karşılamaz.
4. Sermayenin katkısı 0,3 × 5 = 1,5 puan, emeğin katkısı 0,7 × 1 = 0,7 puan. Verimlilik büyümesi 4 − 1,5 − 0,7 = 1,8 puandır.
5. Çalışan başına üretim yılda 4 − 1 = 3 yüzde büyür. Bunun 1,8 puanı verimlilikten, kalan 1,2 puanı çalışan başına sermayenin 5 − 1 = 4 yüzde artmasından ve bunun 0,3 ile çarpımından gelir.
6. Birikim görüşü, Doğu Asya büyümesinin büyük kısmının yatırım, işgücüne katılım ve eğitimdeki olağanüstü artışlarla açıklandığını ve azalan getiri nedeniyle zamanla yavaşlayacağını savunur. Verimlilik görüşü ise yeni makinelerin yeni teknolojiyi taşıdığını ve teknoloji öğreniminin birikimden ayrılamayacağını vurgular. Türkiye için ders, birikimin önemli ama tek başına yetersiz olduğu, uzun dönemde yüksek gelire ulaşmanın teknoloji benimseme ve verimlilik artışı gerektirdiğidir.

İleri okuma

• Robert E. Lucas Jr. (1988). «On the Mechanics of Economic Development». Journal of Monetary Economics 22(1). Ülkeler arası büyüme farklarının neden önemli olduğuna dair klasik metin.
• Alwyn Young (1995). «The Tyranny of Numbers». Quarterly Journal of Economics 110(3). Doğu Asya büyümesinin büyüme muhasebesiyle çözümlenmesi.
• Paul Krugman (1994). «The Myth of Asia's Miracle». Foreign Affairs 73(6). Birikime dayalı büyümenin sınırlarına dair tartışmalı makale.
• World Bank (2024). World Development Report 2024: The Middle-Income Trap. Orta gelirli ülkelerin yüksek gelire geçiş sorunları.

Sonraki derse köprü

Büyüme muhasebesi, sermaye birikiminin büyümenin önemli bir kaynağı olduğunu gösterdi. Ama makineler, fabrikalar ve binalar bedava değildir; birinin bugünkü tüketiminden vazgeçip tasarruf etmesi ve bu tasarrufun yatırım yapmak isteyen bir şirkete ulaşması gerekir. Hanelerin bankadaki birikimi, bir fabrikanın yeni üretim hattına nasıl dönüşür? Tasarruf ile yatırım arasındaki bu köprüyü kuran bankalar, tahvil ve hisse senedi piyasaları nasıl çalışır? Sıradaki ders tasarrufu, yatırımı ve finansal sistemi açıyor.