Emek piyasası ve ücretler

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Emeğin marjinal ürün değerini, türetilmiş talebi, telafi edici ücret farkını, eğitimin getirisini ve işgücüne katılma oranını tanımlar.
• Anlama — Bir işverenin kaç kişi çalıştıracağını neyin belirlediğini ve ücretteki bir artışın çalışma saatlerini neden iki yönde etkileyebildiğini açıklar.
• Uygulama — Bir üretim tablosundan işverenin emek talebini çıkarır; farklı ücretlerde çalıştırılacak kişi sayısını ve talebin kaymasını hesaplar.
• Değerlendirme — Ücret farklarını ve Türkiye'de kadınların işgücüne katılımını, farklı açıklamaları ve kanıtları tartarak değerlendirir.

Sezgi

Açılış

Bir hastanede aynı gece nöbetinde çalışan bir cerrah ile bir temizlik görevlisi düşün. İkisi de yorgun, ikisi de gerekli. Biri olmadan ameliyat yapılamaz, öbürü olmadan ameliyathane kullanılamaz. Ama cerrahın bir aylık kazancı, temizlik görevlisinin yıllık kazancına yaklaşabilir.

Bu fark adil mi? Bu soru önemlidir ama iktisadın bu dersteki sorusu başka: fark nereden geliyor? Ücret, emeğin fiyatıdır. Öbür fiyatlar gibi o da bir talep ve bir arz tarafından belirlenir. Ama emek sıradan bir mal değildir. Emeği satan bir insandır; onun zamanı, becerisi, sağlığı ve seçimleri pazarlığın içindedir.

Bu kursun son dersinde, bütün kursta öğrendiğimiz araçları, marjinal düşünceyi, arz ve talebi, ikame ve gelir etkisini, insanların en önemli gelir kaynağına uyguluyoruz: çalışarak kazandıkları ücrete.

Hikâye — Endonezya'da altmış bir bin okul

1973'te Endonezya petrol fiyatlarındaki sıçramadan beklenmedik bir gelir elde etti. Hükümet bu gelirin bir kısmını dünyanın en büyük okul yapım programlarından birine ayırdı. 1973 ile 1978 arasında ülke genelinde altmış bir binden fazla ilkokul inşa edildi. Okulların dağıtımı, bölgelerin okula gitmeyen çocuk sayısına göre yapıldı; bazı bölgelere çok, bazılarına az okul düştü.

Yıllar sonra iktisatçı Esther Duflo, bu programı bir doğal deney olarak kullandı. Program başladığında okul çağındaki çocuklar yeni okullardan yararlanabilmişti; o sırada okul çağını geçmiş olanlar ise yararlanamamıştı. Çok okul yapılan bölgelerdeki gençleri, az okul yapılan bölgelerdekilerle; programdan yararlanan yaş gruplarını, yararlanamayan yaş gruplarıyla karşılaştırdı. İki farkın birleşimi, okulun kendisinin etkisini, ailelerin zenginliği ya da bölgenin gelişmişliği gibi etkilerden ayırmayı sağlıyordu.

Sonuçlar açıktı. Her bin çocuk başına inşa edilen bir okul, o bölgedeki çocukların ortalama eğitim süresini artırdı. Yıllar sonra bu çocuklar yetişkin olduğunda ücretleri de daha yüksekti. Duflo'nun hesabına göre bir yıl ek eğitim, ücretleri yaklaşık yüzde 7 ile 11 arasında artırıyordu.

Bu bulgu, emek piyasasına dair temel bir fikrin sahadaki kanıtıdır. İşverenler, çalışanın üretime katkısı için ödeme yapar. Eğitim, bu katkıyı artıran bir yatırımdır ve getirisi yıllar boyunca ücret olarak geri döner.

Kavram

Bir işveren neden bir kişi daha işe alır? Çünkü o kişinin üreteceği şeyin satış değeri, ona ödenecek ücretten fazladır. Kargo deposundaki bir paketleyici günde belirli sayıda paketi hazırlar; her paket şirkete bir gelir getirir. Paketleyicinin günlük katkısının parasal değeri, emeğin marjinal ürün değeridir.

İşverenin emeğe olan talebi, kendi başına bir istek değildir. Şirket paketleyici istemez; paketlerin hazırlanmasını ister. Paketlere talep azalırsa paketleyicilere talep de azalır.

Emeğin arz tarafında ise bir insan vardır. Günde kaç saat çalışacağına, hatta çalışıp çalışmayacağına karar verir. Her çalışılan saat, dinlenmekten, aile ile geçirilen zamandan ya da eğitimden vazgeçilen bir saattir. Ücret, boş zamanın fiyatıdır.

İşler birbirinden farklıdır ve bu fark ücretlere yansır. Tehlikeli, gece yapılan, uzak bölgelerde ya da kirli koşullarda yürütülen işler, aynı beceriyi gerektiren daha rahat işlerden daha yüksek ücret öder; yoksa kimse o işi seçmez. Adam Smith 1776'da bu gözlemi yapmıştı: ücret, işin zorluğunu, sağlığa zararını ve belirsizliğini telafi etmek zorundadır.

Ücret farklarının öbür büyük kaynağı beceridir. Eğitim ve deneyim, çalışanın üretime katkısını artırır. Bu katkının ücrete yansıyan kısmı, eğitime yapılan yatırımın getirisidir.

Veri ve kanıt

Bu tahmin, dünya genelindeki kanıtlarla uyumludur. George Psacharopoulos ile Harry Patrinos, 139 ülkeden 1.120 tahmini derleyerek, bir yıl ek eğitimin ortalama özel getirisinin yaklaşık yüzde 9 olduğunu ve bu oranın on yıllar boyunca şaşırtıcı biçimde istikrarlı kaldığını gösterdi. Ama bu tahminlerin nasıl yorumlanacağı tartışmalıdır. Beşerî sermaye kuramına göre eğitim, insanları daha üretken kılar. İşaret kuramına göre ise eğitim, kişinin zaten sahip olduğu yeteneği ve azmi işverene gösteren bir belgedir; diploma üretkenliği artırmaz, yalnızca onu görünür kılar. İki açıklama aynı ücret farkını öngörür, ama eğitim politikası için çok farklı sonuçlar doğurur. Endonezya gibi doğal deneyler, yeteneği sabit tutarak eğitimin kendi etkisini ölçmeye çalıştıkları için bu tartışmada değerlidir.

Türkiye'nin emek piyasasının en belirgin özelliklerinden biri, kadınlar ile erkekler arasındaki katılım farkıdır.

Bu farkın nedenleri üzerine farklı açıklamalar vardır. Bir açıklama tercihlere ve toplumsal normlara vurgu yapar: aile içindeki iş bölümüne dair beklentiler, kadınların ücretli işe katılımını sınırlar. Bir başka açıklama kısıtlara bakar: erişilebilir ve uygun fiyatlı çocuk bakımının azlığı, esnek çalışma olanaklarının sınırlılığı ve ev ile iş arasındaki uzun yolculuklar, çalışmak isteyen kadınların çalışmasının maliyetini yükseltir. İki açıklama birbirini dışlamaz ve politika için farklı sonuçlar doğurur. 2023'te iktisat alanında Nobel ödülü, kadınların emek piyasasındaki konumunun tarihsel gelişimini inceleyen Claudia Goldin'e verildi; Goldin'in çalışmaları, katılımın ekonomik gelişme boyunca U biçimli bir yol izlediğini, yani tarım toplumundan sanayiye geçişte gerileyip hizmet ekonomisinde yeniden arttığını ve farkın büyük kısmının aile sorumluluklarının zamanlamasıyla ilişkili olduğunu gösterdi.

Neden önemli?

Türkiye'de hanelerin gelirinin büyük kısmı ücretten gelir. Asgari ücretin her yıl nasıl belirlendiği, farklı mesleklerdeki kazançların neden bu kadar ayrıştığı ve gençlerin hangi alanda eğitim alacağı, emek piyasasının işleyişine dair sorulardır. Bu derste kurduğumuz çerçeve, «ücretler neden düşük?» sorusunu somut alt sorulara böler: emeğin üretkenliği mi düşük, ürünlerin fiyatı mı, yoksa işverenlerin ücret belirleme gücü mü yüksek?

Kariyer kararları da bu çerçevenin içindedir. Bir üniversite programı seçerken yalnızca harca değil, okulda geçirilen yıllarda vazgeçilen kazanca ve mezuniyetten sonra beklenen ücrete de bakmak gerekir. Bir işi seçerken yalnızca ücrete değil, o ücretin hangi koşulları telafi ettiğine de bakmak gerekir. Tehlikeli ya da yorucu bir işteki yüksek ücret, bir kazanç değil, bir bedelin karşılığı olabilir.

Son olarak, kadınların işgücüne katılımı Türkiye'nin büyüme potansiyeliyle doğrudan ilgilidir. Çalışmak isteyip de çocuk bakımı ya da ulaşım gibi kısıtlar yüzünden çalışamayan her kişi, hem kendi geliri hem ekonominin üretimi için kullanılmayan bir kapasitedir.

Model

Kargo deposunun işe alım kararı

Rekabetçi bir kargo piyasasında faaliyet gösteren bir deponun, paket hazırlama hizmetini paket başına 5 liradan sattığını düşünelim. Depo küçük olduğu için bu fiyatı etkileyemez. Depo ve makineler sabitken, paketleyici sayısına göre günlük hazırlanan paket şöyledir. Rakamlar örnektir.

Marjinal ürün değeri, marjinal ürünün paket fiyatıyla çarpımıdır: ikinci paketleyici 180 paket ekler ve 180 × 5 = 900 liralık değer yaratır. Tablo, üretim ve maliyetler dersinde gördüğümüz azalan marjinal getiriyi gösterir: depo ve bant sabit kaldıkça her yeni paketleyicinin katkısı küçülür.

Depo, bir paketleyici daha almanın getirisini onun maliyetiyle karşılaştırır. Günlük ücret 700 lira olsun. Üçüncü paketleyici 750 liralık değer yaratır ve 700 lira maliyetlidir; alınır. Dördüncü paketleyici 600 liralık değer yaratır ama 700 lira maliyetlidir; alınmaz. Depo üç kişi çalıştırır.

Ücret 500 liraya düşerse dördüncü paketleyici de kârlı hâle gelir: 600 liralık değer, 500 liralık maliyetin üstündedir. Beşinci ise 400 liralık değer yaratır ve alınmaz. Depo dört kişi çalıştırır. Ücret 300 liraya düşerse beşinci de alınır.

Bu hesap bir şeyi açıkça gösterir: marjinal ürün değeri sütunu, deponun emek talep eğrisidir. Her ücret düzeyinde depo, marjinal ürün değeri o ücrete inene kadar işçi alır. Emek talep eğrisi aşağı eğimlidir, çünkü azalan marjinal getiri nedeniyle her ek çalışanın katkısı küçülür.

Çözümlü örnek — emek talebi neden kayar?

Birinci adım, ürün fiyatı artsın. Kargo hizmetine talep artar ve paket başına fiyat 5 liradan 6 liraya çıkar. Her paketleyicinin marjinal ürünü aynı kalır, ama değeri yükselir: dördüncü paketleyicinin değeri 120 × 6 = 720, beşincininki 80 × 6 = 480 lira olur. Ücret 700 liradayken depo artık dört kişi çalıştırır. Emek talep eğrisi sağa kaymıştır. Bu, türetilmiş talebin ta kendisidir: işçilere olan talep, paketlere olan talepten türer.

İkinci adım, verimlilik artsın. Fiyat yeniden 5 lira olsun, ama depo yeni bir tarama sistemi kursun ve her paketleyicinin marjinal ürünü yüzde 25 artsın: 250, 225, 187,5, 150, 100, 50 paket. Marjinal ürün değerleri 1.250, 1.125, 937,5, 750, 500, 250 lira olur. Ücret 700 liradayken dördüncü paketleyici 750 liralık değer yaratır; depo dört kişi çalıştırır. Verimlilik artışı da emek talebini sağa kaydırır.

Üçüncü adım, teknoloji işçinin yerini alsın. Şimdi başka bir senaryo düşünelim: depo, paketleri kendisi hazırlayan bir makine alsın ve makine, beşinci ve altıncı paketleyicinin işini tümüyle yapabilsin. Bu durumda makine emeği tamamlamaz, onun yerine geçer; beşinci ve altıncı paketleyicinin marjinal ürünü sıfıra iner. Teknolojinin emek talebini artırıp artırmayacağı, onun emeği tamamlayıp tamamlamadığına bağlıdır. İki etki çoğu zaman aynı anda görülür: bazı görevler makineye geçer, kalan görevlerde çalışanın katkısı artar.

Dördüncü adım, sonuçları birleştir. Emek talebi üç şeye bağlıdır: çalışanın ne kadar ürettiğine, ürettiği şeyin ne kadara satıldığına ve teknolojinin onu tamamlayıp tamamlamadığına. Ücretlerin uzun dönemde yükselmesinin temel yolu, bu nedenle, emeğin verimliliğinin artmasıdır.

Emek arzı: bir saat daha çalışmak

Arz tarafında bireysel bir karar vardır. Bir kişinin günde 16 saati olsun ve bunu çalışma ile boş zaman arasında bölüştürsün. Saat ücreti 100 lira ise, bir saat daha boş zaman 100 liralık kazançtan vazgeçmek demektir. Bu, tüketici tercihi dersinde gördüğümüz bütçe kısıtının emek piyasasındaki biçimidir: iki mal, tüketim ve boş zaman; boş zamanın fiyatı ücrettir.

Ücret 100 liradan 150 liraya çıktığında iki etki devreye girer. İkame etkisi: boş zaman artık daha pahalıdır; her boş saat 150 liralık kazançtan vazgeçmek demektir. Kişi boş zamanı azaltıp daha çok çalışmaya yönelir. Gelir etkisi: kişi aynı saatle daha çok kazandığı için zenginleşmiştir. Boş zaman normal bir mal ise, zenginleşen kişi daha çok boş zaman ister ve daha az çalışmaya yönelir.

Düşük ücret düzeylerinde ikame etkisi genellikle baskındır: ücret artışı daha çok çalışmaya yol açar. Çok yüksek ücret düzeylerinde gelir etkisi güçlenebilir ve kişi, ücret artışına daha az çalışarak karşılık verebilir. Bu durumda bireysel emek arz eğrisi belirli bir ücretten sonra geriye doğru bükülür. Piyasa düzeyinde ise ücret artışı, işgücü piyasasına yeni kişileri çeker; bu yüzden bütün piyasayı toplayınca ücretle birlikte artan bir çalışma saati görülür; bireydeki geri bükülme, yeni katılanların akınıyla örtülür.

Piyasa ücreti ve ücret farkları

Bir meslekteki piyasa ücreti, o meslekteki bütün işverenlerin emek talebi ile o mesleği yapabilecek kişilerin emek arzının kesiştiği yerde oluşur. Cerrah ile temizlik görevlisi arasındaki fark, bu iki piyasadaki koşulların farkıdır. Cerrahın marjinal ürün değeri çok yüksektir; bir ameliyatın hastaya ve hastaneye kazandırdığı değer büyüktür. Cerrahlık için gereken on yılı aşkın eğitim, bu mesleğe girebilecek kişi sayısını sınırlar; arz dardır. Temizlik işi ise daha az eğitim gerektirir ve bu işe girebilecek kişi sayısı çok daha fazladır; arz geniştir.

Telafi edici farklar da bu tabloya eklenir. Aynı beceri düzeyindeki iki işten gece vardiyası, uzak bir şantiye ya da tehlikeli bir maden daha yüksek ücret öder. Bu farklar, emek arzının işin koşullarına duyarlı olmasından doğar: daha az kişi zor koşullarda çalışmak ister, bu yüzden o işlerde arz daha dardır.

Ücret farklarının bir kısmı ise bu açıklamaların dışında kalır. Aynı eğitim ve deneyime sahip, aynı işi yapan kişiler arasında cinsiyet, köken ya da başka özellikler nedeniyle ücret farkı varsa, bu fark ayrımcılığın bir işareti olabilir. Rekabetçi bir piyasada ayrımcılık yapan işveren, daha düşük ücretle aynı üretkenliği sunan çalışanları görmezden geldiği için maliyet dezavantajına düşer; rekabet bu tür ayrımcılığı zamanla aşındırabilir. Ama rekabetin zayıf olduğu, işverenlerin ücret belirleme gücüne sahip olduğu piyasalarda ayrımcılık kalıcı olabilir.

Piyasada denge ve kaymalar

Bir şehirdeki bütün kargo depolarının paketleyici talebini topladığımızda, aşağı eğimli bir piyasa emek talebi elde ederiz. Aynı şehirde paketleyici olarak çalışmaya hazır kişilerin sayısı ise ücretle birlikte artar; bu, yukarı eğimli piyasa emek arzıdır. Piyasa ücreti, iki eğrinin kesiştiği yerde oluşur ve her depo bu ücreti veri alarak kendi çalışan sayısını belirler.

Bu çerçeve, emek piyasasındaki olayların ücretlere etkisini okumayı sağlar. Çevrimiçi alışveriş büyüdüğünde paket hizmetinin fiyatı ve miktarı artar; bütün depoların emek talebi sağa kayar, ücret ve istihdam birlikte yükselir. Şehre başka bölgelerden çalışmak için gelenler arttığında emek arzı sağa kayar; ücret baskı altına girer, istihdam artar. Paketlemeyi otomatikleştiren bir teknoloji yaygınlaştığında ise, makinenin emeğin yerini ne ölçüde aldığına göre talep sola kayabilir.

Gerçekte bu kaymalar çoğu zaman birlikte olur ve ücretlerin nereye gideceği, hangisinin daha güçlü olduğuna bağlıdır. Ücret verisine bakarken sorulması gereken soru, tek bir olaya değil, talep ve arzı aynı anda iten güçlerin toplamına bakmaktır.

Çözümlü örnek — bir eğitim yatırımının hesabı

Eğitimin getirisini bir yatırım hesabıyla somutlaştıralım. Lise mezunu bir genç, dört yıllık bir programa girip girmemeyi düşünüyor. Rakamlar örnektir ve bin lira cinsindendir.

Birinci adım, maliyeti topla. Programın yıllık harç ve masrafı 60, dört yılda 240 bin liradır. Ama asıl maliyet görünmez olandır: genç okula gitmeseydi yılda 280 bin lira kazanacaktı. Dört yılda vazgeçilen kazanç 1.120 bin liradır. Toplam maliyet 1.360 bin liradır.

İkinci adım, getiriyi bul. Mezuniyetten sonra gencin yıllık kazancının, okula gitmeseydi kazanacağından 170 bin lira fazla olacağını varsayalım.

Üçüncü adım, geri ödeme süresini hesapla. 1.360 ÷ 170 = 8 yıl. Mezuniyetten sonraki sekizinci yılın sonunda yatırım kendini geri öder; çalışma hayatının kalan yıllarındaki fark ise net kazançtır.

Dördüncü adım, sınırlarını gör. Bu hesap paranın zaman değerini yok sayar: bugün vazgeçilen bir lira, on yıl sonra kazanılan bir liradan daha değerlidir ve bileşik faizin mantığıyla indirgenmelidir. İndirgeme yapıldığında geri ödeme süresi uzar. Ayrıca beklenen ek kazanç bir ortalamadır; bölüme, mezuniyet dönemindeki iş piyasasına ve kişinin kendisine göre değişir. Hesabın en önemli dersi, maliyetin büyük kısmının harç değil, vazgeçilen kazanç olduğudur.

İşverenin gücü

Buraya kadar işverenlerin piyasa ücretini veri aldığını varsaydık. Fiyat tavanı ve tabanı dersinde gördüğümüz gibi, bazı emek piyasalarında tek bir büyük işveren ya da birkaç işveren, ücretleri kendi lehine belirleyebilir. Böyle bir işveren, bir kişi daha almak için yalnızca ona değil, bütün çalışanlarına daha yüksek ücret ödemek zorunda kalacağını bilir; bu yüzden kadrosunu rekabetçi bir piyasadakinden küçük tutar ve bordroya da daha az yazar. Emek piyasasındaki bu güç, çalışanların başka işe geçmesinin ne kadar zor olduğuna bağlıdır: taşınma maliyeti, sektöre özgü beceriler ve rekabet yasağı sözleşmeleri, işverenin gücünü artırır.

Taban ücret depo tablosunda

Depo tablosu, taban bir ücretin rekabetçi bir işverende nasıl işlediğini de gösterir. Piyasa ücreti 700 lirayken depo üç paketleyici çalıştırıyordu. Yasayla günlük en düşük ücret 800 lira olarak belirlenirse, üçüncü paketleyicinin yarattığı 750 liralık değer artık ücretini karşılamaz; depo iki kişiyle çalışmayı seçer. Taban, çalışmaya devam edenlerin kazancını artırır ama bir işi ortadan kaldırır.

Aynı taban, işverenin ücret belirleme gücüne sahip olduğu bir piyasada farklı sonuç verebilir. Orada işveren, rekabetçi bir piyasanın alacağından zaten daha az kişi çalıştırıyordu; iyi ayarlanmış bir taban, işverenin pazarlıktaki üstünlüğünü törpüler ve istihdamı azaltmadan, hatta artırarak ücreti yükseltebilir. Tabanın emek piyasasında neyi değiştirdiği, bu yüzden, piyasanın hangi yapıda olduğuna ve tabanın piyasa ücretine göre ne kadar yüksek belirlendiğine bağlıdır. Bu, asgari ücret tartışmasının neden bu kadar uzun sürdüğünü de açıklar: iki taraf farklı piyasa yapılarını akılda tutarak konuşur.

Modelin sınırları

Model, ücretin çalışanın katkısını yansıttığını varsayar. Gerçekte ücretler sendika sözleşmeleri, asgari ücret kuralları, kurum içi ücret skalaları ve adalet algısıyla da biçimlenir. İşverenler çoğu zaman bir çalışanın tek başına katkısını ölçemez; ekip hâlinde yapılan işlerde marjinal ürün soyut bir kavram olarak kalır. Ayrıca işsizlik, piyasanın her zaman dengede olmadığını gösterir. İş arayanın uygun işi, işverenin uygun çalışanı bulması zaman alır; bu arama süreci, ücret ile verimlilik arasındaki bağı gevşetir ve aynı pozisyondaki çalışanlar arasında bile ücret farkı doğurabilir. Bu dersin çerçevesi yine de ücretlerin uzun dönemde neden yükseldiğini ve meslekler arasında neden farklılaştığını anlamanın temelidir; makroiktisatta işsizliğin ve ücretlerin genel düzeyinin nasıl oluştuğunu bu temelin üzerine kuracağız.

Uygulama

Özet kartı

1. Rekabetçi bir işveren, emeğin marjinal ürün değeri ücrete eşit olana kadar çalışan alır; marjinal ürün değeri eğrisi, işverenin emek talep eğrisidir.
2. Emek talebi türetilmiş bir taleptir: ürünün fiyatı, çalışanın verimliliği ve teknolojinin emeği tamamlayıp tamamlamadığı onu kaydırır.
3. Ücret artışının ikame etkisi daha çok, gelir etkisi daha az çalışmaya iter; yüksek ücretlerde bireysel emek arzı geriye bükülebilir.
4. Ücret farkları; üretkenlik, eğitim, işin koşullarını telafi eden farklar, işveren gücü ve ayrımcılıktan kaynaklanabilir.
5. Bir yıl ek eğitimin ortalama özel getirisi dünya genelinde yaklaşık yüzde 9'dur; bu getirinin üretkenlikten mi, işaretten mi kaynaklandığı tartışmalıdır.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Emeğe olan talep neden türetilmiş bir taleptir? Bir otomobil fabrikasındaki işçiler örneğiyle açıkla.
2. (Çıktı 2) Saat ücreti artan bir kişinin çalışma saati neden artabilir de azalabilir de? İki etkiyi adlandırarak açıkla.
3. (Çıktı 3) Kargo deposu tablosunda paket fiyatı 5 lirayken günlük ücret 450 lira olursa depo kaç paketleyici çalıştırır? Ücret 850 lira olursa?
4. (Çıktı 3) Paket fiyatı 4 liraya düşerse ve ücret 500 lira ise depo kaç kişi çalıştırır? Tablodaki marjinal ürünleri kullan.
5. (Çıktı 4) Aynı eğitimi almış iki kişiden biri madende, öbürü ofiste çalışıyor ve maden işçisi daha çok kazanıyor. Bu fark ayrımcılığın mı, telafi edici farkın mı işaretidir? Hangi bilgiye bakarsın?
6. (Çıktı 4) Eğitim ile ücret arasındaki ilişkiyi beşerî sermaye ve işaret kuramları nasıl farklı açıklar? Endonezya çalışması bu tartışmaya ne katar?

Cevaplar

1. Fabrika işçileri doğrudan kendi başlarına istenmez; onların ürettiği otomobiller istenir. Otomobillere talep düşerse fabrikanın ürettiği her otomobilin değeri azalır, işçilerin marjinal ürün değeri düşer ve fabrika daha az işçi çalıştırır. İşçi talebi, otomobil talebinden türer.
2. İkame etkisi: ücret arttığında bir saat boş zamanın bedeli yükselir ve kişi daha çok çalışmaya yönelir. Gelir etkisi: kişi aynı saatle daha çok kazanır ve zenginleşir; boş zaman normal bir mal olduğu için daha çok boş zaman isteyebilir ve daha az çalışabilir. Hangisinin baskın olduğu kişiye ve ücret düzeyine bağlıdır.
3. Ücret 450 lirayken marjinal ürün değeri 600 olan dördüncü paketleyici alınır, 400 olan beşinci alınmaz: dört kişi. Ücret 850 lirayken 900 olan ikinci alınır, 750 olan üçüncü alınmaz: iki kişi.
4. Marjinal ürün değerleri 200 × 4 = 800, 180 × 4 = 720, 150 × 4 = 600, 120 × 4 = 480 lira olur. Ücret 500 lira iken üçüncü paketleyici 600 liralık değerle alınır, dördüncü 480 liralık değerle alınmaz. Depo üç kişi çalıştırır.
5. Tek başına bu fark, telafi edici farkın işareti olabilir: madencilik daha tehlikeli ve yorucudur, aynı beceriyle çalışacak kişileri çekmek için daha yüksek ücret gerekir. Ayrımcılığı sorgulamak için aynı işi aynı koşullarda yapan ve aynı eğitime, deneyime sahip kişiler arasında cinsiyet ya da köken gibi özelliklere bağlı bir ücret farkı olup olmadığına bakmak gerekir.
6. Beşerî sermaye kuramına göre eğitim beceriyi artırır ve daha yüksek ücret bu artan üretkenliğin karşılığıdır. İşaret kuramına göre eğitim, zaten var olan yeteneği işverene gösterir; diploma bir belgedir. Endonezya çalışması, okulun bölgeye ve yaşa göre değişen bir politika kararıyla sağlandığı bir doğal deney kullanarak, kişilerin yeteneğinden bağımsız biçimde eğitimin ücrete etkisini ölçmeye çalışır; bulduğu getiri, eğitimin en azından bir kısmının üretkenliği artırdığı görüşünü destekler.

İleri okuma

• Esther Duflo (2001). «Schooling and Labor Market Consequences of School Construction in Indonesia». American Economic Review 91(4). Eğitimin getirisini doğal deneyle ölçen çalışma.
• George Psacharopoulos, Harry A. Patrinos (2018). «Returns to Investment in Education: A Decennial Review of the Global Literature». Education Economics 26(5). Dünya genelinde eğitimin getirisi tahminlerinin derlemesi.
• Claudia Goldin (1990). Understanding the Gender Gap: An Economic History of American Women. Oxford University Press. Kadınların emek piyasasındaki konumunun tarihsel analizi.
• TÜİK, İşgücü İstatistikleri (aylık ve yıllık bültenler). Türkiye'de işgücüne katılım, istihdam ve işsizlik verileri.

Sonraki derse köprü

Bu kursta tek tek piyasalara baktık: bir kafenin kahvesi, bir atölyenin tişörtü, bir deponun paketleyicisi. Ama gazetelerin ekonomi sayfaları çoğu zaman başka bir düzeyde konuşur: ekonomi bu yıl yüzde kaç büyüdü, ülke ne kadar zenginleşti? Bir ülkenin bütün piyasalarında bir yıl boyunca üretilen her şeyi tek bir sayıya nasıl toplarız, bu sayı neyi ölçer, neyi dışarıda bırakır? Makroiktisada giriş, ekonomiyi bir bütün olarak ölçmenin en bilinen aracı olan gayrisafi yurtiçi hasılayla açılıyor.