GSYH nedir, ne değildir?

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Gayrisafi yurtiçi hasılayı, katma değeri, GSYH deflatörünü ve satın alma gücü paritesini tanımlar.
• Anlama — GSYH'nin üretim, harcama ve gelir yöntemleriyle neden aynı sonucu verdiğini ve hangi faaliyetleri dışarıda bıraktığını açıklar.
• Uygulama — Bir üretim zincirinden katma değeri, harcama bileşenlerinden GSYH'yi ve iki yıllık veriden nominal büyümeyi, reel büyümeyi ve deflatörü hesaplar.
• Değerlendirme — GSYH'nin bir refah ölçüsü olarak güçlü ve zayıf yanlarını, yeniden hesaplama ve kayıt dışılık örnekleri üzerinden değerlendirir.

Sezgi

Açılış

6 Nisan 2014 Pazar günü Nijerya, bir gecede Afrika'nın en büyük ekonomisi oldu. Ne yeni bir petrol yatağı bulunmuştu ne de fabrikalar birden üretimi artırmıştı. Lagos'taki bir esnafın dükkânında, Kano'daki bir çiftçinin tarlasında hiçbir şey değişmemişti. Değişen, istatistik kurumunun hesap yöntemiydi. Yeni hesapla ülkenin 2013 yılı gayrisafi yurtiçi hasılası yüzde 89 artmış, Güney Afrika'yı geçmişti.

Bir ülke bir gecede neredeyse iki kat zenginleşebilir mi? Tabii ki hayır. Ama bu olay, her gün haberlerde duyduğumuz bir sayının aslında ne kadar çok varsayım ve tercih içerdiğini gösterir. «Ekonomi yüzde 3 büyüdü» cümlesinin arkasında milyonlarca işlemin toplanması, bazılarının dışarıda bırakılması ve bazılarının tahmin edilmesi vardır.

Bu kurs, ekonomiye tek tek piyasaların değil, bütünün gözünden bakıyor. İlk adım, o bütünü ölçen sayıyı tanımak: GSYH neyi sayar, neyi saymaz ve neden hem vazgeçilmez hem de yanıltıcı olabilir?

Hikâye — Karanlıkta yönetilen bir kriz

1929'da ABD borsası çöktüğünde, Washington'daki hiçbir yetkili ekonominin ne kadar küçüldüğünü bilmiyordu. Elde bazı dağınık veriler vardı: demiryolu taşımacılığı, çelik üretimi, bazı fabrikaların çalışan sayısı. Ama bütün ekonominin bir yıl içinde ne kadar ürettiğini gösteren tek bir sayı yoktu. Hükümet, en büyük ekonomik krizini, pusulasız yönetmeye çalışıyordu.

1932'de ABD Senatosu, Ticaret Bakanlığı'ndan ülkenin milli gelirini hesaplamasını istedi. İş, Rusya'dan göç etmiş genç bir iktisatçıya, Simon Kuznets'e verildi. Kuznets ve küçük ekibi, vergi kayıtlarından, şirket raporlarından ve sektör anketlerinden yola çıkarak 1929–1932 döneminin milli gelirini hesapladı. Ocak 1934'te Senato'ya sunulan rapor, ekonominin bu üç yılda üretiminin yaklaşık yarısını kaybettiğini gösteriyordu. İlk kez bir hükümet, krizin büyüklüğünü tek bir sayıyla görebiliyordu.

Kuznets raporunda bir uyarı da yaptı. Milli gelirin neyi ölçtüğünü ve neyi dışarıda bıraktığını ayrıntısıyla anlattı: evde yapılan işler, örneğin ev kadınlarının emeği, ölçümün dışındaydı; gelirin nasıl dağıldığı sayıda görünmüyordu. Kuznets'e göre bir ulusun refahı, bu biçimde tanımlanmış bir milli gelir ölçümünden pek çıkarılamazdı.

Sonraki on yıllarda Kuznets'in hesabı, bütün dünyanın kullandığı ulusal hesaplar sisteminin temeli oldu. Kuznets 1971'de iktisat alanında Nobel ödülü aldı. Ama uyarısı çoğu zaman unutuldu: yarattığı sayı, zamanla bir ülkenin başarısının tek ölçüsü gibi kullanılmaya başlandı.

Kavram

Gayrisafi yurtiçi hasıla, bir ülkenin sınırları içinde bir dönem boyunca üretilen bütün nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir. Tanımdaki her kelime bir iş görür.

«Nihai» kelimesi, aynı şeyin iki kez sayılmasını önler. Bir fırının kullandığı un, ekmeğin içinde zaten vardır. Unu ayrıca, ekmeği ayrıca saymak, unu iki kez saymak olur. Bu yüzden ya yalnızca son alıcıya satılan nihai mallar sayılır, ya da her üretim aşamasının eklediği değer toplanır.

«Yurtiçi» kelimesi, üretimin nerede yapıldığına bakar. Türkiye'de faaliyet gösteren yabancı bir otomobil fabrikasının üretimi Türkiye'nin GSYH'sine girer; yurt dışında çalışan bir Türk mühendisin kazancı ise girmez. «Gayrisafi» kelimesi ise üretimde kullanılan makinelerin aşınmasının, yani amortismanın düşülmediğini belirtir.

GSYH üç ayrı yoldan ölçülebilir ve üçü de aynı sonuca varmalıdır. Üretim yöntemi, bütün sektörlerin katma değerini toplar. Harcama yöntemi, nihai mallara yapılan harcamaları toplar: hanelerin tüketimi, şirketlerin yatırımı, devletin harcaması ve ihracat ile ithalat farkı. Gelir yöntemi, üretimden doğan gelirleri toplar: ücretler, kârlar, faizler ve kiralar. Üçünün eşit olması bir tesadüf değildir: her satış bir alıcının harcaması, her harcama bir satıcının gelirinin kaynağıdır.

Veri ve kanıt

Nijerya örneği, GSYH'nin bir ölçüm olduğunu ve ölçümün zamanla eskidiğini gösterir. Baz yılı eski kaldığında, hızla büyüyen yeni sektörler hesapta küçük görünür. Pek çok ülke bu yüzden hesaplarını belirli aralıklarla güncellemek zorundadır; Türkiye de GSYH serisini 2016'da uluslararası standartlara göre yeniden düzenlemişti.

GSYH'nin bir refah ölçüsü olup olmadığı tartışması, Kuznets'ten bu yana sürüyor. 2009'da Fransa hükümetinin kurduğu ve Joseph Stiglitz, Amartya Sen ve Jean-Paul Fitoussi'nin yönettiği bir komisyon, üretimi ölçmekten insanların refahını ölçmeye geçilmesi gerektiğini savundu: gelirin dağılımına, hane tüketimine, sağlığa, eğitime, çevreye ve boş zamana bakılmalıydı. Öbür taraftan, GSYH'yi savunanlar, onun zaten refah ölçüsü olarak tasarlanmadığını, üretimi ölçtüğünü ve bu işi iyi yaptığını söyler. Ayrıca kişi başına GSYH, yaşam süresi, çocuk ölümleri ve eğitim gibi refah göstergeleriyle ülkeler arasında güçlü biçimde ilişkilidir; kusurlu bir ölçü, işe yaramaz bir ölçü değildir.

Türkiye'de ölçümün önündeki önemli bir engel kayıt dışılıktır. Kayıt dışı faaliyetin bir kısmı istatistik kurumlarının tahminleriyle GSYH'ye eklenir, ama tahmin her zaman belirsizdir.

Neden önemli?

GSYH, Türkiye'de ekonomi politikasının merkezindeki sayıdır. Büyüme hedefleri, bütçe açığının ve kamu borcunun büyüklüğü, vergi gelirinin ekonomiye oranı hep GSYH'ye bölünerek ifade edilir. Bir ülkenin borcunun «milli gelirin yüzde 30'u» olması, bu sayının ne kadar doğru ölçüldüğüne bağlıdır. Ölçüm yöntemi değiştiğinde, ekonominin gerçekte değişmediği bir durumda bile bütün bu oranlar değişir.

Kişisel hayatla ilişkisi de doğrudandır. İşsizlik, ücretler ve iş olanakları, üretimin genişleyip daralmasıyla birlikte hareket eder. Büyümenin durduğu yıllarda yeni mezunların iş bulması zorlaşır, büyümenin hızlı olduğu yıllarda işler artar. Ama ortalama büyüme, herkesin aynı ölçüde kazandığı anlamına gelmez; bu yüzden büyüme haberini okurken kimin büyüdüğünü de sormak gerekir.

Son olarak, GSYH'yi anlamak ekonomi haberlerini okumanın ön koşuludur. Nominal büyüme ile reel büyümenin farkını, çeyreklik ile yıllık büyümenin farkını ve bir ölçüm değişikliği ile gerçek bir değişimin farkını ayırt etmek, bu dersin kazandırmak istediği okuma becerisidir.

Model

Katma değer zinciri

Bir ekmeğin yolculuğunu izleyelim. Bir çiftçi buğday yetiştirir ve değirmene 100 liraya satar; çiftçinin başka bir üreticiden satın aldığı girdi olmadığını varsayalım. Değirmen buğdayı una çevirir ve fırına 180 liraya satar. Fırın unu ekmeğe dönüştürür ve tüketicilere 300 liraya satar. Rakamlar örnektir.

Bütün satışlar toplandığında 580 lira bulunur, ama bu sayı yanıltıcıdır: buğdayın değeri üç kez, unun değeri iki kez sayılmıştır. Doğru cevap iki yoldan bulunur. Nihai mal olan ekmeğin satış değeri 300 liradır. Her aşamanın katma değeri toplandığında da 100 + 80 + 120 = 300 lira bulunur. İki yöntem aynı sonucu verir, çünkü nihai malın değeri, zincirin her halkasında eklenen değerlerin toplamıdır.

Katma değer yaklaşımı, istatistik kurumlarının neden sektör sektör hesap yaptığını da açıklar. Tarımın, sanayinin, inşaatın ve hizmetlerin katma değerleri ayrı ayrı hesaplanır ve toplanır. Bu, hangi sektörün büyümeye ne kadar katkı yaptığını da gösterir.

Harcama yöntemi

Aynı toplamı alıcıların gözünden de hesaplayabiliriz. Küçük bir ekonomide bir yıl içinde haneler 600 milyar liralık mal ve hizmet tüketsin, şirketler yeni makine ve binalara 200 milyar lira yatırım yapsın, devlet maaş ve hizmet alımlarına 150 milyar lira harcasın. Ülke 250 milyar liralık ihracat yapsın ve 200 milyar liralık ithalat yapsın. Rakamlar örnektir.

Y = C + I + G + (X − M) = 600 + 200 + 150 + (250 − 200) = 1.000 milyar lira.

İthalatın çıkarılmasının nedeni, tüketim, yatırım ve kamu harcamasının içinde yurt dışında üretilmiş mallara yapılan harcamaların da bulunmasıdır. Yurt dışından alınan bir telefon hane tüketimine girer, ama Türkiye'de üretilmemiştir; ithalat kaleminde düşülerek hesaptan çıkarılır. İhracat ise yurtiçinde üretilip yabancılara satılan mallardır ve eklenir.

Harcama yönteminde iki nokta sık karıştırılır. Birincisi, devletin emekli aylıkları ya da sosyal yardımlar gibi transfer ödemeleri G'ye girmez; bunlar karşılığında herhangi bir üretim yapılmayan ödemelerdir, yalnızca gelirin el değiştirmesidir. Aylığı alan kişi bu parayla alışveriş yaptığında harcama C'de sayılır. İkincisi, «yatırım» makroiktisatta hisse senedi ya da altın almak değil, yeni makine, bina ve konut gibi üretim kapasitesine yapılan harcamadır; stok değişimleri de buna eklenir.

Gelir yöntemi

Üçüncü yol, üretimden kimin gelir elde ettiğine bakar. Ekmek zincirinde fırının 120 liralık katma değeri, fırıncının çalışanlarına ödediği ücretlere, fırının kârına, dükkânın kirasına ve kredi faizine bölünür. Bütün ekonomide ücretler, kârlar, kiralar ve faizler toplandığında, üretim üzerindeki vergiler ve amortisman da eklendikten sonra, yine aynı GSYH'ye varılır.

Uygulamada üç yöntem hiçbir zaman tam olarak aynı sayıyı vermez, çünkü her birinin verisi farklı kaynaklardan gelir ve farklı hatalar içerir. İstatistik kurumları farkları uzlaştırarak tek bir resmî rakam yayımlar. Üç yöntemin birbirini denetlemesi, ölçümün güvenilirliğini artırır.

Nominal GSYH, reel GSYH ve deflatör

GSYH piyasa fiyatlarıyla ölçüldüğü için iki şey değiştiğinde artar: üretilen miktar ve fiyatlar. Fiyatlar yüzde 30 arttığında, üretim hiç değişmese bile nominal GSYH yüzde 30 artar. Üretimin gerçekten ne kadar büyüdüğünü görmek için fiyatları sabit tutmak gerekir. Sabit fiyatlarla hesaplanan GSYH'ye reel GSYH denir; büyüme oranı denildiğinde kastedilen, reel GSYH'nin değişimidir.

Nominal GSYH'nin reel GSYH'ye oranı, ekonomideki bütün üretimin fiyat düzeyini ölçer.

Çözümlü örnek — iki mallı bir ekonomide büyüme

Bir ekonomide yalnızca ekmek ve kitap üretilsin. Baz yılı 2025 olsun.

Birinci adım, nominal GSYH. Her yıl, o yılın fiyatları ve miktarlarıyla hesaplanır. 2025'te ekmek 10 × 100, kitap 50 × 20 eder; iki kalem birer bin liradır ve nominal GSYH iki bin liradır. 2026: 12 × 105 + 55 × 20 = 1.260 + 1.100 = 2.360 lira. Nominal büyüme (2.360 − 2.000) ÷ 2.000 = yüzde 18'dir.

İkinci adım, reel GSYH. 2026 miktarları, 2025 fiyatlarıyla değerlenir: 10 × 105 + 50 × 20 = 1.050 + 1.000 = 2.050 lira. 2025'in reel GSYH'si, baz yılı olduğu için nominaline eşittir: 2.000 lira. Reel büyüme (2.050 − 2.000) ÷ 2.000 = yüzde 2,5'tir.

Üçüncü adım, deflatör. 2026 deflatörü 2.360 ÷ 2.050 × 100 ≈ 115,1'dir; baz yılında 100'dür. Üretilen malların fiyatları ortalama yaklaşık yüzde 15,1 artmıştır.

Dördüncü adım, parçaları birleştir. Nominal büyüme yaklaşık olarak reel büyüme ile fiyat artışının toplamıdır: 1,025 × 1,151 ≈ 1,18. Yüzde 18'lik nominal büyümenin yalnızca yüzde 2,5'i üretimin artışından geliyor, geri kalanı fiyatlardan. Yüksek enflasyonlu bir ekonomide nominal büyüme haberi, bu yüzden, tek başına neredeyse hiçbir şey söylemez.

Gerçek istatistiklerde baz yılı sabit tutulmaz; her yıl bir önceki yılın fiyatlarıyla hesaplanan büyüme oranları birbirine zincirlenir. Bu zincirleme yöntem, göreli fiyatlar değiştikçe eski bir baz yılının ağırlıklarının yanıltıcı hâle gelmesini önler. Örneğin bilgisayarların fiyatı yıllar içinde hızla düşerken, eski yılın yüksek bilgisayar fiyatlarıyla yapılan bir hesap, bilgisayar üretimindeki artışı olduğundan büyük gösterir ve büyümeyi abartır. Zincirleme, her yılın büyümesini o yıla yakın fiyatlarla ölçerek bu çarpıklığı küçültür.

Ülkeleri karşılaştırmak

Ülkeler arasında karşılaştırma yaparken iki düzeltme gerekir. Birincisi nüfustur: büyük bir ülkenin GSYH'si, küçük bir ülkeninkinden büyük olabilir ama kişi başına düşen üretimi daha düşük olabilir. Bu yüzden yaşam standardını karşılaştırmak için GSYH nüfusa bölünür. Nijerya 2014'te Afrika'nın en büyük ekonomisi oldu, ama nüfusu Güney Afrika'nınkinin üç katından fazla olduğu için kişi başına geliri hâlâ çok daha düşüktü.

İkinci düzeltme fiyatlardır. Ülkelerin GSYH'leri genellikle dolara çevrilerek karşılaştırılır. Ama bir dolar, farklı ülkelerde farklı miktarda mal ve hizmet satın alır. Bir berberde saç kesimi, bir lokantada öğle yemeği ya da bir evin kirası, yoksul ülkelerde genellikle çok daha ucuzdur. Piyasa kuruyla yapılan karşılaştırma, yoksul ülkelerin gerçek yaşam standardını olduğundan düşük gösterir.

Kur dalgalanmaları da karşılaştırmayı bozar. Bir ülkenin parası bir yılda yüzde 40 değer kaybederse, dolar cinsinden GSYH'si, üretim hiç değişmese bile düşer. Satın alma gücü paritesi bu dalgalanmalardan daha az etkilenir, bu yüzden uluslararası kuruluşlar yaşam standardı karşılaştırmalarında genellikle onu tercih eder.

Yurtiçi mi, milli mi?

GSYH, üretimin nerede yapıldığına bakar. Bir başka ölçü, gayrisafi milli gelir ise üretimden doğan gelirin kime ait olduğuna bakar. İkisinin farkı, yurt dışından elde edilen gelirler ile yurt dışına ödenen gelirler arasındaki farktır. Yurt dışında çalışan vatandaşların kazançları ve yurt dışındaki yatırımlardan gelen kâr payları milli gelire eklenir; yabancı şirketlerin ülkede elde edip kendi ülkelerine aktardıkları kârlar ise çıkarılır.

Çoğu ülkede iki ölçü birbirine yakındır, ama bazı ülkelerde fark büyüktür. Yabancı sermayenin yoğun olduğu küçük ekonomilerde, üretimin önemli bir kısmının kârı yurt dışına aktarıldığı için GSYH, oradaki insanların elde ettiği gelirden belirgin biçimde büyük olabilir. Yurt dışında çalışan vatandaşlarından yoğun para gönderimi alan ülkelerde ise tersi olur. Bir ülkenin insanlarının ne kadar kazandığını soruyorsak milli gelire, ülkede ne kadar üretim yapıldığını soruyorsak GSYH'ye bakmak gerekir.

Görünmeyeni tahmin etmek

İstatistik kurumları, kayıt dışı faaliyetin bir kısmını dolaylı yöntemlerle GSYH'ye ekler. Hane anketlerinde beyan edilen tüketim, vergi kayıtlarındaki satışlardan belirgin biçimde yüksekse, aradaki fark bildirilmeyen satışlara işaret eder. İşgücü anketinde çalıştığını söyleyen ama sosyal güvenlik kaydında görünmeyen kişilerin üretimi, benzer işlerdeki kayıtlı çalışanların verimliliğinden yola çıkarak tahmin edilir. Elektrik tüketimi ya da nakit kullanımı gibi göstergeler de bu tahminlere yardımcı olur.

Avrupa Birliği'nin ulusal hesaplar standardı, yasa dışı ama taraflar arasında gönüllü olarak yapılan bazı işlemlerin de tahmin edilip hesaba katılmasını öngörür. Bu kural, bir faaliyetin ahlaki ya da yasal değerlendirmesinden bağımsız olarak, ekonomide el değiştiren parayı eksiksiz ölçme amacı taşır. Ama bu tahminlerin belirsizliği büyüktür ve ülkeler arasında karşılaştırmayı zorlaştırır. Kayıt dışılığın yüksek olduğu ekonomilerde GSYH rakamları, kayıtlı ekonomininkinden daha geniş bir hata payı taşır.

GSYH neyi dışarıda bırakır?

GSYH, piyasada fiyatı olan üretimi ölçer; fiyatı olmayanı ya çok kaba tahmin eder ya da hiç saymaz. Evde pişirilen yemek, bir ebeveynin çocuğuna baktığı saatler, bir komşunun yaşlı komşusuna yardımı GSYH'ye girmez. Aynı yemek bir lokantada, aynı bakım bir kreşte satın alındığında girer. Kadınların ücretli işe geçmesiyle GSYH'nin bir kısmının artması, üretimin gerçekten artmasından değil, evde yapılan işin piyasaya taşınmasından kaynaklanabilir.

Boş zaman da hesapta yoktur. İki ülke aynı GSYH'ye sahip olabilir, ama birinde insanlar haftada 40, öbüründe 50 saat çalışıyor olabilir. İlk ülkedeki insanlar daha iyi durumdadır, ama GSYH bunu göstermez.

Çevreye verilen zarar da düşülmez. Bir orman kesilip kereste olarak satıldığında GSYH artar; ormanın kaybı hiçbir kaleme yazılmaz. Bir trafik kazasından sonra yapılan onarım ve tedavi harcamaları GSYH'yi artırır, ama kimse kazanın ekonomiyi zenginleştirdiğini söylemez.

Son olarak, ücretsiz dijital hizmetler ve ürün kalitesindeki artışlar da tam yansımaz. Bir arama motoru ya da ücretsiz bir harita uygulaması milyonlarca insanın zamanını kurtarır, ama kullanıcı ona para ödemediği için bu fayda doğrudan GSYH'ye girmez. İstatistikçiler kalite değişimlerini fiyat endekslerinde düzeltmeye çalışır, ama bu her zaman kolay değildir.

Modelin sınırları

GSYH bir ekonomik fotoğraftır, bir refah haritası değildir. Üretimi tutarlı ve karşılaştırılabilir biçimde ölçer; bu yüzden ekonomi politikasının vazgeçilmez aracıdır. Ama neyin üretildiğini, kimin kazandığını ve bu üretimin bedelinin kime yüklendiğini göstermez. Bu eksikliği gidermek için istatistikçiler GSYH'nin yanında gelir dağılımı, hane tüketimi, yaşam süresi ve çevre göstergeleri gibi tamamlayıcı ölçüler kullanır. Bir büyüme rakamı açıklandığında, onun ilk tahmin olduğunu ve sonraki aylarda yeni verilerle revize edilebileceğini de akılda tutmak gerekir. GSYH'yi doğru okumak, onun ne söylediği kadar ne söylemediğini de bilmektir.

Uygulama

Özet kartı

1. GSYH, bir ülkenin sınırları içinde bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; ara mallar ayrıca sayılmaz.
2. GSYH üç yoldan ölçülür: katma değerlerin toplamı, nihai harcamaların toplamı (C + I + G + X − M) ve üretimden doğan gelirlerin toplamı; üçü de aynı sonuca varmalıdır.
3. Nominal GSYH hem miktar hem fiyat değişimini içerir; reel GSYH fiyatları sabit tutar ve büyüme oranı reel GSYH'den hesaplanır. İkisinin oranı GSYH deflatörüdür.
4. Ülkeleri karşılaştırmak için kişi başına GSYH ve satın alma gücü paritesi kullanılır.
5. GSYH ev içi üretimi, boş zamanı, çevre kaybını ve gelir dağılımını göstermez; kayıt dışı faaliyetler yalnızca tahminle eklenir. Refahla ilişkilidir ama onun kendisi değildir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) GSYH tanımındaki «nihai», «yurtiçi» ve «gayrisafi» kelimeleri ne anlama gelir?
2. (Çıktı 2) Üretim, harcama ve gelir yöntemleri neden aynı GSYH'yi vermelidir?
3. (Çıktı 3) Bir mobilya zincirinde orman işletmesi kerestesini 200 liraya, marangoz atölyesi masayı mağazaya 500 liraya, mağaza da tüketiciye 800 liraya satıyor. Her aşamanın katma değerini ve toplam katkıyı hesapla.
4. (Çıktı 3) Tüketim 700, yatırım 250, kamu harcaması 180, ihracat 300, ithalat 330 milyar lira olan bir ekonominin GSYH'si nedir? Devletin ödediği 90 milyar liralık emekli aylıkları hesaba nasıl girer?
5. (Çıktı 3) Çözümlü örnekteki ekonomide 2027'de ekmek 15 lira ve 110 adet, kitap 60 lira ve 22 adet olsun. 2025 fiyatlarıyla 2027 reel GSYH'sini ve 2025'e göre reel büyümeyi bul.
6. (Çıktı 4) Bir ülkenin GSYH'si yeniden hesaplama sonucu bir gecede yüzde 50 arttı. Bu ülkenin insanları daha zengin mi oldu? Bu haber hangi sayıları değiştirir, hangilerini değiştirmez?

Cevaplar

1. Nihai, yalnızca son kullanıcıya satılan malların sayıldığını, ara malların ayrıca sayılmadığını belirtir. Yurtiçi, üretimin kim tarafından değil, ülke sınırları içinde yapılıp yapılmadığına bakıldığını belirtir. Gayrisafi, makine ve binaların aşınması olan amortismanın düşülmediğini belirtir.
2. Her nihai satış, bir alıcı için harcamadır ve satıcı için gelirdir; satış değeri de zincirdeki katma değerlerin toplamıdır. Aynı işlem üç farklı yerden kaydedildiği için üç toplam eşit olmalıdır. Uygulamadaki farklar veri kaynaklarının farklı olmasından doğar.
3. Orman işletmesinin katma değeri 200, marangozun 500 − 200 = 300, mağazanın 800 − 500 = 300 liradır. Toplam 800 lira, yani nihai satış değeridir.
4. Y = 700 + 250 + 180 + (300 − 330) = 1.100 milyar lira. Emekli aylıkları bir transfer olduğu için G'ye girmez; emekliler bu parayla harcama yaptığında o harcama tüketimde sayılır.
5. 2025 fiyatlarıyla 2027 reel GSYH'si 10 × 110 + 50 × 22 = 1.100 + 1.100 = 2.200 liradır. 2025'e göre reel büyüme (2.200 − 2.000) ÷ 2.000 = yüzde 10'dur.
6. Hayır. İnsanların ürettiği ve tükettiği şeyler aynıdır; değişen, ölçümün kapsamı ve doğruluğudur. Haber, GSYH'ye bölünerek hesaplanan oranları değiştirir: borcun, bütçe açığının ve vergi gelirinin GSYH'ye oranı düşer, kişi başına GSYH yükselir. İnsanların gerçek geliri, ücretleri ve yaşam koşulları ise değişmez.

İleri okuma

• Simon Kuznets (1934). National Income, 1929–1932. ABD Senatosu Belgesi 124. Ulusal gelir hesabının kurucu raporu ve sınırlarına dair ilk uyarı.
• Joseph E. Stiglitz, Amartya Sen, Jean-Paul Fitoussi (2009). Report by the Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress. GSYH'nin ötesinde refah ölçümüne dair kapsamlı öneriler.
• Diane Coyle (2014). GDP: A Brief but Affectionate History. Princeton University Press. GSYH'nin tarihi ve sınırları üzerine erişilebilir bir anlatım.
• TÜİK, Dönemsel Gayrisafi Yurtiçi Hasıla bültenleri. Türkiye'nin üretim ve harcama yöntemiyle çeyreklik GSYH verileri.

Sonraki derse köprü

Bu derste nominal ve reel GSYH'yi ayırırken fiyatların genel düzeyini ölçen bir sayıya ihtiyaç duyduk: deflatör. Ama gündelik hayatta en çok konuşulan fiyat ölçüsü deflatör değil, tüketici fiyat endeksidir. Bir hanenin satın aldığı sepet nasıl belirlenir, sepetteki kalemlerin ağırlıkları neye göre verilir, ve resmî enflasyon oranı neden bazen insanların market kasasında hissettiği artıştan farklı görünür? Sıradaki ders enflasyonun ölçülmesini açıyor.