Endeksler nasıl hesaplanır?

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Bir fiyat endeksini, sabit bir sepetin bugünkü maliyetinin baz dönemdeki maliyetine oranı olarak tanımlar.
• Uygulama — Grup ağırlıkları ve grup fiyat artışlarından genel endeksin değişimini ve her grubun bu değişime katkısını hesaplar.
• Analiz — Sabit sepetli bir endeksin ikame, yeni ürün ve kalite değişimi yüzünden hangi yönde yanılabileceğini çözümler.
• Değerlendirme — Ağırlıkların güncellenmesinin ölçülen enflasyonu ve farklı haneleri nasıl etkilediğini tartışır.

Sezgi

Açılış

Şubat 2026'nın ilk haftasında TÜİK ocak ayı enflasyonunu açıkladığında, rakamın yanında bir liste daha vardı. Fiyatı izlenen ürünlere simit, yöresel peynirler ve okul forması eklenmiş; kakao, kravat ve gazete çıkarılmıştı. Endeksin başlangıç noktası da değişmişti: 2003 yılını 100 kabul eden eski seri yerini, 2025 yılını 100 kabul eden yenisine bırakmıştı.

Bu listeyi okuyan birinin aklına ilk gelen soru şudur: kravatın çıkması neden haber olur? Çünkü aylık enflasyon diye duyduğumuz tek sayı, binlerce fiyatın belli bir tarife göre birleştirilmesiyle üretiliyor. Tarifin malzemesini, oranlarını ya da başlangıç yılını değiştirmek, çıkan sayıyı da değiştirebilir. Bir endeksin nasıl kurulduğunu bilen biri, o sayının neyi ölçtüğünü ve neyi kaçırabileceğini de görür.

Hikâye — ondalık hanenin trilyon dolarlık bedeli

Haziran 1995'te ABD Senatosu'nun Maliye Komitesi beş iktisatçıyı alışılmadık bir işle görevlendirdi: ülkenin tüketici fiyat endeksi doğru ölçüyor muydu? Komisyonun başında Michael Boskin vardı; yanında Ellen Dulberger, Robert Gordon, Zvi Griliches ve Dale Jorgenson. Soru teknik görünüyordu ama arkasında büyük bir hesap duruyordu. Emekli aylıkları ve pek çok kamu ödemesi her yıl bu endeksle güncelleniyordu. Endeks enflasyonu olduğundan yüksek gösteriyorsa, devlet her yıl gerekenden fazla ödüyor olabilirdi.

Komisyon raporunu 4 Aralık 1996'da teslim etti. Vardığı sonuç, endeksin enflasyonu yılda yaklaşık 1,1 puan fazla gösterdiğiydi; olası aralığı 0,8 ile 1,6 puan arasında veriyordu. Bir puanın tek bir yılda küçük bir fark olduğu düşünülebilir. Ama endekse bağlı ödemeler her yıl bir öncekinin üstüne eklendiği için fark birikir. Komisyonun hesabına göre bu sapma düzeltilmezse 1997–2008 arasında ülkenin kamu borcuna yaklaşık 1,07 trilyon dolar ekleyecekti.

Rapor büyük bir tartışma başlattı. Sonuçlar emekli aylıklarını doğrudan ilgilendirdiği için tartışma yalnız teknik kalmadı. Eleştirmenlerin bir kısmı ölçüm kurumunun zaten pek çok düzeltme yaptığını hatırlattı. Ama tartışmanın özü sayılarla ilgili değil, bir endeksin nasıl kurulduğuyla ilgiliydi.

Kavram — sepet, ağırlık, baz

Bir fiyat endeksi, sabit tutulan bir alışveriş sepetinin bugün kaça mal olduğunu, aynı sepetin başlangıç döneminde kaça mal olduğuyla karşılaştırır. Başlangıç dönemine baz dönemi denir ve o dönemin endeks değeri 100 kabul edilir. 2025=100 yazan bir endeks bir ay 131,5 gösteriyorsa, o ayki sepet 2025 ortalamasından yüzde 31,5 pahalıdır.

Sepetteki her kalem aynı ağırlığı taşımaz. Hanelerin harcamasının dörtte biri gıdaya gidiyorsa, gıda fiyatlarındaki bir artış endeksi, sepetteki payı küçük olan bir kalemden çok daha fazla etkiler. Bu paylara sepet ağırlığı denir. TÜİK 2026 için gıda ve alkolsüz içeceklere yüzde 24,44, ulaştırmaya yüzde 16,62, konut, su, elektrik ve yakıta yüzde 11,40 ağırlık verdi. Kalan yaklaşık yüzde 47,5 öbür on grup arasında paylaşılıyor.

Genel endeksin değişimi, grupların fiyat değişimlerinin bu ağırlıklarla alınmış ortalamasıdır. Küçük bir örnek: bir ayda gıda yüzde 2, konut yüzde 4, ulaştırma yüzde 1, geri kalan her şey yüzde 1,5 pahalansın. Genel artış 0,2444 × 2 + 0,1140 × 4 + 0,1662 × 1 + 0,4754 × 1,5 hesabıyla yaklaşık yüzde 1,82 çıkar. Konut fiyatları gıdanın iki katı hızla artmış ama genel artışa katkısı gıdanınkinden azdır, çünkü sepette daha az yer kaplıyor. Her grubun bu toplamdaki payına katkı denir ve yüzde puanla söylenir.

Sabit sepetin güçlü bir yanı var: aynı şeyi ölçtüğü için ay ay karşılaştırılabilir. Zayıf yanı da aynı yerden doğar. İnsanlar pahalanan maldan ucuz kalana kayar: dana eti pahalanınca tavuğa, merkezdeki market pahalanınca indirim marketine geçerler. Sabit sepet bu kaçışı görmez ve yaşam maliyetindeki artışı olduğundan yüksek gösterir. Buna ikame yanlılığı denir. Yeni ürünler sepete geç girer, var olan ürünler de zamanla iyileşir: aynı fiyata daha hızlı bir telefon, aynı paraya daha az yakan bir buzdolabı. Fiyatın ne kadarının gerçek pahalılık, ne kadarının daha iyi bir mal olduğunu ayırmaya kalite düzeltmesi denir.

Veri ve kanıt — yanılgının bileşenleri

Boskin Komisyonu 1,1 puanlık tahminini dört kaynağa böldü. Ürünler arası ikame 0,15, aynı ürün grubunun içindeki ikame 0,25, ucuz satış noktalarına kayış 0,10 puan getiriyordu. En büyük pay, 0,60 puanla, yeni ürünlerin ve kalite iyileşmesinin endekse yeterince yansımamasıydı.

Eleştiriler en çok bu son kalemde yoğunlaştı. Kalite her zaman artmaz: ürünler dayanıksızlaşabilir, hizmetler kötüleşebilir, bir paketin içi küçülebilir. Eleştirmenler komisyonun kötüleşmeyi hesaba katmadığını ve ölçüm kurumunun zaten yaptığı düzeltmeleri küçümsediğini söyledi. İkame konusundaki bulgulara ise pek itiraz gelmedi.

Rapor sonuç da verdi. ABD'nin istatistik kurumu Ocak 1999 verisinden başlayarak ürün gruplarının içindeki fiyatları ikameyi kısmen yansıtan geometrik ortalamayla birleştirmeye geçti ve 2002'de, 2000 başından geriye uzanan ve ağırlıkları her ay güncelleyen zincirleme bir endeksi ek bir seri olarak yayımlamaya başladı. Komisyon üyesi Robert Gordon on yıl sonra yazdığı değerlendirmede, zincirleme endeksin gösterdiği farka bakarak 1995–96 yanlılığının aslında 1,2 ile 1,3 puan arasında olduğunu, düzeltmelerden sonra ise yaklaşık 0,8 puana indiğini tahmin etti. Aynı değerlendirmede kalite iyileşmesini hâlâ eksik ölçtüğümüzü de ekledi. Endeks tartışması bir kez yapılıp kapanmıyor; ölçüm yöntemi, eleştiri ve yeni veriyle sürekli düzeltiliyor.

Neden önemli? — 2026 sepetinde değişen ağırlıklar

TÜİK 2026'da yalnızca baz yılını değiştirmedi, ağırlıkların kaynağını da değiştirdi. Ağırlıklar artık önce ulusal hesapların hane tüketim harcamasından, alt kalemlerde ise hane bütçe anketinden alınıyor. Sonuçta konut grubunun ağırlığı yüzde 15,21'den yüzde 11,40'a indi, ulaştırmanınki yüzde 15,34'ten yüzde 16,62'ye çıktı, gıdanınki yüzde 24,96'dan yüzde 24,44'e geriledi.

Bu değişikliğin anlamı somut. Konut fiyatları Ağustos 2026'ya kadarki on iki ayda yüzde 39,77 arttı; sepetteki ağırlığı düşünce bu hızlı artışın genel rakama katkısı da küçülür. Endeks yanlış hesaplanmış olmaz; ortalama hanenin harcamasında konutun payı ölçüldüğü kadarsa, doğru bir ortalamadır. Ama geliriyle kira ödeyen bir hane için konut, harcamanın beşte birini, hatta üçte birini oluşturabilir. O hanenin kendi ağırlıklarıyla hesaplanan enflasyonu resmî rakamdan belirgin biçimde yüksek çıkabilir.

Bu yüzden bir enflasyon rakamı okurken üç şeyi bilmek yetiyor: hangi sepet, hangi ağırlıklar, hangi baz. Sonra aynı hesabı kendi harcama paylarınızla yapabilirsiniz. Gıdaya, kiraya, ulaşıma ayırdığınız payları TÜİK'in grup artışlarıyla çarpıp toplamanız, size kendi sepetinizin enflasyonunu verir.

Özet kartı

1. Fiyat endeksi, sabit bir sepetin bugünkü maliyetinin baz dönemdeki maliyetine oranıdır; baz dönemi 100 kabul edilir ve yorumlanan şey değişimdir.
2. Genel artış, grup fiyat artışlarının sepet ağırlıklarıyla alınmış ortalamasıdır; her grubun katkısı artış ile ağırlığın çarpımıdır ve yüzde puanla söylenir.
3. Sabit sepetli Laspeyres endeksi ikameyi görmez ve yaşam maliyetini olduğundan yüksek gösterme eğilimindedir; yeni ürün ve kalite değişimi de ölçümü zorlaştırır.
4. Boskin Komisyonu 1996'da ABD endeksinin yılda yaklaşık 1,1 puan fazla ölçtüğünü tahmin etti; en büyük pay yeni ürün ve kaliteden geliyordu ve rapor ölçüm yöntemini değiştirdi.
5. TÜİK 2026'da baz yılını 2025=100'e taşıdı ve ağırlıkları güncelledi; konutun ağırlığı yüzde 15,21'den 11,40'a indi, bu da kiracıların kendi enflasyonunu resmî rakamdan uzaklaştırabilir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) 2025=100 bazlı bir endeks bir ay 120, bir sonraki ay 123 gösteriyor. Baz dönemine göre ve bir önceki aya göre artış yüzde kaçtır?
2. (Çıktı 1) Baz dönemi değiştirilince iki ay arasındaki yüzde değişim neden değişmez?
3. (Çıktı 2) Bir sepette gıdanın ağırlığı yüzde 25, konutun yüzde 15, geri kalanın yüzde 60. Bir ayda gıda yüzde 4, konut yüzde 2, geri kalan yüzde 1 artıyor. Genel artış kaçtır, gıdanın katkısı kaç puandır?
4. (Çıktı 3) Tavuk ucuz kalırken dana eti yüzde 40 pahalanıyor ve haneler dana yerine tavuk almaya başlıyor. Sabit sepetli bir endeks bu durumu nasıl ölçer?
5. (Çıktı 3) Bir akıllı telefon modeli geçen yılki modelle aynı fiyata satılıyor ama iki kat depolama sunuyor. Kalite düzeltmesi yapılmazsa endeks neyi kaçırır? Tersine, bir paketin içi fiyat aynı kalırken küçülürse ne olur?
6. (Çıktı 4) Kira harcaması gelirinin yüzde 35'i olan bir hane ile kendi evinde oturan bir hane, konut ağırlığının yüzde 11,40'a inmesini nasıl farklı değerlendirebilir?
7. (Çıktı 4) Boskin Komisyonu'nun bulgularına «emekli aylıklarını kısmanın bahanesi» diyen bir eleştiriyi nasıl değerlendirirsin? Teknik soruyu siyasi sonuçtan ayırarak cevapla.

Cevaplar

1. Baz dönemine göre yüzde 20. Bir önceki aya göre 123 ÷ 120 − 1 = yüzde 2,5.
2. Baz değişince bütün endeks değerleri aynı sabitle çarpılır; iki değerin oranı, dolayısıyla yüzde değişim aynı kalır. Değişen yalnızca düzeylerin okunuşudur.
3. 0,25 × 4 + 0,15 × 2 + 0,60 × 1 = 1 + 0,3 + 0,6 = yüzde 1,9. Gıdanın katkısı 1 puandır; genel artışın yarısından fazlası gıdadan gelir.
4. Sepet sabit olduğu için hanenin hâlâ eski miktarda dana eti aldığını varsayar ve yüzde 40'lık artışı tam ağırlığıyla yansıtır. Hanelerin gerçek harcaması daha az artmıştır; endeks yaşam maliyetini olduğundan yüksek gösterir.
5. Düzeltme yapılmazsa fiyat değişmemiş görünür, oysa aynı paraya daha iyi bir ürün alınıyordur; gerçek fiyat düşmüştür ve endeks bunu kaçırır. İçi küçülen paket ise gizli bir fiyat artışıdır; birim miktar başına fiyat izlenmezse endeks bu artışı da kaçırır.
6. Kiracı hane için konut sepetin üçte birinden fazlasını oluşturduğundan, yüksek konut enflasyonu kendi yaşam maliyetini resmî rakamdan fazla artırır ve düşük ağırlığı eksik temsil olarak görebilir. Ev sahibi hanenin harcamasında kiranın payı küçüktür; onun için daha düşük ağırlık kendi sepetine yakın olabilir.
7. Teknik soru, endeksin gerçek yaşam maliyetini ne kadar doğru ölçtüğüdür ve ikame ya da kalite gibi kanıtla sınanabilir. Ödemelerin endekse nasıl bağlanacağı ise ayrı, normatif bir karardır. Ölçüm doğru bile olsa aylıkların nasıl güncelleneceği ayrıca tartışılabilir; eleştiri ikisini karıştırırsa ölçüm sorusuna cevap vermiş olmaz.

İleri okuma

• Michael J. Boskin ve arkadaşları (1998). «Consumer Prices, the Consumer Price Index, and the Cost of Living». Journal of Economic Perspectives 12(1). Komisyonun bulgularını kendi üyelerinin kaleminden kısa bir özet.
• Robert J. Gordon (2006). «The Boskin Commission Report: A Retrospective One Decade Later». NBER Working Paper 12311. Tahminin on yıl sonra neden yükseltilmesi gerektiğini tartışan değerlendirme.
• TCMB, Merkezin Güncesi: «2026 Yılı Tüketici Fiyat Endeksindeki Güncellemeler ve Etkileri». Yeni sepetin ağırlıklarını ve ölçülen enflasyona etkisini anlatan kısa not.
• TÜİK, tüketici fiyatları metaveri ve yöntem notları (tuik.gov.tr). Sepetin, fiyat derleme sürecinin ve ağırlık kaynaklarının resmî açıklaması.

Sonraki derse köprü

2025=100 diye başlayan bir seri grafiğe döküldüğünde her çizgi aynı noktadan yola çıkar; baz yılı başka seçilse aynı veri bambaşka bir resim çizer. Dikey eksenin nereden başladığı, hangi dönemin kesilip gösterildiği ve düzey yerine değişimin mi çizildiği, bir grafiğe hiç yalan söyletmeden okuru yanıltabilir. Sıradaki ders bu hilelerin nasıl işlediğini ve bir grafiği nasıl sorgulayacağımızı gösteriyor.