Teşvikler: İnsanlar neden öyle davranır?

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Teşviki, bir davranışın maliyetini ya da getirisini değiştiren her şey olarak tanımlar.
• Anlama — Maddi teşvik ile sosyal ve ahlaki teşvik arasındaki farkı örnekle açıklar.
• Analiz — Bir ödül ya da cezanın neden amaçlananın tersini üretebildiğini Hanoi ve Hayfa örnekleriyle çözümler.
• Değerlendirme — Bir teşvik politikasının işe yarayıp yaramadığını, hangi kanıt türüne dayandığına bakarak tartışır.

Sezgi

Açılış

1902 baharında Fransız sömürge yönetimi Hanoi'de veba korkusuyla fareye savaş açtı. Kanalizasyona işçi göndermek yetmeyince bir ödül koydular: şehirliler öldürdükleri her farenin kuyruğunu karakola getirecek ve kuyruk başına küçük bir para alacaktı. Birkaç hafta içinde karakollara on binlerce kuyruk aktı ve yetkililer başarıyı kutladı.

Sonra sokaklarda kuyruksuz fareler görülmeye başladı. İnsanlar fareyi yakalıyor, kuyruğunu kesip ödülü alıyor ve hayvanı üremesi için geri bırakıyordu. Kısa süre sonra şehrin kenarında kuyruk için fare yetiştiren çiftlikler bulundu. Program iptal edildi; Hanoi'nin fare sorunu başladığı yerden daha kötü durumdaydı. Hanoi'liler neden öyle davrandı? Daha ilginci, kuralı koyanlar bunu neden önceden göremedi?

Hikâye — Hayfa'da on kreş

Yaklaşık yüz yıl sonra iki iktisatçı, Uri Gneezy ile Aldo Rustichini, çok daha küçük bir sorunla uğraştı. İsrail'in Hayfa kentinde özel kreşlerde bazı veliler çocuklarını kapanış saatinden sonra alıyor, bir öğretmen de onlar gelene kadar kalmak zorunda kalıyordu. Araştırmacılar on kreşle anlaştı ve yirmi hafta boyunca geç kalan velileri saydı.

İlk dört hafta yalnızca sayım yapıldı. Beşinci haftada kreşlerin altısında yeni bir kural ilan edildi: on dakikadan fazla geç kalan veli bundan sonra 10 şekel ceza ödeyecekti. Kalan dört kreşte hiçbir şey değişmedi; karşılaştırma onlara göre yapılacaktı. Beklenti açıktı: ceza geç kalmanın maliyetini artırır, dolayısıyla geç kalan azalır.

Tersi oldu. Ceza konan kreşlerde geç kalan veli sayısı sonraki haftalarda istikrarlı biçimde arttı ve başlangıçtakinin neredeyse iki katına yerleşti. On yedinci haftanın başında ceza kaldırıldı ve bu kez daha şaşırtıcı bir şey görüldü: geç kalma eski düzeyine dönmedi, yüksek kaldı. Karşılaştırma kreşlerinde ise bütün bu süre boyunca kayda değer bir değişiklik olmadı.

Araştırmacıların açıklaması makalelerinin başlığında duruyor: bir ceza bir fiyattır. Ceza yokken geç kalmak bir öğretmeni mağdur etmek, yani bir kabalıktı ve veliler bundan utanıyordu. Ceza gelince aynı davranışın bir etiketi oldu: on şekel. Aylık ücreti 1.400 şekel olan bir kreşte on şekel, fazladan bir saatin ucuz bir fiyatı gibi göründü. Ceza kaldırıldığında ise utanç geri gelmedi; veliler geç kalmanın «satın alınabilir» bir şey olduğunu öğrenmişti.

Kavram — maliyet ve getiriyi değiştiren her şey

İktisatta teşvik, bir davranışın maliyetini ya da getirisini değiştiren her şeydir. Önceki derste bir seçimin bedelinin vazgeçilen en iyi seçenek olduğunu gördük (EKO-001.02). Teşvik o terazinin kefelerine dokunur: bir kefeye ağırlık ekler ya da ondan ağırlık alır ve bunu yaptığında insanların seçtiği şey de değişir. İktisatçıların «insanlar teşviklere tepki verir» cümlesi bu kadar basit bir gözleme dayanıyor.

Ama terazide yalnızca para durmaz. Maddi teşvikler ücret, fiyat, vergi, ceza ve prim gibi parayla ölçülenlerdir. Bunların yanında insanlar başkalarının onayına, kendi vicdanlarına ve toplulukta nasıl görüneceklerine de tepki verir; bunlara sosyal ve ahlaki teşvikler denir. Hayfa'daki kreşte ceza gelmeden önce de bir bedel vardı: öğretmenin yüzüne bakmanın utancı. Kural koyanlar bu bedeli görmedi, çünkü hiçbir tabloda yazmıyordu.

Bu yüzden bir teşvik sisteminin etkisi iki soruya bağlı. İlki, yeni kuralın maliyeti ve getiriyi gerçekten hangi yöne değiştirdiği. Hanoi'de ödül fare öldürmeyi değil fare kuyruğu teslim etmeyi ödüllendiriyordu ve insanlar tam olarak ödüllendirilen şeyi yaptı. Öbür soru, yeni kuralın eskiden işleyen görünmez bir teşviki bozup bozmadığı. Hayfa'da para, utancın yerine geçti ve onu dışarı itti. İktisatçılar buna dışlama etkisi der.

Veri ve kanıt — bir deney ne kadar genellenir?

Hayfa deneyinin gücü tasarımından geliyor. Ceza konan ve konmayan kreşler aynı dönemde izlendi, dolayısıyla geç kalmadaki artışın mevsimden ya da şehirdeki genel bir değişiklikten kaynaklandığı söylenemiyor. Artış yalnızca ceza konan altı kreşte görüldü ve ceza kalkınca geri dönmedi.

Ama tek bir deneyin her yerde geçerli olduğunu söylemek aceleci olur. 2020'de Cherie Metcalf ve arkadaşları aynı kreş durumunu çevrim içi bir anketle yeniden kurdu: katılımcılara bir kreş senaryosu okutuldu ve ceza olan ve olmayan durumda ne yapacakları soruldu. Bu kez ceza, katılımcıların geç kalma niyetini azalttı. Vergi bildirimi üzerine yaptıkları ikinci çalışmada da sonuç aynı yöndeydi.

İki sonuç birbirini çürütmüyor, farklı şeyleri ölçüyor. Hayfa'da gerçek veliler gerçek bir öğretmenle aylarca yüz yüze geldi; utanç duygusu tam da bu ilişkide yaşıyordu. Bir ankette ise insanlar kâğıt üzerindeki bir senaryoya ne yapacaklarını söylüyor ve orada koruyacakları bir ilişki yok. Bu fark başlı başına bir ders: bir teşvikin etkisi, bozabileceği sosyal bağın ne kadar güçlü olduğuna bağlı. Güçlü bir sosyal normun bulunduğu yerde fiyat normu dışlayabilir; böyle bir normun olmadığı yerde ceza beklendiği gibi işleyebilir.

Neden önemli? — yirmi beş kuruşluk poşet

Türkiye'de 1 Ocak 2019'da marketlerdeki plastik poşetler ücretli hâle geldi; poşet başına en az 25 kuruş. Bir alışverişte birkaç poşet için ödenen para çoğu hane bütçesinde fark edilmeyecek kadar küçüktü. Buna rağmen Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 2021'de açıkladığı verilere göre poşet kullanımı yüzde 75 azaldı.

Yirmi beş kuruşun bu kadar büyük bir etki yaratması, Hayfa'daki on şekelle birlikte düşünüldüğünde ilginç. Poşette bozulacak bir sosyal norm yoktu; tersine, ücret poşeti bedava sanılan bir şeyken görünür bir seçime dönüştürdü ve kasada «poşet ister misiniz?» sorusu her alışverişte küçük bir karar anı yarattı. Teşvik yalnızca fiyatı değiştirmedi, dikkati de değiştirdi.

Aynı soru her kamu politikasında yeniden sorulur. Bir vergi indirimi yatırımı mı artıracak, yoksa zaten yapılacak yatırımlara bir hediye mi olacak? Bir trafik cezası hız yapmayı mı azaltacak, yoksa hız yapmanın fiyatı mı olacak? Hanoi, Hayfa ve poşet aynı dersin üç yüzü: bir kuralın ne yapacağını anlamak için kuralı değil, kuralın karşısındaki insanın terazisini okumak gerekir.

Özet kartı

1. Teşvik, bir davranışın maliyetini ya da getirisini değiştiren her şeydir; insanlar teşviklere tepki verir.
2. Teşvikler yalnızca parasal değildir; onay, utanç, görev ve kimlik de davranışı yönlendirir.
3. Bir ödül yalnızca ödüllendirdiği şeyi üretir: Hanoi'de fare değil fare kuyruğu ödüllendirildi.
4. Para, eskiden işleyen bir sosyal normun yerine geçip onu dışlayabilir: Hayfa'daki ceza geç kalmayı artırdı.
5. Bir teşvikin etkisi bağlama bağlıdır; normun zayıf olduğu yerde küçük bir fiyat bile büyük değişiklik yaratabilir, Türkiye'deki poşet ücreti gibi.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Bir belediye otobüs ücretini öğrenciler için yarıya indiriyor. Bu hangi davranışın maliyetini değiştiren bir teşviktir?
2. (Çıktı 2) Hayfa'daki kreşte ceza gelmeden önce geç kalmanın maliyeti neydi? Bu maliyet maddi mi, sosyal mi?
3. (Çıktı 3) Hanoi'deki ödül fare sayısını azaltmak için hangi davranışı ödüllendirmeliydi, gerçekte hangisini ödüllendirdi?
4. (Çıktı 3) Hayfa'da ceza kaldırıldığında geç kalma neden eski düzeyine dönmedi?
5. (Çıktı 4) Metcalf ve arkadaşlarının anketi Hayfa bulgusunu tekrarlayamadı. Bu, Hayfa deneyinin yanlış olduğu anlamına mı gelir?
6. (Çıktı 4) 25 kuruşluk poşet ücreti kullanımı yüzde 75 azalttı, 10 şekellik kreş cezası geç kalmayı artırdı. İki durum arasındaki farkı hangi kavramla açıklarsın?

Cevaplar

1. Otobüsle yolculuk yapmanın maliyetini düşürür; öğrencileri özel araç, yürüme ya da evde kalma yerine otobüse yönlendirir.
2. Öğretmeni bekletmenin utancı ve kabalık sayılmasıydı. Bu sosyal bir maliyetti; hiçbir faturada görünmüyordu.
3. Fare nüfusunu azaltan davranışı, yani fareleri yok etmeyi ödüllendirmeliydi. Gerçekte kuyruk teslimini ödüllendirdi ve kuyruk, fareyi öldürmeden de elde edilebiliyordu.
4. Ceza, geç kalmayı bir kabalık olmaktan çıkarıp bedeli ödenebilen bir hizmete çevirmişti. Ceza kalkınca utanç geri gelmedi, çünkü velilerin davranışı nasıl gördüğü değişmişti.
5. Hayır. Anket gerçek bir ilişkiyi değil kâğıt üzerindeki bir senaryoyu ölçtü; Hayfa'daki etkinin kaynağı olan yüz yüze ilişki ankette yoktu. İki sonuç birlikte, cezanın etkisinin bağlama bağlı olduğunu gösteriyor.
6. Dışlama etkisi. Kreşte para güçlü bir sosyal normun yerine geçti ve onu zayıflattı; poşette bozulacak bir norm yoktu, ücret yalnızca seçimi görünür kıldı.

İleri okuma

• Uri Gneezy ve Aldo Rustichini (2000). «A Fine is a Price». Journal of Legal Studies 29(1). Kreş deneyinin kendisi; kısa ve teknik olmayan bir makale.
• Michael G. Vann (2003). «Of Rats, Rice, and Race: The Great Hanoi Rat Massacre, an Episode in French Colonial History». French Colonial History 4. Fare avının arşiv belgelerine dayanan anlatımı.
• Cherie Metcalf ve arkadaşları (2020). «Is a Fine Still a Price?». International Review of Law and Economics 63. Tekrar çalışması ve yöntemin sonucu nasıl değiştirdiği.
• Richard Titmuss (1970). The Gift Relationship: From Human Blood to Social Policy. Kan bağışında para ile gönüllülüğü karşılaştıran klasik tartışma; dışlama fikrinin erken kaynaklarından.

Sonraki derse köprü

Bu derste teşvikleri tek bir kişinin terazisi üzerinden okuduk: bir kural geliyor, bir insan tepki veriyor. Ekonominin büyük kısmı ise iki kişinin terazisi aynı anda oynadığında olur, yani bir alışverişte. Sıradaki ders, gönüllü bir değişimin neden iki tarafı birden kazançlı çıkarabildiğini ve «birinin kazancı öbürünün kaybıdır» sezgisinin nerede yanıldığını açıyor.