Fırsat maliyeti: Her seçimin görünmeyen bedeli

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Fırsat maliyetini, bir seçim yapıldığında vazgeçilen en iyi seçeneğin değeri olarak tanımlar.
• Uygulama — Bir bilet, bir iş teklifi ya da bir okul kararında fırsat maliyetini hesaplar.
• Analiz — Açık maliyeti örtük maliyetten ayırır ve batık maliyetin neden karara girmediğini açıklar.
• Değerlendirme — «Yıkım ekonomiyi canlandırır» iddiasını Bastiat'nın kırık cam örneğiyle tartışır.

Sezgi

Açılış

Bir çekilişte ücretsiz bir konser bileti kazandın ve bileti kimseye satamıyorsun. Aynı akşam şehrin öbür ucunda başka bir sanatçı sahneye çıkıyor; onun bileti 40 dolar, sen onu görmek için 50 dolara kadar öderdin. Başka hiçbir masraf yok. Ücretsiz konsere gitmenin sana maliyeti ne kadar?

Cevabı aklında tut, çünkü bu soru 2005'te yayımlanan bir çalışmada meslekten iktisatçılara soruldu ve sonucu mesleği epey utandırdı. Ona dersin sonlarında döneceğiz. Önce sorunun neden bu kadar kaygan olduğunu anlamamız gerekiyor: bilet bedava, cebinden tek kuruş çıkmıyor, ama yine de bir şey ödüyorsun.

Hikâye — 1850'de kırılan bir cam

1850 yazında Fransız iktisatçı Frédéric Bastiat, adı sonradan bütün iktisat öğrencilerinin ezberine girecek bir deneme yayımladı: Görülen ve görülmeyen. Denemenin ilk sahnesi bir dükkânda geçer. Dükkân sahibinin haylaz oğlu bir camı kırar, sahip altı frank ödeyip yenisini taktırır ve kalabalıktan biri teselli eder: «Her şeyin bir iyi tarafı var. Cam kırılmasa camcı ne iş yapardı?»

Bastiat'ya göre bu teselli bir hesap hatasıdır, üstelik çok yaygın bir hata. Kalabalık camcının kazandığı altı frankı görüyor, çünkü o para gerçekten el değiştirdi. Görmediği şey, dükkân sahibinin o altı frankla cam kırılmasaydı ne yapacağıdır. Belki eskiyen ayakkabısını yenileyecek, belki kitaplığına bir kitap ekleyecekti. O ayakkabıcı ya da kitapçı hiç doğmamış bir satışı kaybetti, ama kaybı hiçbir sokakta görünmüyor.

Hesap tamamlanınca tablo değişiyor. Cam kırılmasaydı kasabada bir cam ve bir çift ayakkabı olacaktı; kırıldıktan sonra yalnızca bir cam var. Camcının kazancı yeni bir servet değil, başka birinin kaybedilen satışından yapılmış bir aktarmadır. Bastiat'nın meseli bu yüzden hâlâ her deprem, savaş ya da doğal afetten sonra «yeniden inşa büyümeyi hızlandıracak» cümlesi duyulduğunda hatırlanıyor.

Kavram — vazgeçilen en iyi seçenek

Kırık camın dersi tek bir kavramda toplanıyor: fırsat maliyeti. Bir şeyi seçtiğinde, o kaynakla yapabileceğin öbür şeylerin en iyisinden vazgeçmiş olursun; fırsat maliyeti o vazgeçilen seçeneğin değeridir. Önceki derste kıtlığın seçimi zorunlu kıldığını gördük (EKO-001.01). Fırsat maliyeti o seçimin fiyat etiketidir, yalnızca etiket rafta değil, vazgeçilen yolun üzerinde durur.

Tanımın en sık karıştırılan yeri ölçüsüdür. Maliyet en iyi alternatifin değeridir, hepsinin toplamı değil. Bir akşamı fazla mesaiye verdiğinde bir yemek davetinden, spor salonundan ve erken uykudan vazgeçmiş olabilirsin, ama o akşam hepsini birden yapamayacaktın; kaybettiğin, bunlar arasında en çok değer verdiğin tek şeydir. Üstelik vazgeçilen şeyin para olması da gerekmez. Zaman, dikkat, dinlenme ya da bir fırsatın kendisi de vazgeçilen değer olabilir.

Bu yüzden iktisatçılar maliyeti ikiye ayırır. Açık maliyet cebinden gerçekten çıkan paradır: kira, bilet, malzeme. Örtük maliyet ise hiçbir faturada yazmayan ama vazgeçtiğin şeyin değeridir. Kendi dükkânını açmak için iyi maaşlı işinden ayrılan birinin muhasebe defterinde maaş kaybı görünmez; oysa iktisadi hesapta en büyük kalem çoğu zaman odur. Bir işin kâr ettiğini söyleyebilmek için yalnızca faturaları değil, sahibinin başka yerde kazanabileceğini de karşılaması gerekir.

Veri ve kanıt — iktisatçılar bile karıştırıyor

Şimdi açılıştaki soruya dönelim. Doğru cevap 10 dolar. Ücretsiz konsere gidersen vazgeçtiğin şey öbür konserdir ve o konserin sana net değeri, ödemeye razı olduğun 50 dolardan bilete ödeyeceğin 40 doları çıkarınca kalan 10 dolardır. Paul Ferraro ve Laura Taylor bu soruyu 2005'te 199 meslekten iktisatçıya dört seçenekle sordu: 0, 10, 40 ve 50 dolar. Doğru cevabı veren yalnızca yüzde 21,6'ydı; yani rastgele işaretlemenin beklenen payından bile düşük.

Sonuç iki farklı biçimde okundu. Ferraro ile Taylor'a göre kavram ders kitaplarında o kadar yüzeysel öğretiliyor ki onu öğretenler bile somut bir soruda uygulayamıyor. Potter ile Sanders ise 2012'de sorunun kendisini eleştirdi: onlara göre her seçenek bir yorumla savunulabilirdi ve anket iktisatçıların anlayışını ölçmekten çok sorunun belirsizliğini ölçüyordu. İki okuma da aynı yere çıkıyor. Fırsat maliyeti tanım olarak basit, ama gerçek bir durumda neyin vazgeçilen seçenek sayılacağına karar vermek sanıldığından zor.

Sıradan tüketicilerde durum daha belirgin. Shane Frederick ve arkadaşları 2009'da yayımladıkları deneylerde, insanların bir satın alma kararında vazgeçtikleri şeyleri kendiliğinden düşünmediklerini gösterdi. Bir deneyde katılımcılara iki iPod Touch modeli arasında seçim yaptırıldı. İki model arasındaki fiyat farkı yalnızca «cebinde 100 dolar kalır» diye hatırlatıldığında ucuz modeli seçenlerin payı kabaca iki katına çıktı. Katılımcılar paranın başka bir işe gidebileceğini elbette biliyordu; bilmek ile o anda akla getirmek arasındaki fark, fırsat maliyetini görünmez kılan şeyin ta kendisi.

Neden önemli? — dört yılın fiyatı

Türkiye'de bir gencin en büyük kararlarından biri üniversiteye gidip gitmemek. Harç ve kira gibi açık maliyetler hesaplanır, ama çoğu zaman en büyük kalem hiçbir listede görünmez: okurken çalışamamak. 2026 için net asgari ücret aylık 28.075,50 lira. Bir gencin okul yerine dört yıl asgari ücretle çalışabileceğini varsayarsak, vazgeçilen gelir bugünkü rakamla 48 × 28.075,50, yani yaklaşık 1,35 milyon lira eder. Enflasyonu ve iş bulma ihtimalini hesaba katmayan kaba bir sayı bu, ama büyüklüğü göstermeye yeter.

Bu hesap üniversitenin kötü bir karar olduğunu söylemiyor. Eğitimin sonradan getirdiği yüksek gelir, bu vazgeçilen dört yılı fazlasıyla karşılayabilir ve bunun nasıl ölçüldüğü ileride ayrı bir dersin konusu. Söylediği şey başka: karar ancak iki kefe birden tartıldığında gerçek bir karar olur. Yalnızca harcı ve kirayı sayan biri kararın yarısını görüyor.

Aynı mantık devletin bütçesinde de işler. Bir köprüye ayrılan kaynak, aynı parayla yapılabilecek okulların ya da hastanelerin fırsat maliyetini taşır. Bir yatırım «kendini amorti ediyor» diye savunulduğunda sorulacak soru yalnızca «kâr ediyor mu» değil, «aynı parayla yapılabilecek en iyi başka iş bundan daha mı az getirirdi» sorusudur. Bastiat'nın kalabalığı da camcının kazancını görüp kitapçının kaybını görmediği için yanılıyordu.

Özet kartı

1. Fırsat maliyeti, bir seçim yapıldığında vazgeçilen en iyi alternatifin değeridir; bütün alternatiflerin toplamı değildir.
2. Açık maliyet cepten çıkan paradır; örtük maliyet faturada görünmeyen, vazgeçilen değerdir ve çoğu zaman daha büyüktür.
3. Batık maliyet geri gelmez ve karara girmez; karar yalnızca bundan sonraki kazanç ve kayıplara bakar.
4. Bastiat'nın kırık camı, görüneni sayıp görünmeyeni unutmanın yanlış bir «kazanç» ürettiğini gösterir.
5. Konser sorusunda iktisatçıların yalnızca yüzde 21,6'sı doğru cevabı verdi; kavram basit, uygulaması zordur.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Fırsat maliyeti neden vazgeçilen bütün seçeneklerin toplamı değil de yalnızca en iyisinin değeridir?
2. (Çıktı 2) Açılıştaki soruda öbür konserin bileti 40 değil 45 dolar olsaydı, ücretsiz konsere gitmenin fırsat maliyeti ne olurdu?
3. (Çıktı 2) Ayda 60.000 lira kazandığı işten ayrılıp kendi kafesini açan biri, ilk yılında kiraya ve malzemeye 500.000 lira ödüyor. Bu kişinin ilk yılki açık ve örtük maliyeti nedir?
4. (Çıktı 3) Parasını peşin ödediğin ama gitmek istemediğin bir kurs için «paramı verdim, gitmeliyim» düşüncesi neden hatalıdır?
5. (Çıktı 3) Üniversite hesabında harç açık maliyet mi, örtük maliyet mi? Okurken kazanılamayan maaş hangisi?
6. (Çıktı 4) Bir deprem sonrası «yeniden inşa ekonomiyi büyütecek» diyen bir yorumcuya Bastiat nasıl bir soru sorardı?

Cevaplar

1. Bir kaynağı aynı anda yalnızca bir işe verebilirsin; vazgeçtiğin seçeneklerin hepsini zaten birlikte yapamayacaktın. Kaybettiğin şey, onların arasından seçeceğin en iyisidir.
2. 50 − 45 = 5 dolar. Öbür konserin sana net değeri düştüğü için ücretsiz konsere gitmenin maliyeti de düşer.
3. Açık maliyet 500.000 lira kira ve malzeme. Örtük maliyet vazgeçilen maaştır: 12 × 60.000 = 720.000 lira. Kafe ilk yıl bu iki kalemin toplamını karşılamıyorsa, muhasebe kâr gösterse bile iktisadi olarak zarardadır.
4. Ödenen para batık maliyettir; kursa gitsen de gitmesen de geri gelmez. Karar yalnızca kursa gitmenin bundan sonra sağlayacağı yarar ile o saatlerde yapabileceğin en iyi başka şey karşılaştırılarak verilmelidir.
5. Harç cepten çıktığı için açık maliyettir. Okurken çalışamamaktan doğan gelir kaybı örtük maliyettir ve çoğu durumda daha büyük kalemdir.
6. «Yıkılan binalar ve onları yeniden yapmak için harcanan kaynak, deprem olmasaydı neye harcanacaktı?» Yeniden inşa görünen harcamadır; kaybedilen servet ve yapılamayan başka işler görünmeyen maliyettir.

İleri okuma

• Frédéric Bastiat (1850). Ce qu'on voit et ce qu'on ne voit pas (Görülen ve görülmeyen). Kırık cam meseli ilk bölümdedir; kısa ve bugün de okunaklı.
• Paul J. Ferraro ve Laura O. Taylor (2005). «Do Economists Recognize an Opportunity Cost When They See One?». Contributions to Economic Analysis & Policy. Konser sorusunun kaynağı.
• Shane Frederick, Nathan Novemsky, Jing Wang, Ravi Dhar ve Stephen Nowlis (2009). «Opportunity Cost Neglect». Journal of Consumer Research 36(4). Tüketicilerin vazgeçtiklerini neden düşünmediğine dair deneyler.

Sonraki derse köprü

Konser sorusunda öbür konserin bileti pahalandığında ücretsiz konsere gitmenin maliyeti düştü; başka bir şey değişmeden seçimin bedeli değişti. Maliyetler ve getiriler değiştiğinde insanların ne yaptığı da değişir, bazen kuralı koyanın hiç beklemediği yönde. Bir sonraki ders bu kaldıracın adını koyuyor: teşvikler, ve insanların neden öyle davrandığı sorusu.