Ahmatova, Tsvetayeva, Mayakovski

Kazanımlar

• Ahmatova, Tsvetayeva ve Mayakovski'nin 1917 devrimi karşısındaki üç farklı tutumunu tarihleriyle açıklayabilir.
• Mayakovski'nin otobiyografisindeki «Benim devrimim» kaydını ve Ahmatova'nın «Мне голос был» şiirinin içeriğini karşılaştırabilir.
• Tsvetayeva'nın «Моим стихам, написанным так рано» şiirinde şairin kendi şiirlerinin geleceğine bakışını çözümleyebilir.
• Bu şairleri Türk Rusçacılarının çalışmaları üzerinden okuyarak, Türkçedeki alımlamanın neyi gördüğünü ve neyi yeni gördüğünü değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

13 Mayıs 1913, Kırım'da Koktebel. Yirmi yaşında bir genç kadın on iki dizelik bir şiir yazar. Şiir kendi şiirlerine seslenir: o kadar erken yazılmış şiirlere ki, yazarken şair olduğunu bile bilmiyordu.

Şiire göre bu şiirler kitapçılarda tozlar içinde yatmaktadır; kimse almamıştır, kimse almaz. Ama genç kadın son iki dizede bir kehanette bulunur: değerli şaraplar gibi, bu şiirlerin de sırası gelecektir.

Şairin adı Marina Tsvetayeva'dır. Dört yıl sonra Rusya'da bir devrim olacak, hayatı ikiye bölünecek ve şiirlerinin sırası gerçekten de ancak ölümünden yıllar sonra gelecektir.

Büyük soru

Bir şiirin asıl zamanı yazıldığı an mıdır, yoksa onu okuyacak bir gelecek mi?

Bağlam

Bu derste aynı kuşaktan üç şairi yan yana okuyoruz. Anna Ahmatova 1889'da doğdu, 1966'da öldü. Marina Tsvetayeva 1892'de doğdu, 1941'de öldü. Vladimir Mayakovski 1893'te doğdu, 1930'da öldü. Üçü de 1910'larda, Birinci Dünya Savaşı'ndan hemen önce şiire başladı; üçünün de hayatını 1917 devrimi belirledi.

Devrimden önce Rus şiirinde birbiriyle tartışan okullar vardı. Ahmatova, Osip Mandelştam ve başka şairlerle birlikte sembolizmin bulanık simgelerine karşı açık, somut bir şiir isteyen akmeistlerin çevresindeydi. Mayakovski ise geçmişin bütün şiirini atmak isteyen fütüristlerdendi; imzaladığı ilk manifestonun adı Toplumsal Zevke Bir Tokat'tı.

Ana anlatı — «Benim devrimim»

Mayakovski devrimi tereddütsüz karşıladı. Otobiyografisi «Я сам», yani «Ben kendim», kısa tarihli notlardan oluşur. Ekim 1917'nin kaydı şöyledir:

«Принимать или не принимать? Такого вопроса для меня (и для других москвичей-футуристов) не было. Моя революция.»

Kabul etmek mi, etmemek mi? Benim için, Moskovalı öteki fütüristler için de böyle bir soru yoktu. Benim devrimim. Hemen ardından kısa cümleler gelir: Smolnıy'a gittim. Çalıştım. Ne iş çıktıysa.

Mayakovski için devrim şiirin konusu olmaktan öte, şiirin yeni görevi oldu. Afişler çizdi, propaganda dizeleri yazdı, kürsülerde okudu. 210-06'da Nâzım Hikmet'in onun merdiven biçimli dizelerinden ne öğrendiğini görmüştük; bu dizeler yüksek sesle, kalabalık önünde okunmak için kurulmuştu.

Ana anlatı — Kulaklarını kapayan şair

Ahmatova'nın cevabı başkaydı. 1917–1918 kışında yazdığı ve Nisan 1918'de haftalık bir dergide yayımladığı bir şiirde gizemli bir ses ona seslenir ve onu yanına çağırır. Ses, sağır ve günahkâr dediği toprağını, Rusya'yı sonsuza dek bırakmasını ister; karşılığında ellerindeki kanı yıkayacağını, yüreğindeki kara utancı söküp atacağını, yenilgilerinin ve kırgınlıklarının acısını yeni bir adla örteceğini vaat eder. Ahmatova'nın sonradan şiire eklediği son kıtada şair bu sese kayıtsız ve sakin, elleriyle kulaklarını kapar; yaslı ruhu bu yakışıksız sözle kirlenmesin diye. Metinbilimci E. V. İvanova'nın gösterdiği gibi, şiirin birkaç farklı biçimi vardır ve bu son kıta ilk yayımda yoktu.

Ahmatova kaldı ve bunun bedelini ödedi. 1946'da Komünist Parti'nin başlattığı bir kampanyada Andrey Jdanov onu açıkça aşağıladı, şiirlerinin yayımlanması yasaklandı ve Sovyet Yazarlar Birliği'nden çıkarıldı. 001-06'da onun hapishane kuyruğunda doğan Requiem'ini okumuştuk; o döngü de yıllarca Sovyetler Birliği'nde yayımlanamadı.

Ana anlatı — Sürgün ve masa

Tsvetayeva'nın yolu üçüncü bir yoldu. Lada Aksüt'ün DTCF Dergisi'nde yayımlanan incelemesine göre devrim sonrası 1918–1919 Moskova'sında Tsvetayeva iki küçük çocuğuyla, kimseden destek görmeden, açlık ve yokluk içinde yaşadı. Bu yıllarda tiyatrocularla dostluk kurdu ve altı oyun yazdı; sonra onları Romantika adı altında topladı.

Tsvetayeva bu yıllarda Bolşeviklere karşı savaşanları öven bir şiir döngüsü de yazdı. Mayıs 1922'de Rusya'dan ayrıldı; ailesiyle birlikte Berlin'de, Prag'da, sonra uzun yıllar Paris'te, gittikçe ağırlaşan bir yoksulluk içinde yaşadı. 1939'da Moskova'ya döndü ve 1941'de öldü.

Melih Levi'nin Söylem Filoloji Dergisi'nde yayımlanan makalesi, Tsvetayeva'nın sürgün yıllarından bir şiire, 1933 tarihli «Стол», yani «Masa»ya bakar. Levi'ye göre bu şiirde yazı masası, şairin bedeninin izlerini ve gündelik hayatın kalıplarını yeniden kurma çabasını kaydeden bir nesnedir; Tsvetayeva masaya Mayakovski'nin gürültülü sahnelerinden çok daha içe dönük, yakın bir bağla bağlanır.

Metin anı

Tsvetayeva'nın 1913'te Koktebel'de yazdığı şiirin tamamı:

Моим стихам, написанным так рано,

Что и не знала я, что я — поэт,

Сорвавшимся, как брызги из фонтана,

Как искры из ракет,

Ворвавшимся, как маленькие черти,

В святилище, где сон и фимиам,

Моим стихам о юности и смерти,

— Нечитанным стихам! —

Разбросанным в пыли по магазинам,

Где их никто не брал и не берёт,

Моим стихам, как драгоценным винам,

Настанет свой черёд.

Satır satır okuyalım. Şiirin tamamı tek bir cümledir ve bu cümlenin yüklemi en sona saklanmıştır. Üç kez «Моим стихам», şiirlerime, diye başlar: o kadar erken yazılmış şiirlerime ki şair olduğumu bilmiyordum; fıskiyeden sıçrayan damlalar, havai fişekten kopan kıvılcımlar gibi; uyku ve tütsü dolu bir tapınağa küçük şeytanlar gibi dalan şiirlerime; gençlik ve ölüm üzerine, okunmamış şiirlerime.

Üçüncü kıta bugünü gösterir: kitapçılara tozun içinde dağılmış, kimsenin almadığı ve almayacağı şiirler. Ve en sonda, on bir dize bekletilen yüklem gelir: «Настанет свой черёд», sıraları gelecek. Benzetme bu sırayı açıklar: değerli şaraplar beklendikçe değerlenir. Şiir kendi geleceğini, kendi bekleyişini anlatan bir cümledir.

Cevap ve bağlantı

Bir şiirin asıl zamanı hangisidir? Bu üç şairin hayatı bu soruya aynı cevabı verir: gelecek. Mayakovski 1930'da yazdığı son büyük şiiri «Во весь голос»u, «Bütün sesimle»yi, doğrudan geleceğe seslenerek açar: «Уважаемые товарищи потомки!», sayın yoldaş torunlar! Bugünün taşlaşmış çöplüğünü karıştırırken belki benim hakkımda da soracaksınız, der; ve ekler: «Я сам расскажу о времени и о себе», zamanı ve kendimi ben kendim anlatacağım. Ahmatova'nın Requiem'i yıllarca ezberlerde bekledi. Tsvetayeva'nın 1913'te söylediği sıra, onun da şiirlerine ölümünden sonra geldi.

Bu şairlerin Türkçedeki serüveni de sürüyor. 210-06'da Nâzım Hikmet'in Mayakovski'den aldıklarını görmüştük; bugün bu şairler Türk Rusçacılarının da çalışma konusu. Lada Aksüt, Tsvetayeva'nın eserlerinin Sovyet sistemine karşı tutumu yüzünden uzun süre hak ettiği değeri görmediğini ve tiyatro oyunlarının Türkiye'de henüz yeterince incelenmediğini yazar; makalesi bu boşluğu doldurmaya girişir. Melih Levi ise Mayakovski ile Tsvetayeva'yı, biri devrimin, öteki sürgünün şairi olarak ayrı ayrı değil, gündelik hayatla, «bıt»la boğuşan iki modernist olarak yan yana okur. Türkçedeki alımlama da, Tsvetayeva'nın şaraplarına benzer: bazı şiirler ve oyunlar sıralarını hâlâ bekliyor.

Kapanış kancası

Bu üç şair devrimi, sürgünü ve sansürü yüksek sesle yaşadı; Mayakovski «bütün sesimle» diye yazdı. Yüzyılın sonraki felaketlerini Polonya'da yaşayan iki şair ise başka bir ton seçecekti. Yüzyılın en büyük yıkımlarına tanıklık eden bir şair, haykırmak yerine ironiyle, alçak sesle konuşursa şiir ne kazanır?

Özet kartı

1. Ahmatova (1889–1966), Tsvetayeva (1892–1941) ve Mayakovski (1893–1930) 1910'larda şiire başladı; Ahmatova akmeistlerin, Mayakovski fütüristlerin çevresindeydi.
2. Mayakovski Ekim 1917'yi otobiyografisinde «Kabul etmek mi, etmemek mi? Böyle bir soru yoktu. Benim devrimim» diye kaydetti ve şiirini devrimin hizmetine verdi.
3. Ahmatova 1917–1918'de yazdığı bir şiirde onu Rusya'yı terk etmeye çağıran sese kulaklarını kapadığını söyledi; kaldı, 1946'da kınandı ve Yazarlar Birliği'nden çıkarıldı.
4. Tsvetayeva devrim sonrası Moskova'da açlık içinde altı oyun yazdı, 1922'de göç etti, 1939'da döndü ve 1941'de öldü; 1913'te şiirlerinin «sırasının geleceğini» yazmıştı.
5. Türk Rusçacıları bu şairleri yeniden okuyor: Aksüt Tsvetayeva'nın oyunlarını, Levi ise Mayakovski ile Tsvetayeva'nın gündelik eşyalarla, «bıt»la ilişkisini inceliyor.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Üç şairin 1917 devrimi karşısındaki tutumları nasıl farklılaştı? Her biri için bir tarih verin.
2. (Kazanım 2) Mayakovski'nin «Моя революция» kaydı ile Ahmatova'nın «Мне голос был» şiiri arasındaki farkı açıklayın.
3. (Kazanım 3) Tsvetayeva'nın 1913 şiirinde yüklemin en sona saklanması ve şarap benzetmesi şiirin anlamına ne katar?
4. (Kazanım 3) «Devrim şairleri destekleyenler ve kaçanlar olarak ikiye ayırdı» yargısı neden eksiktir?
5. (Kazanım 4) Aksüt ve Levi'nin incelemeleri bu şairlere Türkçede hangi yeni bakışları getirir?

Cevaplar

1. Mayakovski devrimi tereddütsüz benimsedi; Ekim 1917'yi «Benim devrimim» diye kaydetti ve Smolnıy'a gidip çalıştı. Ahmatova 1917–1918 kışında yazdığı şiirde gitmeye çağıran sesi reddetti; kaldı, 1946'da kınanıp Yazarlar Birliği'nden çıkarıldı. Tsvetayeva Bolşeviklere karşı savaşanları öven bir döngü yazdı, Mayıs 1922'de göç etti, 1939'da geri döndü.
2. Mayakovski için devrimi kabul edip etmemek bir soru bile değildi; devrimi kendi devrimi olarak benimsedi. Ahmatova'nın şiirinde ise bir ses onu Rusya'yı terk etmeye çağırır; şair bu sese kulaklarını kapar ve kalır, ama devrimi övmez. Biri katılmayı, öteki gitmemeyi seçer.
3. Şiir tek bir cümledir; «şiirlerime» üç kez tekrarlanır, şiirlerin nasıl doğduğu ve şimdi nasıl tozlandığı anlatılır, yüklem ise ancak son dizede gelir: sıraları gelecek. Bu ertelenmiş yüklem, şiirlerin kendi bekleyişini dilbilgisinde yaşatır. Şarap benzetmesi bekleyişe değer katar: değerli şaraplar beklendikçe değerlenir.
4. Mayakovski ile Tsvetayeva bu ayrıma uyar gibi görünür, ama Ahmatova uymaz: devrimi övmedi, ama gitmeyi de reddetti ve kaldığı ülkede susturuldu. Tsvetayeva göçte de yoksulluk içinde yaşadı ve sonunda döndü. Üç hayat bir çizginin iki yanından çok aynı fırtınanın farklı yerlerine düşmüştür.
5. Aksüt, Tsvetayeva'nın devrim sonrası açlık yıllarında yazdığı ve Türkiye'de henüz yeterince incelenmemiş altı oyununu ele alır. Levi, Mayakovski ile Tsvetayeva'yı biri devrimin, öteki sürgünün şairi olarak ayırmak yerine gündelik hayatla, «bıt»la boğuşan iki modernist olarak yan yana okur ve Tsvetayeva'nın «Masa» şiirinde yazı masasını şairin bedeninin izlerini taşıyan bir nesne olarak görür.

Okuma

• Vladimir Mayakovski, Şiir Nasıl Yazılır?, Nalan Türkan çevirisi (Gufo). Mayakovski'nin şiiri bir zanaat ve toplumsal bir iş olarak nasıl gördüğüne bakın.
• Marina Tsvetayeva, «Моим стихам, написанным так рано…» (Rusça Vikikaynak); Türkçe çevirileriyle karşılaştırarak okuyun.
• Lada Aksüt, «Marina Tsvetayeva'nın Tiyatro Oyunları», DTCF Dergisi 64/2 (2024).
• Melih Levi, «Unsettling Things: Vladimir Mayakovsky and Marina Tsvetaeva's Attachment to Everyday Objects», Söylem Filoloji Dergisi 7/1 (2022).