Rilke

Kazanımlar

• Briefe an einen jungen Dichter'in nasıl doğduğunu ve Rilke'nin Kappus'a verdiği temel öğütleri tarihleriyle açıklayabilir.
• «İç zorunluluk» ve «soruları yaşamak» kavramlarını mektupların metninden örneklerle çözümleyebilir.
• Duineser Elegien'in 1912'den 1922'ye uzanan yazılış sürecini ve Birinci Ağıt'ın açılışındaki melek figürünü tartışabilir.
• Rilke'nin Türkçedeki izini, çevirmenlerin seçtiği eserler ve bir Türk Germanistin incelemesi üzerinden yorumlayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1902 sonbaharının sonu. Avusturya'da, Wiener Neustadt'taki askerî akademinin parkında genç bir öğrenci kestane ağaçlarının altında bir şiir kitabı okuyor. Akademinin papazı yanına gelir, kitabı elinden alır, kapağına bakar. Kitap Rainer Maria Rilke'nindir. Papaz düşünceli bir sesle hatırlar: bu şair, yıllar önce papaz olarak görev yaptığı askerî okulda okumuş, René adında sessiz, solgun bir çocuktu.

Öğrencinin adı Franz Xaver Kappus'tur. Henüz yirmi yaşında değildir ve kendine hiç uymadığını düşündüğü bir mesleğin, subaylığın eşiğindedir. Aynı saat içinde şiirlerini Rilke'ye göndermeye karar verir; yanına, kimseye açılmadığı kadar açıldığı bir mektup ekler.

Haftalar sonra Paris damgalı, mavi mühürlü bir zarf gelir. Kappus yıllar sonra bu mektupları yayımlarken, olayı böyle anlatacaktır.

Büyük soru

Bir şiir için on yıl beklemek, bir şairin başarısızlığı mıdır, yoksa şiirin kendi zamanı mı?

Bağlam

Rilke 4 Aralık 1875'te Prag'da doğdu, 1926'da İsviçre'de öldü. Ailesi onu subay olsun diye askerî okula vermişti; sağlığı dayanmadı ve okuldan alındı. Kappus'a ilk mektubunu yazdığında yirmi yedi yaşındadır, Paris'te yaşamaktadır ve heykeltıraş Auguste Rodin üzerine kitabını yeni bitirmiştir.

Paris yılları Rilke'ye bakmayı öğretti. 1907'de ve 1908'de çıkan Neue Gedichte, yani Yeni Şiirler, nesneleri, hayvanları, heykelleri yakından gözleyen şiirlerle doludur. En bilineni Paris'teki Jardin des Plantes'ta bir kafesin içindeki pantere bakar: hayvanın bakışı demir parmaklıkların geçişinden öyle yorulmuştur ki, ona sanki bin parmaklık varmış ve bin parmaklığın ardında hiçbir dünya yokmuş gibi gelir.

Kappus'la yazışma 1903'ten 1908'e kadar sürdü. Rilke'nin on mektubu, Rilke'nin ölümünden üç yıl sonra, 1929'da Kappus'un kısa bir girişiyle Insel Yayınevi'nden kitap olarak çıktı.

Ana anlatı — Gehen Sie in sich

Paris, 17 Şubat 1903. Rilke'nin ilk mektubu bir reddetmeyle başlar: Kappus'un şiirleri hakkında eleştirel bir yargı vermeyecektir, çünkü bir sanat eserine hiçbir şey eleştirel sözlerden daha az dokunamaz; ortaya hep az ya da çok mutlu yanlış anlamalar çıkar.

Sonra Kappus'un asıl sorusuna döner ve onu tekrar eder: şiirlerinin iyi olup olmadığını soruyor; başkalarına da sormuş, dergilere göndermiş, reddedilince huzursuzlanmış. Rilke bunların hepsini bırakmasını ister:

«Niemand kann Ihnen raten und helfen, niemand. Es gibt nur ein einziges Mittel. Gehen Sie in sich.»

Kimse size öğüt veremez, yardım edemez, kimse. Tek bir yol var. İçinize dönün. Rilke'nin önerdiği sınav basittir ve korkutucudur: gecenin en sessiz saatinde kendinize sorun, yazmak zorunda mıyım? Cevap güçlü ve yalın bir «zorundayım» ise, hayatınızı bu zorunluluğa göre kurun.

Rilke'nin sonraki mektupları aynı çizgide ilerler. Viareggio'dan 23 Nisan 1903'te yazdığı mektupta sanatçı olmanın hesap yapmamak, saymamak, özsuyunu zorlamadan olgunlaşan bir ağaç gibi beklemek olduğunu söyler. Ağaç bahar fırtınalarında ardından yaz gelmeyecek diye korkmaz. Ve şu cümleyi kurar: «zehn Jahre sind nichts», on yıl hiçtir. Mektup bir ünlemle biter: «Geduld ist alles!» Sabır her şeydir.

Worpswede'den 16 Temmuz 1903'te yazdığı mektupta bu sabrı bir yöntem hâline getirir. Kappus'tan, kalbindeki çözülmemiş her şeye karşı sabırlı olmasını ve soruların kendisini kilitli odalar gibi, çok yabancı bir dilde yazılmış kitaplar gibi sevmeye çalışmasını ister. Şimdi cevapları aramayın, der; onları yaşayamazsınız. «Leben Sie jetzt die Fragen.» Şimdi soruları yaşayın.

Ana anlatı — On yıl

Rilke'nin «on yıl hiçtir» cümlesini yazdığında bilmediği bir şey vardı: kendi en büyük eseri tam on yıl sürecekti.

1910'da Paris'te geçen romanı Malte Laurids Brigge'nin Notları çıktı. Erkan Zengin'in incelemesine göre Rilke bu romanı bitirir bitirmez derin bir üretkenlik krizine girdi. Krizden çıkmak için çeviriler yaptı, yolculuklara çıktı; 1910–1911'de Kuzey Afrika'yı ve Mısır'ı gezdi. Zengin, Rilke'nin 1910'dan Duino Ağıtları'nın basıldığı 1923'e kadar yalnızca tek bir şiir kitabı, Das Marien-Leben'i yayımladığını not eder.

1911–1912 kışını Rilke, dostu Prenses Marie von Thurn und Taxis'in Adriyatik kıyısındaki Duino şatosunda tek başına geçirdi. Zengin'in aktardığına göre Birinci Ağıt'ın ilk dizesi, Ocak 1912'de, şatonun kayalıkları üzerinde, hiç beklemediği bir anda kulağına geldi. Ardından birkaç ağıtın parçaları yazıldı, sonra yine sessizlik. Savaş geldi, Rilke yıllarca bir yere yerleşemedi.

Sonunda İsviçre'de, Muzot adlı küçük bir şatoda, Şubat 1922'de, birkaç gün içinde bütün döngüyü tamamladı. Zengin'in aktardığı 11 Şubat 1922 tarihli mektupta Rilke prensese haberi verir: birkaç günde anlatılmaz bir fırtına, bir tin kasırgası kopmuş, Duino'daki gibi bütün varlığını sarsmıştır; artık ağıtlar vardır. Muzot'taki aynı Şubat günlerinde Die Sonette an Orpheus'u, Orpheus'a Soneler'i de yazdı. Duineser Elegien ertesi yıl, 1923'te yayımlandı.

Metin anı

Duineser Elegien'in açılışı, Ocak 1912'de Duino'da Rilke'ye gelen o dizeyle başlar:

Wer, wenn ich schriee, hörte mich denn aus der Engel

Ordnungen? und gesetzt selbst, es nähme

einer mich plötzlich ans Herz: ich verginge von seinem

stärkeren Dasein. Denn das Schöne ist nichts

als des Schrecklichen Anfang, den wir noch grade ertragen,

und wir bewundern es so, weil es gelassen verschmäht,

uns zu zerstören. Ein jeder Engel ist schrecklich.

Satır satır okuyalım. Şiir bir soruyla açılır: Ben haykırsam, meleklerin katlarından kim duyardı beni? Soru cevapsızdır; çığlığın kendisi bile koşulludur, «wenn ich schriee», haykırsam. Şair daha haykırmadan duyulmayacağını bilir.

Sonra bir varsayım gelir: diyelim ki biri beni birden yüreğine bastırdı. Sonuç bir kurtuluş değil, bir yok oluştur: onun daha güçlü varlığı karşısında eriyip giderdim. Rilke'nin meleği teselli eden bir varlık değildir; insandan çok daha gerçek, çok daha güçlü bir varlıktır.

Dördüncü dizede şiirin en çok alıntılanan cümlesi başlar: «Denn das Schöne ist nichts / als des Schrecklichen Anfang», çünkü güzel olan, korkuncun başlangıcından başka bir şey değildir. Güzelliğe hayran oluruz, çünkü bizi yok etmeyi sakin bir kayıtsızlıkla reddeder. Ve kısa, kesin bir hüküm: «Ein jeder Engel ist schrecklich.» Her melek korkunçtur.

Bu yedi dize Kappus'a yazılan mektuplarla aynı yerden konuşur. «Gehen Sie in sich» diyen Rilke, burada kendi içine dönmüş ve orada bir çığlık bulmuştur. Mektuplardaki sabır, burada bir korkuyla birleşir: insanın içinde yaşadığı yorumlanmış dünya, Rilke'nin deyişiyle, onun için güvenli bir ev değildir.

Cevap ve bağlantı

Bir şiir için on yıl beklemek başarısızlık mıdır? Rilke'nin kendi hayatı bu soruya iki kez cevap verdi. 1903'te genç bir şaire «on yıl hiçtir» diye yazdı; 1912'de başladığı ağıtları 1922'de bitirdi. Bekleyiş bir boşluk değil, Rilke'nin mektuplarda «olgunlaşma» dediği şeyin kendisiydi. Ama bunu söylemek kolaydır; o on yılın içinde bir kriz, bir savaş ve bir sessizlik vardı. Sabır, Rilke'de bir rahatlık değil, bir dayanma biçimidir.

Rilke'nin Türkçedeki izini bir Germanistin kaynakçasından da okuyabiliriz. Erkan Zengin'in 2023'te Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi'nde yayımlanan incelemesi, Rilke'nin geç dönemini anlatırken Türkçe çevirilere dayanır: Malte Laurids Brigge'nin Notları'nı şair Behçet Necatigil çevirmiş, Rilke'nin Rodin'ini ve Cézanne Üzerine Mektuplar'ını Kâmuran Şipal Türkçeye kazandırmıştır. Kendisi de bir şair olan Necatigil'in Rilke'nin şiirleri yerine romanını Türkçeye aktarması dikkat çekicidir: Rilke'nin Türkçedeki izi yalnızca şiirden değil, düzyazıdan da geçer. Genç Bir Şaire Mektuplar ise bugün Türkçede birden çok yayınevinden, farklı çevirilerle okunur.

Kapanış kancası

Rilke ağıtlarını tek başına, kimsenin kalemine dokundurmadan bitirdi. Aynı yıl, 1922'de, İngilizce yazan başka bir şair uzun bir şiirini bir dostuna verdi ve dostu onu acımasızca kısalttı; şiir yüzyılın en çok tartışılan şiirlerinden biri oldu. Bir şiirin son biçimini başka bir şairin kalemi verirse, o şiir kimindir?

Özet kartı

1. Franz Xaver Kappus 1902 sonbaharında askerî akademide Rilke'ye şiirlerini gönderdi; Rilke'nin 1903–1908 arasında yazdığı on mektup 1929'da Briefe an einen jungen Dichter adıyla yayımlandı.
2. İlk mektupta Rilke eleştiri yapmayı reddeder ve tek bir yol önerir: «Gehen Sie in sich»; yazmak zorunda olup olmadığını kendine sor, eserin tek yargısı bu iç zorunluluktur.
3. Sonraki mektuplarda «on yıl hiçtir», «Sabır her şeydir» ve «Şimdi soruları yaşayın» der.
4. 1910'daki krizden sonra Rilke Duineser Elegien'e Ocak 1912'de Duino'da başladı ve Şubat 1922'de Muzot'ta birkaç günde bitirdi; döngü 1923'te yayımlandı.
5. Birinci Ağıt «Wer, wenn ich schriee» diye açılır; güzel olan korkuncun başlangıcıdır, her melek korkunçtur. Türkçede Rilke'nin düzyazısı da şairler ve Germanistlerce çevrildi: Necatigil'in Malte'si, Şipal'in Rodin'i.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Kappus Rilke'ye neden ve hangi koşullarda yazdı? Mektuplar ne zaman ve nasıl kitap oldu?
2. (Kazanım 2) Rilke ilk mektubunda Kappus'a hangi sınavı önerir? Bu sınav bir eserin iyi olup olmadığı hakkında ne söyler?
3. (Kazanım 2) «Leben Sie jetzt die Fragen» ne demektir ve Rilke bu tutumu hangi benzetmelerle anlatır?
4. (Kazanım 3) Duineser Elegien'in yazılışı neden on yıl sürdü? Birinci Ağıt'ın ilk dizelerinde melek nasıl bir varlıktır?
5. (Kazanım 4) Zengin'in incelemesi Rilke'nin hangi eserlerinin Türkçe çevirilerine dayanır? Bir şairin Rilke'nin romanını çevirmesi neyi gösterir?

Cevaplar

1. Kappus askerî akademide öğrenciyken akademinin papazından Rilke'nin aynı askerî okulda okumuş olduğunu öğrendi; kendine uymayan bir mesleğin eşiğindeydi ve şiirlerini bir yargı umuduyla Rilke'ye gönderdi. Yazışma 1903'ten 1908'e kadar sürdü; Rilke'nin on mektubu, Rilke'nin ölümünden üç yıl sonra, 1929'da Kappus'un girişiyle Insel'den yayımlandı.
2. Gecenin en sessiz saatinde «yazmak zorunda mıyım?» diye sormasını ister; cevap güçlü ve yalın bir «zorundayım» ise hayatını bu zorunluluğa göre kurmalıdır. Rilke'ye göre bir sanat eseri zorunluluktan doğmuşsa iyidir; eserin yargısı bu kökende yatar, başka bir yargı yoktur.
3. Şimdi soruları yaşayın: cevapları zorla aramak yerine, kalpteki çözülmemiş her şeye sabırla katlanmak ve cevaba zamanla, fark etmeden varmak. Rilke soruları kilitli odalara ve çok yabancı bir dilde yazılmış kitaplara benzetir; onları sevmeyi öğütler.
4. Rilke 1910'da Malte'yi bitirince derin bir üretkenlik krizine girdi; çeviriler ve yolculuklarla geçen yıllar, savaş ve bir yere yerleşememe yazımı kesintiye uğrattı. Ocak 1912'de Duino'da başlayan döngü ancak Şubat 1922'de Muzot'ta birkaç günde tamamlandı. Birinci Ağıt'taki melek insanın çığlığını duymayacak kadar yüksek, onu bağrına bassa insanın onun daha güçlü varlığı karşısında yok olacağı bir varlıktır; her melek korkunçtur.
5. Behçet Necatigil'in Malte Laurids Brigge'nin Notları çevirisine ve Kâmuran Şipal'in Rodin ile Cézanne Üzerine Mektuplar çevirilerine dayanır. Bir şairin, Necatigil'in, Rilke'nin şiirleri yerine romanını Türkçeye aktarması, Rilke'nin Türkçedeki izinin yalnızca şiirden değil düzyazıdan da geçtiğini gösterir.

Okuma

• Genç Bir Şaire Mektuplar, M. Furkan Uzun çevirisi (Ketebe). İlk mektubu ve Worpswede'den yazılan 16 Temmuz 1903 tarihli mektubu okuyun.
• Malte Laurids Brigge'nin Notları, Behçet Necatigil çevirisi (Can).
• Rainer Maria Rilke, Duineser Elegien, «Die erste Elegie» (Projekt Gutenberg-DE).
• Erkan Zengin, «Duino Ağıtları ve Orpheus'a Soneler Bağlamında Rainer Maria Rilke'nin 1910-1922 Yılları Arasındaki Yaşam Öyküsü», Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 40/1 (2023).