Yahya Kemal

Kazanımlar

• Yahya Kemal'in Üsküp çocukluğunu, Paris yıllarını ve o yıllarda biçimlenen tarih ve şiir anlayışını açıklayabilir.
• Yahya Kemal'in «millî tarih» görüşünü ve şiiri «nağme» sayan anlayışını, Gökalp'in görüşleriyle karşılaştırarak tartışabilir.
• Yahya Kemal'in şiirine ve onun edebiyat tarihindeki imgesine dair farklı değerlendirmeleri karşılaştırabilir.
• «Süleymaniye'de Bayram Sabahı»ndan seçilen dizelerde geçmişin bir mekânda ve bir seste nasıl yeniden kurulduğunu okuyabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Paris, 1900'lerin ortası. On sekiz yaşında İstanbul'dan kaçıp gelmiş bir genç, bir tarih profesörünün derslerini dinler. Profesörün bir cümlesi aklına kazınır.

M. Orhan Okay'ın aktardığına göre bu cümle Camille Jullian'ındır: Fransa toprağı bin yılda Fransız milletini yarattı.

Genç yıllar sonra bu cümleyi kendi ülkesine uygular. Ona göre Türk milletinin tarihi bir soydan değil, bir topraktan başlar: 1071'de, Malazgirt'te, Türklerin Anadolu'ya girişiyle. Genç adamın adı Yahya Kemal'dir. Paris'ten döndükten sonra şiirinde bu bin yılı yeniden kurmaya çalışacaktır.

Büyük soru

209-05, Anadolu'nun kasabalarına zorla giden bir hikâyeciyle kapanmıştı. Yahya Kemal ise gözünü mekândan çok zamana çevirdi: İstanbul'un camilerine, Osmanlı'nın zaferlerine, eski şiirin sesine. Buradan iki soru doğar. Yüzyıllar önce yaşanmış bir ihtişam, bugün yazılan bir dizede hangi araçlarla duyulur hâle gelir? Ve geçmişe dönen bir şair, bir geçmişi mi yaşatır, yoksa kendi zamanına bir geçmiş mi icat eder?

Bağlam

Yahya Kemal, Okay'ın verdiği tarihle 1884'te Üsküp'te doğar; asıl adı Ahmed Âgâh'tır. Çocukluğu Üsküp'te ve Selanik'te geçer. Okay'a göre şair, annesinin ona ilahiler öğrettiği, dinî hayatla yerel geleneğin iç içe geçtiği bir çocukluğu hatıralarında anlatır; bu yılların duygularını en güzel biçimde «Kaybolan Şehir» adlı şiiri dile getirir.

1902'de İstanbul'a gelir, bir yıl sonra kendi kuşağının birçok genci gibi Paris'e kaçar. Okay'a göre orada dokuz yıl kalır; bir süre Jön Türkler arasında yaşar, siyasal bilimler okulunu izler, Fransız romantiklerini, realistleri, sembolist ve parnasyen şairleri okur. 1912'de diploması olmadan ama geniş bir tarih ve sanat kültürüyle döner. Darülfünun'da ders verir, Millî Mücadele'yi İstanbul'dan yazılarıyla destekler, Cumhuriyet döneminde milletvekili ve büyükelçi olur. 1958'de ölür.

Okay'a göre şair, şiirlerini sağlığında kitap hâlinde yayımlamaz; üç şiir kitabı ölümünden sonra, onun isteğine göre düzenlenerek çıkar: eski tarz şiirleri Eski Şiirin Rüzgârıyle, rubaileri Rubâîler, yeni tarz şiirleri Kendi Gök Kubbemiz.

Ana anlatı — Topraktan doğan bir tarih

Okay'a göre Paris yılları Yahya Kemal'in hem sanat hem tarih görüşlerinin oluşmasında büyük rol oynar. Şair, Fransızların millî tarih görüşlerinin edebiyatlarına nasıl kaynak olduğuna dikkat eder. Camille Jullian'ın cümlesi onun tarih felsefesinin formülü olur ve bunu Türk tarihine uygular.

Okay burada önemli bir karşıtlık kurar: Yahya Kemal, Ziya Gökalp'in daha çok ırkî değerlere dayanan görüşü yerine millî tarih kavramını, sonunda vatan edinilen toprakların üzerinde başlatır. Ona göre bugünkü Türk milleti ile Anadolu toprağı arasında bin yıl içinde bir medeniyet yoğrulmuştur. Okay'a göre şairin şiirlerinde ve nesirlerinde temel fikir, Türk milletini oluşturan değerlerin bu bin yıl içinde vatan toprağında «kan, ter ve göz yaşı ile» yoğrulmasıdır: mimari, tezhip, hat, musiki, şiir, bir hayat felsefesi.

Bu fikre giden yol düz değildir. Okay'a göre İstanbul'a döndükten sonra bir süre Yakup Kadri ile birlikte bir «Nev-Yunânîlik» hayaline kapılır: tıpkı bir zamanlar İran kültürü çerçevesinde olunduğu gibi, şimdi de Akdeniz havzasının Greko-Romen medeniyeti ortak kültürün kaynağı olabilir. Okay'a göre bu kısa bocalama, Balkan ve Birinci Dünya savaşlarının acı gerçeğiyle sona erer; «Yol Düşüncesi» şiiri Akdeniz hayalinden vatan gerçeğine dönüşün ifadesidir.

Ana anlatı — Nağme ve eski şiirin rüzgârı

Yahya Kemal'in şiir anlayışı bu tarih anlayışıyla birleşir. Okay'a göre şair, Fransızların klasik metinlerden hareket ederek yeni şiire ulaştığını görür; öyleyse divan şiiri de bugün yeniden yaşatılabilir, ondan pürüzsüz, saf dizeler elde edilebilir. Okay'a göre Eski Şiirin Rüzgârıyle'deki şiirler Türk şiirinde neo-klasisizmin hemen tek örnekleri sayılır; bu şiirlerde şair divan şiirinin mazmunlarından çok eskinin yaşama zevkini ve rindlik felsefesini dile getirmek ister.

Okay'a göre şairin şiir görüşü dilin mükemmelliğine ve musikiye dayanır: şiir sıradan cümlelerden değil nağmeden oluşur; bu yüzden gözle ya da zihinle okunmaktan çok, sesle okunmaya muhtaçtır. Dize bir nağme olmalı, kelimeler kulakla seçilmelidir. Okay'a göre bu düşünce şairi kelime seçiminde birçoklarınca aşırı sayılan bir titizliğe götürür; şiirlerini sağlığında kitap hâlinde yayımlamaması, hatta çoğu zaman dergilerde bile yayımlanmasını istememesi de onların okunmaktan çok dinlenmesini istemesinden doğmuş olmalıdır.

Ana anlatı — Bir şairin imgesi

Öğrencisi Ahmet Hamdi Tanpınar, şairin ölümünden kısa bir süre sonra onun üzerine bir monografi yayımlar. Halim Kara, bu kitabın Yahya Kemal imgesini nasıl kurduğunu inceler. Kara'ya göre Tanpınar, Yahya Kemal'i Türkiye'de ulus inşası sürecinin ve modern Türk şiirinin merkezine yerleştirir; onun yerli ve Batılı kaynakları yeni milletin ihtiyaçlarına göre dönüştürme becerisini vurgular. Kara'ya göre sonuçta monografi, Yahya Kemal'i «milletleşme sürecinin şairi» olarak icat eden bir anlatıya dönüşür.

Aynı monografi övgüyle birlikte bir eleştiri de taşır. Kara'ya göre Tanpınar, Yahya Kemal'i Türk şiirine dilini veren şair olarak över; ondan sonra her şairin, farkında olsun ya da olmasın, onun gündelik Türkçeden devşirip estetize ettiği dili kullanacağını söyler. Ama Kara'ya göre Tanpınar, şairin modern insanın trajedisine, bir benlik sorgulayışına bu kadar uzak düşmesini de bir eksiklik olarak görür; toplumsal şiirindeki kendinden emin, coşkun sesin, Tanpınar'ın önemsediği Batılı şairlerin tereddütlü, kendi üzerine düşünen sesinden çok farklı olduğunu belirtir.

Metin anı

«Süleymaniye'de Bayram Sabahı»ndan iki kısa parça. Şair bir bayram sabahı Süleymaniye Camii'ndedir. Birinci parça, camiye bakışının nasıl değiştiğini söyler; ikinci parça, göğü dolduran sesleri:

Bir zaman hendeseden âbide zannettimdi;

Kubben altında bu cumhûra bakarken şimdi,

Senelerden beri rü'yâda görüp özlediğim

Cedlerin mağfiret iklîmine girmiş gibiyim.

…

Gökte top sesleri, bir bir, nerelerden geliyor?

Mutlaka her biri bir başka zaferden geliyor:

Kosva'dan, Niğbolu'dan, Varna'dan, İstanbul'dan..

Önce bakışın değişimine bakalım. Şair bir itirafla başlar: Süleymaniye'yi bir zamanlar «hendese»den, yani geometriden ibaret bir anıt sanmıştır. Okay'ın anlattığı hayat burada bir dizeye sığar: Paris'te tarih ve sanatla yetişmiş, geçmişe bir zaman uzaktan, bir mimari eser gibi bakan genç. Şimdi aynı kubbenin altında bir cemaat vardır ve anıt canlanmıştır. Geçmiş, bir taş yapıdan bir yaşama dönüşür.

Sonra zamana bakalım. «Cedlerin mağfiret iklîmi»ne girmek, bugünün içinden geçmişe adım atmaktır. Gürbüz'e göre şiirin ana izleği tarih sevgisi ve geçmişe duyulan özlemdir; şair şiir boyunca bir hayal âleminde, geçmişte yaşar. Şiir bir bayram sabahını anlatır, ama o sabahın içinde yüzyıllar birlikte bulunur.

Üçüncü katman ses. İkinci parçada göğü top sesleri doldurur; her biri «bir başka zaferden» gelir. Kosova, Niğbolu, Varna, İstanbul: bir savaşlar dizisi, bir ezgi gibi art arda sayılır. Okay'ın aktardığı nağme anlayışı burada iş başındadır; yer adları hem bir tarih hem bir ritimdir. Tarih bir ders olarak değil, bir ses olarak geri gelir. Aynı dizeler, Kara'nın aktardığı Tanpınar gözlemini de hatırlatır: bu ses kendinden emindir, coşkundur; bir soru sormaz, bir mirası ilan eder.

Cevap ve bağlantı

Yüzyıllar önceki bir ihtişam bugünkü bir dizede nasıl duyulur? Yahya Kemal'de bir mekân ve bir sesle: bir cami, bir bayram sabahı, art arda sayılan yer adları. Geçmiş öğretilmez, duyulur. Bu, Okay'ın anlattığı tarih anlayışıyla birleşir: bin yıl boyunca bu toprakta yoğrulmuş bir medeniyet, şiirde yeniden duyulur hâle gelir.

Geçmişe dönen şair bir geçmişi mi yaşatır, yoksa bir geçmiş mi icat eder? Kaynaklar ikisini birlikte gösterir. Yahya Kemal'in 1071'i başlangıç seçmesi bir tercihtir; Tanpınar'ın onu «milletleşme döneminin şairi» diye kurması da, Kara'ya göre, bir inşadır. Geçmiş bulunmaz; her kuşak onu kendi ihtiyacına göre yeniden kurar.

Kapanış kancası

Okay'ın Millî Edebiyat maddesine göre bu dönemin şairlerinden neredeyse hepsi heceyi seçti; iki büyük istisna Yahya Kemal ve Mehmed Âkif'ti. Yahya Kemal aruzla geçmişin sesini aradı. Âkif ise aruzla sokağa, kahveye, cami avlusuna indi; bir ülkenin en zor yıllarında da o ülkenin marşını yazdı. Aynı ölçü, nasıl bu kadar farklı iki sese dönüşür?

Özet kartı

1. Yahya Kemal (1884-1958), Üsküp'te doğdu, Paris'te dokuz yıl kaldı; orada Fransız şiirini ve millî tarih görüşlerini tanıdı. Şiirlerini sağlığında kitap hâlinde yayımlamadı; üç kitabı ölümünden sonra onun isteğine göre düzenlendi.
2. Camille Jullian'ın «Fransa toprağı bin yılda Fransız milletini yarattı» cümlesini Türk tarihine uyguladı; ırkî değerlere yaslanan Gökalp'ten ayrılarak millî tarihi vatan toprağında, 1071'de başlattı. Bir süre «Nev-Yunânîlik»e yöneldi, sonra vatan gerçeğine döndü.
3. Divan şiirini yeniden yaşatmak istedi; Okay'a göre eski tarz şiirleri Türk şiirinde neo-klasisizmin hemen tek örnekleridir ve eskinin yaşama zevkini ve rindlik felsefesini dile getirir. Şiiri nağme saydı, sesle okunmasını istedi.
4. Kara'ya göre Tanpınar'ın monografisi Yahya Kemal'i «milletleşme sürecinin şairi» olarak icat eder; Tanpınar onu Türk şiirine dilini veren şair diye över, ama modern insanın trajedisine ve benlik sorgusuna uzak düşmesini bir eksiklik sayar.
5. «Süleymaniye'de Bayram Sabahı»nda şair camiyi bir zamanlar geometri sandığını itiraf eder, sonra kubbenin altında atalarının iklimine girer; top sesleri bir zaferler dizisini bir nağme gibi sayar.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Yahya Kemal'in Paris yılları tarih ve şiir anlayışını nasıl biçimlendirdi? Camille Jullian'ın cümlesi neden önemlidir?
2. (Kazanım 2) Okay'a göre Yahya Kemal'in millî tarih anlayışı Gökalp'inkinden nasıl ayrılır? «Nev-Yunânîlik» bu yolun neresinde durur?
3. (Kazanım 2) Yahya Kemal'in şiiri «nağme» sayması, şiirlerini yayımlama biçimini nasıl etkiledi? Neo-klasisizm onun şiirinde neye karşılık gelir?
4. (Kazanım 3) Halim Kara'ya göre Tanpınar'ın monografisi Yahya Kemal'i nasıl konumlandırır? Tanpınar'ın övgüsü ve eleştirisi nelerdir?
5. (Kazanım 4) «Süleymaniye'de Bayram Sabahı»ndan seçilen dizelerde bakış, zaman ve ses geçmişi nasıl yeniden kurar?

Cevaplar

1. Okay'a göre Yahya Kemal Paris'te Fransız romantiklerini, realistleri, sembolist ve parnasyen şairleri okudu; Fransızların millî tarih görüşlerinin edebiyatlarına nasıl kaynak olduğuna dikkat etti; tarihçi Camille Jullian'ın derslerini ve sohbetlerini izledi. Jullian'ın «Fransa toprağı bin yılda Fransız milletini yarattı» cümlesi onun tarih felsefesinin formülü oldu; bunu Türk tarihine uygulayarak millî tarihi toprakta ve belirli bir başlangıçta, 1071'de başlattı. Şiirde de Fransızların klasiklerden hareketle yeni şiire ulaşmasını örnek alıp divan şiirini yeniden yaşatmak istedi.
2. Okay'ın karşılaştırmasında Gökalp ırkî değerlere daha çok yaslanır; Yahya Kemal millî tarihi sonunda vatan edinilen toprakların üzerinde başlatır; Türk milleti ile Anadolu toprağı arasında bin yılda bir medeniyetin yoğrulduğuna inanır. «Nev-Yunânîlik», İstanbul'a döndükten sonra Yakup Kadri ile birlikte kapıldığı, Akdeniz havzasının Greko-Romen medeniyetini ortak kültürün kaynağı sayan kısa bir hayaldir; Okay'a göre Balkan ve Birinci Dünya savaşlarıyla sona erer ve «Yol Düşüncesi» vatan gerçeğine dönüşü anlatır.
3. Okay'a göre Yahya Kemal şiirin sıradan cümlelerden değil nağmeden oluştuğunu, bu yüzden gözle değil sesle okunması gerektiğini düşünür; bu, onu aşırı sayılan bir titizliğe götürür ve şiirlerini sağlığında kitap hâlinde, hatta çoğu zaman dergilerde bile yayımlamamasının, onların okunmaktan çok dinlenmesini istemesinin nedeni olmalıdır. Neo-klasisizm, Eski Şiirin Rüzgârıyle'deki eski tarz şiirlerine karşılık gelir; Okay'a göre bunlar Türk şiirinde bu eğilimin hemen tek örnekleridir ve divan mazmunlarından çok eskinin yaşama zevkini ve rindlik felsefesini dile getirir.
4. Kara'ya göre Tanpınar, Yahya Kemal'i ulus inşası sürecinin ve modern Türk şiirinin merkezine yerleştirir, onun yerli ve Batılı kaynakları yeni milletin ihtiyaçlarına göre dönüştürme becerisini vurgular; sonuçta monografi onu «milletleşme sürecinin şairi» olarak icat eden bir anlatıya dönüşür. Övgü: Yahya Kemal Türk şiirine dilini vermiştir, ondan sonraki şairler onun estetize ettiği dili kullanır. Eleştiri: modern insanın trajedisine ve benlik sorgusuna uzak düşer; toplumsal şiirindeki coşkun ve kendinden emin ses, Tanpınar'ın önemsediği Batılı şairlerin tereddütlü sesinden çok farklıdır.
5. Bakış: şair camiyi bir zamanlar yalnızca geometriden kurulmuş bir anıt sandığını söyler; şimdi kubbenin altında cemaate bakınca anıt canlanır, taş bir yapı bir yaşama dönüşür. Zaman: «cedlerin mağfiret iklîmi»ne girmek bugünün içinden geçmişe adım atmaktır; Gürbüz'e göre şiirin ana izleği tarih sevgisi ve geçmiş özlemidir. Ses: göğü dolduran top sesleri her biri başka bir zaferden gelir; Kosova, Niğbolu, Varna, İstanbul bir ezgi gibi art arda sayılır ve tarih bir ders olarak değil bir nağme olarak geri gelir. Bu ses, Tanpınar'ın gözlemine uygun biçimde, soru sormaz, bir mirası ilan eder.

Okuma

• M. Orhan Okay, «Beyatlı, Yahya Kemal» (DİA 6) — hayatı, tarih ve şiir anlayışı.
• Halim Kara, «Milletleşme Dönemi Şairinin İcadı: Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Yahya Kemal Monografisi» (2019).
• Yahya Kemal, «Süleymaniye'de Bayram Sabahı». Şiiri yüksek sesle okuyun, sonra aynı şiiri sessizce okuyun. Hangi okumada yer adları bir listeye, hangisinde bir ezgiye dönüşüyor?