Nabi ve hikemi şiir

Kazanımlar

• Nâbî'nin Urfa'dan İstanbul'a ve Halep'e uzanan hayatını ve Hayriyye'yi hangi amaçla yazdığını anlatabilir.
• Hikemî şiirin ne olduğunu, Nâbî'nin «şiirden maksat anlamdır» ilkesi üzerinden açıklayabilir.
• Hayriyye'deki «ham şair» eleştirisini okuyup Nâbî'nin eskimiş mazmunlara karşı neyi savunduğunu gösterebilir.
• Nâbî'ye yöneltilen Tanzimat dönemi eleştirilerini değerlendirip şiirle düşünmenin kazançlarını ve bedellerini tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Halep. Orta yaşı geride bırakmış bir baba, küçük oğlu için bir kitap yazıyor. Oğlunun adı Ebü'l-Hayr'dır. Mahmut Kaplan'ın aktardığına göre baba, kitabın başında ona şunu söyler: babanın nefesi evladına çoğu zaman tesir eder; ben de gönlümün madeninden çıkardığım taze incileri nazım ipliğine dizdim. Kitabın adını da koyar: Hayrî-nâme.

Kitap bugün Hayriyye adıyla bilinir. Kaplan'ın karşılaştırmalı metnine göre 1660 beyittir. İçinde din, ahlak, meslekler, devlet kurumları, dostluk, evlilik, ilim ve şiir hakkında öğütler vardır. Babanın adı Yûsuf'tur; mahlası Nâbî.

Bir şair, oğluna şiiri de öğretmek ister. Ama önce ona, nasıl şiir yazmaması gerektiğini söyler.

Büyük soru

Önceki ünitede Nef'î'nin sözü, sahibini öldürecek kadar keskindi. Nâbî ise yermeden eleştirmeyi, öğüt vermeyi, düşündürmeyi seçti. Aşk, mey ve bahar için kurulmuş bir şiir dili düşünmeye de yarar mı? Şiirle düşünmek mümkün mü, ve bunun şiire bir bedeli var mı?

Bağlam

Nâbî, 1642'de Urfa'da doğdu; hayatını İslâm Ansiklopedisi için Abdülkadir Karahan yazmıştır. 1666'da İstanbul'a geldi. Sultan IV. Mehmed'in musâhibi Mustafa Paşa'nın divan kâtibi oldu ve paşanın 1687'deki ölümüne kadar onun yanında kaldı. Seferlere katıldı, hacca gitti. Paşa ölünce Halep'e yerleşti; evlendi, oğulları orada doğdu. Hayriyye'yi bu Halep yıllarında tamamladı. Ömrünün sonunda İstanbul'a döndü ve çağın şairlerince «şeyhü'ş-şuarâ», yani şairlerin ulusu sayıldı. 1712'de öldü.

Karahan'ın tarifi kısadır: Nâbî, anlamı ön planda tuttuğu şiirlerinde hem düşünen hem düşünmeye sevk eden ifadelere sahip olduğu için Türk şiirindeki hikemî tarzın temsilcisi sayılır. Toplumun meselelerine işaret eder, onları eleştirir ve çözüm yolları da önerir. Karahan onu «divan edebiyatının tefekkür şairi» diye anar.

Ana anlatı — tecrübeden hikmete

Nâbî'nin hikmeti soyut bir felsefe değil, yaşanmış bir tecrübedir. Karahan'a göre Çorlulu Ali Paşa 1706'da sadrazam olunca Nâbî'nin malikânesi elinden alınmış, aylığı kesilmişti. Onun en bilinen gazellerinden birinin bu günlerde yazıldığı söylenir. Gazel şöyle açılır:

«Bâğ-ı dehrin hem hazânın hem bahârın görmüşüz / Biz neşâtın da gamın da rûzgârın görmüşüz.» Dünya bahçesinin hem güzünü hem baharını gördük; sevincin de kederin de zamanını gördük.

İkinci beyit, Vikikaynak'taki metne göre, bir uyarıyla devam eder: «Çok da mağrûr olma kim meyhâne-i ikbâlde / Biz hezârân mest-i mağrûrun humârın görmüşüz.» Talihin meyhanesinde çok da gururlanma; biz o gururlu sarhoşlardan binlercesinin ertesi günkü baş ağrısını gördük.

Burada ne bir sevgili vardır ne bir ayrılık acısı. Konuşan, zamanın döngüsünü görmüş bir tanıktır. Kişisel bir kayıp, «biz» diye konuşan genel bir tecrübeye dönüşür; genel tecrübe de o anın güçlüsüne bir uyarı olur. Hikemî şiirin hareketi budur: özelden genele, genelden bir derse.

Ana anlatı — oğluna şiir dersi

Hayriyye'nin bir bölümü şiire ayrılmıştır. Kaplan'a göre Nâbî, oğlu bir gün şiire heves eder diye ona yol göstermek ister. Önce kimi okuyacağını söyler. Türk şairleri arasından iki ad verir: «Türkî'de Nef'î ile Bâkî'ye bak / Gayrı dîvânları da it mülhak.» Türkçede Nef'î'yi ve Bâkî'yi oku, öbür divanları da onlara ekle. Sonra Sâib, Örfî, Câmî, Hâfız gibi on beş kadar Fars şairini sayar ve bunların divanlarının Osmanlı ülkesinde bulunduğunu hatırlatır.

Sonra ilkesini koyar. Şiir hikmetle dolu olmalıdır, ki anlamı insanı doğru yola iletsin. Şiir baştan başa mecaz da olmamalı, süsten büsbütün yoksun da; taze mazmunlar taşımalı, tevriye, teşbih, istiare gibi sanatlarla işlenmelidir. Ama bütün bunların üstünde bir şey vardır, ve Nâbî onu tek mısrada söyler: «Şi'rden maksad olan ma'nâdur.» Şiirden amaç anlamdır.

Metin anı

Bu ilkenin hemen ardından Nâbî, adını vermeden bazı şairleri eleştirir. Bölümün en keskin beyitleri buradadır:

Dimeden anı sükût evlâdur

Şi'rden maksad olan ma'nâdur

Baksan ekser suhan-ı şâ'ir-i hâm

Zülf ü sünbül gül ü bülbül mey ü câm

Çıkamaz dâ'ire-i dil-berden

Kadd ü hadd ü leb ü çeşm ü berden

Reh-i nâ-reftede cevlân idemez

Sapa vâdîleri seyrân idemez

İkinci ve üçüncü beyte bakalım. Bunlar bir cümle kurmaz; bir envanter sayar. «Zülf ü sünbül gül ü bülbül mey ü câm»: altı kelime, «ü» bağlacıyla ikişer ikişer bağlanmış. Üçüncü beytin ikinci mısraı daha da sıkıştırır: «Kadd ü hadd ü leb ü çeşm ü berden», beş kelime, dört bağlaç. Nâbî ham şairin söz dağarcığını eleştirmekle kalmaz, onu sesiyle taklit eder. Liste o kadar tekdüzedir ki okurken bir alay sezilir: bu kelimeler şiir değil, bir stok gibidir.

Bu kelimeler tanıdık gelmeli. Bu serinin başında divan şiirinin mazmun sözlüğünü çözmüştük: gül ve bülbül, zülüf, servi boy, kadeh. Nâbî o sözlüğe karşı değildir; kendi şiirinde de tevriye ve teşbih ister. Karşı olduğu, sözlüğün düşünmenin yerine geçmesidir. Aynı mazmunlar tekrar tekrar söylendiğinde çiğnenmiş bir lokmaya döner.

Dördüncü beyit eleştiriyi bir yolculuk imgesine çevirir. Ham şair «gidilmemiş yolda» at koşturamaz, «sapa vadileri» gezemez. Hemen ardından gelen beyitlerde Nâbî ekler: yüksek anlamları avlayamaz, görünmeyenin avına kement atamaz; çiğnenmiş anlamlarla ve herkesin bildiği sözlerle geçinir. Şiir burada bir keşif yolculuğu olarak tarif edilir. Düşünmek, bilinen yolun dışına çıkmaktır.

Cevap ve bağlantı

Büyük soruya dönelim. Nâbî'ye göre şiirle düşünmek mümkündür, hatta şiirin asıl işidir: bir kaybı genel bir tecrübeye çevirmek, bir tecrübeden bir hikmet çıkarmak, hazır mazmunların çemberinden çıkıp gidilmemiş yollara sapmak. Karahan'a göre bu tavır bir «Nâbî okulu» doğurdu; Râmi Mehmed Paşa, Seyyid Vehbî, Koca Râgıb Paşa gibi şairler onu izledi ve etkisi Şinâsi'ye kadar sürdü.

Ama bu tarzın bir bedeli de tartışıldı. Kaplan'ın aktardığına göre Tanzimat'a kadar, Şeyh Gâlib'in bir eserine yönelttiği eleştiriler dışında, divan şairleri Nâbî'nin nazımdaki gücünde hemfikirdi. Recâizâde Ekrem ise bir yandan onun söyleyişindeki kolaylığa hayrandı: Nâbî'nin bir manzumesini okuyan, nazımla anlatılamayacak zor bir fikir olmadığına inanırdı. Öbür yandan bu gücü değersiz konulara harcadığını, balmumundan oyuncak yapan ustalar gibi israf ettiğini yazdı. Muallim Nâcî de söyleyişinin akıcılığında onu devrinde tek sayar, ama «zamanımızda» zevkle okunamayacak pek çok sözü olduğunu ekler.

Yani soru açık kalır: düşünceyi öne alan şiir, düşüncesi eskidiğinde ne olur? Bir öğüt kitabı, öğüdünü paylaşmayan bir okura hâlâ şiir olarak konuşabilir mi? Bu sorunun cevabı okurdan okura değişir.

Kapanış kancası

Nâbî'nin son İstanbul yıllarında birlikte şiir söyleştiği genç şairlerden biri Nedîm'di. Karahan, Nâbî'nin bazı gazellerinde yerelleşmenin açıkça göründüğünü de not eder. Nedîm bu yolu çok daha ileri götürecekti: şiirini İstanbul'un bahçelerine, mesire yerlerine, sokaktaki dile taşıyacaktı. Saray meclisi ve öğüt kitabından çıkan bir şiir, şehrin gündelik hayatında nasıl bir ses bulur?

Özet kartı

1. Nâbî 1642'de Urfa'da doğdu, 1666'da İstanbul'a geldi, Musâhip Mustafa Paşa'nın kâtibi oldu; Halep yıllarında oğlu Ebü'l-Hayr için Hayriyye'yi (asıl adıyla Hayrî-nâme) tamamladı; ömrünün sonunda şeyhü'ş-şuarâ sayıldı, 1712'de öldü.
2. Karahan'a göre Nâbî «divan edebiyatının tefekkür şairi»dir: anlamı öne alır, düşünür ve düşündürür, toplumu eleştirip çözüm önerir.
3. «Bâğ-ı dehrin» gazelinde kişisel bir kayıp, zamanın döngüsünü görmüş bir «biz»in genel tecrübesine ve güçlüye bir uyarıya dönüşür.
4. Hayriyye'de Nâbî «şiirden amaç anlamdır» der; zülüf, sümbül, gül, bülbül, mey, kadeh envanterinden çıkamayan «ham şair»i eleştirir; sanatı değil, düşünmenin yerine geçen hazır malzemeyi reddeder.
5. Nâbî okulu Şinâsi'ye kadar etkili oldu; Recâizâde Ekrem onun söyleyiş kolaylığına hayran olmakla birlikte gücünü değersiz konulara harcadığını yazdı, Muallim Nâcî bazı sözlerinin artık zevkle okunamayacağını söyledi.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Nâbî Hayriyye'yi kimin için ve hangi amaçla yazdı? Eserin asıl adı nedir?
2. (Kazanım 2) Karahan'a göre Nâbî'yi hikemî tarzın temsilcisi yapan özellikler nelerdir? «Bâğ-ı dehrin» gazelinin ilk iki beyti bu tarzı nasıl gösterir?
3. (Kazanım 3) «Zülf ü sünbül gül ü bülbül mey ü câm» mısraı bir cümle kurmak yerine ne yapar? Bu biçim Nâbî'nin eleştirisine nasıl katkıda bulunur?
4. (Kazanım 3) Nâbî söz sanatlarına ve mazmunlara karşı mıdır? Hayriyye'deki şiir bölümünden kanıtla cevaplayın.
5. (Kazanım 4) Recâizâde Ekrem ve Muallim Nâcî Nâbî'yi nasıl değerlendirir? Düşünceyi öne alan bir şiirin, düşüncesi eskidiğinde hâlâ şiir olarak konuşup konuşamayacağı hakkında siz ne düşünüyorsunuz?

Cevaplar

1. Oğlu Ebü'l-Hayr Mehmed için, ona din, ahlak, meslekler, devlet, ilim ve şiir konularında yol göstermek amacıyla yazdı. Kaplan'ın aktardığı beyitlerde babanın nefesinin evlada tesir ettiğini ve gönül madeninden çıkardığı incileri nazım ipliğine dizdiğini söyler. Asıl adı Hayrî-nâme'dir.
2. Anlamı ön plana alması, hem düşünen hem düşündüren ifadeler kullanması, toplumun meselelerini eleştirip çözüm önermesi. «Bâğ-ı dehrin» gazelinde sevgili ya da ayrılık yoktur; zamanın hem güzünü hem baharını görmüş bir «biz» konuşur ve kişisel bir kayıp genel bir tecrübeye, o tecrübe de güçlüye «çok da gururlanma» uyarısına dönüşür.
3. Bir envanter sayar: altı kelimeyi «ü» bağlacıyla ikişer ikişer dizer. Bu tekdüze liste, ham şairin söz dağarcığını sesiyle taklit eder; kelimeler bir şiir değil bir stok gibi durur ve okur bu dizilişte bir alay sezer.
4. Hayır. Aynı bölümde şiirin baştan başa mecaz olmamasını ama süsten de büsbütün yoksun olmamasını, taze mazmunlar taşımasını, tevriye, teşbih ve istiare gibi sanatlarla işlenmesini ister. Karşı çıktığı, düşünmeden tekrarlanan, çiğnenmiş mazmunlardır.
5. Recâizâde Ekrem Nâbî'nin söyleyiş kolaylığına hayrandır, ama bu gücü değersiz konulara harcadığını, balmumundan oyuncak yapan ustalar gibi israf ettiğini söyler. Muallim Nâcî akıcılığında onu devrinde tek sayar, ama bazı sözlerinin «zamanımızda» zevkle okunamayacağını ekler. İkinci soruya her iki yönde de gerekçeli bir cevap verilebilir: bir okur, eskiyen öğüdün şiiri de eskittiğini savunabilir; bir başkası «Bâğ-ı dehrin» gibi beyitlerin öğüdü değil tecrübeyi taşıdığı için hâlâ konuştuğunu gösterebilir.

Okuma

• Nâbî, «Bâğ-ı dehrin hem hazânın hem bahârın görmüşüz» gazeli — Türkçe Vikikaynak; yedi beyti tek tek okuyup her birinde «görmüşüz» redifinin nasıl bir tanıklık kurduğuna bakın.
• Nâbî, Hayriyye, şiir bölümü («Matlab-ı hüsn-i kelâm-ı mevzûn») — Mahmut Kaplan'ın metninde; ham şair eleştirisinin tamamı için.
• Abdülkadir Karahan'ın İslâm Ansiklopedisi'ndeki «Nâbî» maddesi — hayatı, eserleri ve Nâbî okulu üzerine.